MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 91 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — दादोबा पांडुरंग तरखडकर. प्रश्नात नाव घेतलेल्या दोन्ही संस्थांमागे उभी असलेली एकच व्यक्ती तीच आहे, आणि त्याचे कारण त्यांच्या स्वतःच्या स्थलांतरांत आहे. 9 मे 1814 रोजी मुंबईत, तरखडकर आडनाव वापरणाऱ्या कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला; 1830 मध्ये ते शिक्षक झाले आणि 1840 मध्ये सुरतेला गेले, जिथे त्यांच्या शाळेचे मुख्याध्यापक हेन्री ग्रीन हे मुक्तविचारी गृहस्थ होते व त्यांचा प्रभाव दादोबांवर पडला. तिथेच, दुर्गाराम मंछाराम मेहता व आणखी काही सहकाऱ्यांसह, त्यांनी 22 जून 1844 रोजी मानव धर्म सभेची स्थापना केली. या सभेच्या दर रविवारी जाहीर बैठका होत आणि त्यांत वक्ते जातिभेद, मूर्तिपूजा व विधवाविवाहावरील बंदी यांवर हल्ला चढवत; कर्मकांडावर नव्हे तर सत्य व नीतीवर उभा असलेला एकेश्वरवादी धर्म ते सांगत. ही सभा फार काळ टिकली नाही : 1846 मध्ये दादोबा मुंबईला परतले आणि 1852 मध्ये दुर्गाराम राजकोटला गेले, आणि त्यांच्यासोबतच सभाही संपली. मुंबईत परतल्यावर दादोबांनी हेच विचार नव्या संस्थेत नेले — 1849 मध्ये स्थापन झालेली परमहंस मंडळी, जिला सर्वसाधारणपणे महाराष्ट्रातील पहिली सामाजिक-धार्मिक सुधारणा संस्था मानले जाते. ती जाणीवपूर्वक गुप्त ठेवण्यात आली होती, कारण तिचे सदस्य जे करत होते ते प्रतिष्ठित समाजाला क्षम्य नव्हते : ते एकेश्वरवाद मानत, जातीचे नियम मोडण्याचा निर्धार करत, आणि आपल्या बैठकांत तथाकथित खालच्या जातींतील माणसांनी शिजवलेले अन्न घेत — तत्कालीन समाजसंहितेनुसार ही स्वतःवर बहिष्कार ओढवून घेणारी कृती होती. स्त्रीशिक्षण व विधवाविवाह यांचा पुरस्कारही ते करत. दोन्ही संस्थांची तत्त्वे दादोबांनी लिहून ठेवली — मानव धर्म सभेसाठी 1848 मध्ये 'धर्मविवेचन' आणि मंडळीसाठी 'परमहंसिक ब्राह्मयधर्म'. मंडळीची गुप्तता हेच तिचे संरक्षण आणि तिची कमजोरी होती : 1860 मध्ये तिचे अस्तित्व व सदस्यांची नावे उघड झाल्यावर तिचा अंत जवळ आला. दादोबांची दुसरी व अधिक टिकाऊ कामगिरी भाषेच्या क्षेत्रातली — 1836 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या 'महाराष्ट्र भाषेचे व्याकरण' या ग्रंथाच्या त्यांच्या हयातीतच सात आवृत्त्या निघाल्या. पुढे त्यांनी अहमदनगर येथे उपजिल्हाधिकारी व दंडाधिकारी म्हणून काम केले आणि 1861 मध्ये ते निवृत्त झाले; 17 ऑक्टोबर 1882 रोजी त्यांचे निधन झाले. नोंदवायचा पर्याय (2) आहे.

• (1)आत्माराम पांडुरंग तरखडकर — आत्माराम पांडुरंग हे दादोबांचे सख्खे बंधू, आणि म्हणूनच या प्रश्नाचा खरा सापळा हाच पर्याय आहे : आडनाव तंतोतंत तेच आणि कार्यक्षेत्रही लगतचे, त्यामुळे त्यांना वेगळे करणारे फक्त पहिले नाव आणि संस्था एवढेच उरते. त्यांचा जन्म 1823 मध्ये झाला, ग्रँट मेडिकल कॉलेजमधून त्यांनी वैद्यकीय पदवी घेतली आणि ते डॉक्टर म्हणून व्यवसाय करत होते; सुधारणा चळवळीतील त्यांचे स्थान वेगळ्या व नंतरच्या संस्थेवर उभे आहे — 31 मार्च 1867 रोजी मुंबईत वामन आबाजी मोडक व इतरांसह त्यांनी स्थापन केलेला प्रार्थना समाज, ज्याची स्थापना केशवचंद्र सेन यांच्या महाराष्ट्रभेटीच्या सुमारास झाली आणि जो महादेव गोविंद रानडे त्यात आल्यानंतर मोठी शक्ती बनला. बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटीच्या दोन भारतीय सहसंस्थापकांपैकी ते एक होते आणि 1879 मध्ये अल्पकाळ त्यांनी मुंबईचे शेरीफपद भूषवले; 26 एप्रिल 1898 रोजी त्यांचे निधन झाले. दोन्ही बंधूंना वेगळे ठेवण्याचा सर्वांत सुरक्षित मार्ग म्हणजे वर्ष व संस्था लक्षात ठेवणे : दादोबांसोबत 1844 व 1849, मानव धर्म सभा व परमहंस मंडळी; आत्मारामांसोबत 1867 व प्रार्थना समाज.
• (3)रा. गो. भांडारकर — सर रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर (6 जुलै 1837 – 24 ऑगस्ट 1925) हा प्रश्न ज्या पिढीविषयी आहे तिच्या पुढच्या पिढीतले, आणि सुधारणेइतकेच व्यासंगाचेही नाव. मुंबई विद्यापीठाची पदवी घेणाऱ्या पहिल्या भारतीयांपैकी ते एक; आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे संस्कृतज्ञ व प्राच्यविद्यापंडित, ज्यांनी दख्खनच्या प्राचीन इतिहासावर आणि वैष्णव व शैव संप्रदायांवर लेखन केले. ते प्रश्नात नाव घेतलेल्या दोन संस्थांचे नव्हे तर प्रार्थना समाजाचे अग्रणी होते — म्हणजे आत्माराम पांडुरंगांनी सुरू केलेल्या चळवळीतले, दादोबांच्या नव्हे. संस्कृत विद्येच्या आधारावरून त्यांनी विधवाविवाहाचा पुरस्कार व बालविवाहाला विरोध केला, आणि त्या आधारामुळेच त्यांच्या युक्तिवादाला वेगळे बळ मिळाले. पुण्यातील भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर, 1917 मध्ये स्थापन झालेले, त्यांच्याच नावाने ओळखले जाते. मुंबईतील सर्वांत आरंभीच्या सुधारणा संस्थांच्या गटात त्यांना बसवणारा उमेदवार एक पिढी चुकतो.
• (4)कृ. त्र्यं. तेलंग — काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग (20 ऑगस्ट 1850 – 1 सप्टेंबर 1893) याहूनही नंतरचे, आणि 1840 च्या दशकातील सामाजिक-धार्मिक संस्थांऐवजी कायदा व राजकारण या क्षेत्रांतले. भगवद्गीतेसह अनेक ग्रंथांचे भाषांतर करणारे भारतविद्यातज्ज्ञ, मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती, आरंभीच्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य आणि मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू; सुधारणेच्या वादात कायद्याने नव्हे तर लोकमताने बदल घडावा असे मानणारे मवाळ म्हणून त्यांचे स्मरण होते. 1860 मध्ये परमहंस मंडळी उघड झाली तेव्हा ते दहा वर्षांचे होते, आणि 1849 मध्ये ती स्थापन झाली तेव्हा त्यांचा जन्मही झाला नव्हता; म्हणून हा पर्याय केवळ कालक्रमावरूनच बाद करता येतो. तिन्ही चुकीचे पर्याय वेगवेगळ्या कारणांनी कोसळतात हेही लक्षात घ्या — पहिला कुटुंबातील ओळखीच्या गोंधळाने, दुसरा पिढी व चळवळ चुकल्याने, आणि तिसरा साध्या तारखांच्या हिशेबाने. (मराठी स्तंभात हे नाव 'कृ. त्र्यं. तेलंग' असे छापले असून इंग्रजी स्तंभात 'K.T. Telang' आहे; ती छपाईची तपशिलाची बाब असून उत्तराशी तिचा संबंध नाही.)

पश्चिम भारतातील सुधारणा चळवळ प्रार्थना समाजाच्या आधी आणि अधिक लढाऊ रूपात सुरू होते. 22 जून 1844 रोजी सुरत येथे दुर्गाराम मंछाराम मेहता व दादोबा पांडुरंग तरखडकर यांनी स्थापन केलेली मानव धर्म सभा आणि 1849 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेली परमहंस मंडळी या दोन्ही संस्था एका धार्मिक मांडणीवर उभ्या होत्या — ईश्वर एक आहे, आणि कर्मकांड, मूर्ती व जात यांना कोणताही आधार नाही — आणि त्यातून निघणाऱ्या व्यावहारिक निष्कर्षावरही : सुधारकाने जातीविरुद्ध केवळ बोलून चालत नाही, त्याने स्वतः जात मोडली पाहिजे. म्हणूनच मंडळीच्या बैठकांतील ती कुप्रसिद्ध प्रथा, ज्यात सदस्य तथाकथित खालच्या जातींतील माणसांनी शिजवलेले अन्न घेत; आणि म्हणूनच तिची गुप्तता, कारण उघड होणे म्हणजे सामाजिक विनाश. स्त्रीशिक्षण व विधवाविवाह या पुढील अर्धशतक चळवळ व्यापणाऱ्या दोन मागण्यांचा पुरस्कारही दोन्ही संस्थांनी केला. दोन्हींपैकी एकही फार टिकली नाही : संस्थापक सुरत सोडून गेल्यावर सभा संपली, आणि 1860 मध्ये अस्तित्व उघड झाल्यावर मंडळी कोसळली. त्यांच्यानंतर आलेली संस्था कमी संघर्षशील पण अधिक टिकाऊ ठरली — 31 मार्च 1867 रोजी मुंबईत दादोबांचे बंधू आत्माराम पांडुरंग यांनी स्थापन केलेला प्रार्थना समाज, ज्याला महादेव गोविंद रानडे व रा. गो. भांडारकर यांनी राष्ट्रीय पातळीवरचे स्थान मिळवून दिले आणि जो रात्रशाळा, अनाथालये, विधवागृहे व दलित सेवा मंडळ अशा संस्थांमधून उघडपणे काम करत राहिला.

महाराष्ट्रातील समाजसुधारणा चळवळ हा एमपीएससीच्या इतिहासाच्या पेपरातील सर्वाधिक विचारला जाणारा एकच भाग आहे, आणि त्यावरील प्रश्न जवळजवळ नेहमीच ओळखीचे प्रश्न असतात — कोणी काय स्थापन केले, कोणत्या वर्षी आणि कोणत्या शहरात. अडचण वाढवण्याचा आयोगाचा आवडता मार्ग म्हणजे कुटुंबाने, ठिकाणाने किंवा चळवळीने जवळ असलेले पर्याय देणे, आणि हा प्रश्न तिन्ही युक्त्या एकाच वेळी वापरतो : चारपैकी दोन पर्याय एकाच आडनावाचे सख्खे भाऊ आहेत, चारही व्यक्ती मुंबईच्याच सुधारणावादी वातावरणातल्या आहेत, आणि प्रश्नातील दोन्ही संस्था एकाच काळाच्या व एकाच दृष्टिकोनाच्या आहेत. त्यावरचा बचाव म्हणजे संस्थापक, संस्था, वर्ष व शहर असे चार स्तंभ असलेला तक्ता — 1844 च्या मानव धर्म सभेपासून 1906 च्या डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनपर्यंतच्या संपूर्ण मालिकेसाठी भरलेला — आणि तो यादी म्हणून नव्हे तर कालक्रम म्हणून वाचणे. या प्रश्नात वगळणे शक्य होते ते कालक्रमामुळेच : तेलंग यांचा जन्म 1850 चा आणि भांडारकरांचा 1837 चा, म्हणजे 1840 च्या दशकातील संस्थेची स्थापना त्यांच्यापैकी कोणीही करू शकत नाही; ते दोघे गेल्यावर प्रश्न दोन भावांतील निवड एवढाच उरतो आणि पहिल्या नावावर सुटतो.

• मानव धर्म सभेची स्थापना 22 जून 1844 रोजी सुरत येथे दुर्गाराम मंछाराम मेहता, दादोबा पांडुरंग तरखडकर व इतरांनी केली; तिच्या दर रविवारी बैठका होत आणि तिने एकेश्वरवाद सांगून जातिभेद, मूर्तिपूजा व विधवाविवाहावरील बंदीवर हल्ला चढवला.
• परमहंस मंडळी 1849 मध्ये मुंबईत दादोबा पांडुरंग व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी स्थापन केली आणि तिला सर्वसाधारणपणे महाराष्ट्रातील पहिली सामाजिक-धार्मिक सुधारणा संस्था मानले जाते; ती गुप्तपणे काम करत असे आणि तिचे सदस्य जात मोडण्याची जाणीवपूर्वक कृती म्हणून खालच्या जातींतील माणसांनी शिजवलेले अन्न घेत.
• दादोबांनी दोन्ही संस्थांची तत्त्वे 1848 मध्ये लिहिलेल्या 'धर्मविवेचन' आणि 'परमहंसिक ब्राह्मयधर्म' या लेखनातून मांडली; 1860 मध्ये मंडळीचे अस्तित्व उघड झाले आणि त्यामुळे तिचा अंत जवळ आला.
• दादोबा पांडुरंग यांचे आयुष्य 9 मे 1814 ते 17 ऑक्टोबर 1882; 1840 मध्ये ते सुरतेला गेले व 1846 मध्ये मुंबईला परतले, 1836 मध्ये प्रसिद्ध झालेले 'महाराष्ट्र भाषेचे व्याकरण' त्यांनी लिहिले, आणि पुढे अहमदनगर येथे उपजिल्हाधिकारी व दंडाधिकारी म्हणून काम करून 1861 मध्ये ते निवृत्त झाले.
• त्यांचे बंधू आत्माराम पांडुरंग हे डॉक्टर होते आणि त्यांनी 31 मार्च 1867 रोजी मुंबईत प्रार्थना समाजाची स्थापना केली, ज्याचे पुढे रा. गो. भांडारकर व महादेव गोविंद रानडे यांनी नेतृत्व केले; प्रश्नातील दोन संस्थांशी नव्हे तर या संस्थेशी दुसऱ्या तरखडकर बंधूंचे नाव जोडलेले आहे.

• दादोबा पांडुरंग व आत्माराम पांडुरंग या दोन तरखडकर बंधूंची गल्लत करणे; दादोबांसोबत मानव धर्म सभा व परमहंस मंडळी, तर आत्मारामांसोबत 1867 चा प्रार्थना समाज
• रा. गो. भांडारकर यांना 1840 च्या दशकातील संस्थांशी जोडणे; त्यांचा जन्मच 1837 चा असून ते प्रार्थना समाजाच्या पिढीतले आहेत
• परमहंस मंडळी उघडपणे चालणारी संस्था होती असे समजणे; ती जाणीवपूर्वक गुप्त होती आणि 1860 मधील उघडकीनेच तिचा अंत जवळ आला
• मानव धर्म सभा महाराष्ट्रात स्थापन झाली असे मानणे; तिची स्थापना सुरत येथे, म्हणजे गुजरातेत झाली

समाजसुधारणा चळवळीचे प्रश्न एमपीएससी ओळखीच्या स्वरूपात विचारते आणि पर्याय एकाच वर्तुळातील नावांतून निवडते, म्हणून नुसती नावे ओळखणे पुरत नाही. भरवशाची तयारी म्हणजे संस्थापक, संस्था, वर्ष व शहर असा तक्ता करणे आणि तो कालक्रमाने वाचणे; त्यातून जन्मवर्ष व स्थापनावर्ष यांची तुलना करून पर्याय वगळण्याची सोय मिळते, जी या प्रश्नात दोन पर्याय एका क्षणात बाद करते. दुसरे म्हणजे एकाच कुटुंबातील किंवा एकाच आडनावाच्या व्यक्तींची जोडी स्वतंत्रपणे लिहून ठेवणे — तरखडकर बंधू, रानडे व त्यांचे सहकारी, कर्वे कुटुंब — कारण आयोग नेमकी अशीच जोडी पर्यायांत ठेवते. तिसरे म्हणजे संस्थांचे ठिकाण लक्षात ठेवणे : सुरत, मुंबई, पुणे या तीन शहरांतील संस्था वेगवेगळ्या प्रवाहांच्या असून प्रश्न अनेकदा ठिकाणावरच बांधलेला असतो, जसा हा प्रश्न सुरत व मुंबई या दोन शहरांना एकाच व्यक्तीशी जोडून विचारला आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  प्रार्थना समाजाची स्थापना कोणी व कोणत्या वर्षी केली ?

  • (a)दादोबा पांडुरंग तरखडकर, 1849
  • (b)आत्माराम पांडुरंग तरखडकर, 1867
  • (c)महादेव गोविंद रानडे, 1873
  • (d)रा. गो. भांडारकर, 1917

  उत्तर(b) आत्माराम पांडुरंग तरखडकर, 1867. 31 मार्च 1867 रोजी मुंबईत वामन आबाजी मोडक व इतरांसह त्यांनी प्रार्थना समाज स्थापन केला; रानडे व भांडारकर पुढे त्यात आले आणि त्यांनी त्याला मोठे स्थान मिळवून दिले. 1849 हे दादोबांच्या परमहंस मंडळीचे वर्ष आहे, 1873 चा सत्यशोधक समाज महात्मा फुले यांचा, आणि 1917 मध्ये पुण्यात भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराची स्थापना झाली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मानव धर्म सभेच्या स्थापनेचे ठिकाण व वर्ष कोणते ?

  • (a)मुंबई, 1849
  • (b)पुणे, 1873
  • (c)सुरत, 1844
  • (d)अहमदनगर, 1852

  उत्तर(c) सुरत, 1844. 22 जून 1844 रोजी दुर्गाराम मंछाराम मेहता, दादोबा पांडुरंग तरखडकर व इतरांनी सुरत येथे मानव धर्म सभा स्थापन केली; तिच्या दर रविवारी बैठका होत आणि तिने एकेश्वरवाद सांगून जातिभेद व मूर्तिपूजेवर टीका केली. 1849 मध्ये मुंबईत परमहंस मंडळी स्थापन झाली आणि 1852 मध्ये दादोबा अहमदनगर येथे शासकीय सेवेत गेले.