MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 90 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — भेंडी बाजार व वडाळा. सुरुवात पर्यायांच्या रचनेपासून करा, कारण तेवढ्याने अर्धे काम होते. वडाळा चारही पर्यायांत आहे, म्हणजे प्रश्न वडाळ्यावर ठरतच नाही; तो त्याच्या जोडीला उरलेल्या चार नावांपैकी कोणते बसते यावर ठरतो, आणि उमेदवाराचे काम छ. शिवाजी महाराज टर्मिनस, भेंडी बाजार, चर्नी रोड व पनवेल ही चार नावे एकेक करून तपासणे एवढेच आहे. वडाळ्याची स्वतःची पात्रता वादातीत असून ती स्वतंत्रपणेही लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. वडाळ्याचा ईशान्येकडील भाग ठाणे खाडीच्या काठाला लागून असलेल्या मिठागरांनी व्यापलेला आहे, आणि या किनाऱ्यावर ब्रिटिशांच्या कितीतरी आधीपासून मीठ तयार होत आले आहे. 1882 च्या मीठ कायद्याने वसाहती सरकारने मिठाच्या उत्पादनावर व संकलनावर मक्तेदारी घेतली, त्याची कायदेशीर हाताळणी सरकारी मीठ कोठारांपुरती मर्यादित केली आणि त्यावर कर बसवला; या कायद्याचा भंग हा फौजदारी गुन्हा ठरत असे. वडाळ्याला राजकीय महत्त्व मिळाले ते यामुळेच : सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत, आदल्या दिवशी काँग्रेस बुलेटिनमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या आवाहनाला प्रतिसाद देत सुमारे पंधराशे काँग्रेस स्वयंसेवकांनी 1 जून 1930 रोजी वडाळ्याच्या मिठागरांवर धडक दिली आणि अधिकाऱ्यांनी त्यांतील अनेकांना ताब्यात घेतले, ज्यांत अकरा स्त्रिया होत्या. म्हणजे जोडीतला स्थिर भाग वडाळा आहे आणि उत्तर दुसऱ्या भागावर ठरते. आयोगाने त्या जागी भेंडी बाजार दिला आहे. मुंबईच्या बेट-शहरातील जुन्या बाजारपेठांपैकी ही एक; मोहम्मद अली रोड व खेतवाडी यांच्या दरम्यान दक्षिण मुंबईत वसलेली, आणि क्रॉफर्ड मार्केट — आजचे महात्मा जोतिबा फुले मंडई — चोर बाजार व नूल बाजार यांचा समावेश असलेल्या बाजारपट्ट्यातलीच. ब्रिटिश काळात व्यापाराची आणि बंदरावर व शहरात राबणाऱ्या श्रमिकांच्या वस्तीची दाट पेठ म्हणून ती वाढली. मराठी स्तंभात प्रश्न 'मीठाच्या पेठा' असे विचारतो, आणि 'पेठ' या शब्दाचा अर्थ बाजाराचा वॉर्ड, व्यापाराची वस्ती असाच आहे — म्हणजे प्रश्न ज्या वर्गातील जागा शोधतो त्या वर्गात भेंडी बाजार नेमका बसतो. बंदराजवळची व घाऊक व्यापाराजवळची अशी पेठ हीच, पूर्व किनाऱ्यावर वडाळ्याला तयार होणाऱ्या मालाच्या विक्रीची स्वाभाविक जागा ठरते; आयोगाच्या उत्तरातील जोडी मीठ जिथे तयार होई त्या जागेची आणि त्याचा व्यापार जिथे चाले त्या जागेची आहे. उरलेले तीन पर्याय मिठाविषयी काहीही माहीत नसतानाही बाद करता येतात, आणि ती कारणे खाली प्रत्येक पर्यायासमोर दिली आहेत. नोंदवायचा पर्याय (2) आहे.

• (1)छ. शिवाजी महाराज टर्मिनस व वडाळा — छ. शिवाजी महाराज टर्मिनस हे रेल्वे स्थानक आहे, बाजारपेठ नव्हे; आणि प्रश्न ज्या व्यापाराविषयी विचारतो त्याहून ते नवे आहे. अ‍ॅक्सेल हेग यांच्या प्रारंभिक आराखड्यावरून फ्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स यांनी या टर्मिनसची रचना केली; जुन्या बोरीबंदर स्थानकाच्या दक्षिणेला 1878 मध्ये बांधकाम सुरू होऊन 1887 मध्ये — राणी व्हिक्टोरियाच्या सुवर्ण महोत्सवाच्या वर्षी — ते पूर्ण झाले आणि 20 मे 1888 रोजी ते लोकांसाठी खुले झाले. मार्च 1996 पर्यंत ते व्हिक्टोरिया टर्मिनस म्हणून ओळखले जात होते, तेव्हा त्याचे नाव छत्रपती शिवाजी टर्मिनस झाले आणि 2017 मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस असे करण्यात आले; ते युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ असून मध्य रेल्वेचे मुख्यालय आहे. त्याच्या परिसरात क्रॉफर्ड मार्केट — आजचे महात्मा जोतिबा फुले मंडई — ही वसाहतकालीन मोठी बाजारपेठ आहे, आणि हा पर्याय संभवनीय वाटण्याचे कारणही तेच असावे. पण पर्यायात नाव टर्मिनसचे आहे, आणि टर्मिनस कितीही भव्य असला तरी तो मिठाची पेठ नसतो; तो पेठेतून माल बाहेर नेणारी वाहतुकीची सोय असतो. (मराठी स्तंभात हे नाव पूर्ण लिहिले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'C.S.M.T.' असे लघुरूप छापले आहे.)
• (3)चर्नी रोड व वडाळा — चर्नी रोड हा दक्षिण मुंबईतील, बेटाच्या पश्चिम बाजूचा भाग असून पश्चिम रेल्वेवरील त्याच नावाचे स्थानक तिथे आहे; त्याचे नाव व्यापाराची नव्हे तर गुरे चरण्याची नोंद ठेवते. सर्वसाधारण मान्य असलेल्या कथेनुसार आझाद मैदानावरील गुरे चराईवर सरकारने कर बसवला तेव्हा जमशेदजी जीजीभॉय यांनी ठाकुरद्वारजवळची कुरणे विकत घेऊन ती लोकांना गुरे मोफत चरण्यासाठी खुली केली; मराठीत चरण्याला 'चरणे' म्हणतात, त्यावरून तो भाग चर्नी आणि त्याशेजारचा रस्ता चर्नी रोड झाला. दुसऱ्या एका कथेनुसार हे नाव ठाणे-कोळीवाडा भागातील 'चेंदणी' वरून आले असून तिथून लोक शहराच्या या भागात स्थलांतरित झाले. दोन्हींपैकी कोणतीही कथा घेतली तरी हा भाग गिरगाव-चौपाटीच्या बाजूचा, चाळींचा, ऑपेरा हाउसच्या हिऱ्यांच्या व्यापाराचा आणि गिरगावातील उत्सवांचा आहे; पूर्व किनाऱ्यावरील, म्हणजे बंदराच्या बाजूच्या, मिठाच्या व्यापाराशी त्याचा संबंध येत नाही, कारण तो व्यापार बेटाच्या पलीकडच्या अंगाला चालत होता.
• (4)पनवेल व वडाळा — पनवेल सर्वांत सोप्या कारणावर बाद होते : प्रश्न मुंबईतील दोन ठिकाणे विचारतो आणि पनवेल मुंबईत नाही. ते बंदराच्या पलीकडे मुख्य भूमीवर, आजच्या रायगड जिल्ह्यात, ट्रॉम्बे व साष्टीला मुख्य भूमीपासून वेगळे करणाऱ्या खाडीच्या तळाशी वसलेले आहे, आणि पुण्याकडे जाणाऱ्या मार्गावरील बाजारपेठ व जंक्शन म्हणून त्याचा जुना लौकिक आहे. भरती-ओहोटीच्या खाडीकाठची त्याची जागा त्याला याच किनाऱ्यावरील खाड्या व दलदलींच्या भूगोलात नक्कीच बसवते — ज्या भूगोलात मीठ तयार होते — आणि हा पर्याय दिला जाण्याचे कारणही तेच आहे : मिठाचा विचार करणाऱ्या पण शहराच्या हद्दीचा विचार न करणाऱ्या उमेदवाराला हे नाव पटण्याजोगे वाटते. ठिकाणांविषयीचा प्रत्येक प्रश्न ज्या शिस्तीची मागणी करतो तीच शिस्त हा पर्याय शिकवतो : प्रश्नातील भौगोलिक मर्यादा — इथे 'मुंबई मध्ये' — आधी वाचावी आणि इतर कशाचाही विचार करण्यापूर्वी ती लावावी.

मुंबईचा प्राकृतिक भूगोल आणि तिचे राजकारण यांना जोडणाऱ्या धाग्यांपैकी एक मीठ आहे. बेट-शहर व त्याची पूर्वेकडील उपनगरे भरती-ओहोटीच्या खाड्या आणि सखल दलदलीच्या सपाट भागांच्या किनाऱ्याला लागून आहेत, आणि सौर बाष्पीभवनाने मीठ तयार करण्यासाठी असे सपाट भाग आदर्श असतात : भरतीच्या वेळी समुद्राचे पाणी उथळ आगरांत घेतले जाते, ते आटू दिले जाते आणि तयार झालेले मीठ खरडून वाहून नेले जाते. बंदराच्या बाजूचे वडाळा हे नेमके अशाच प्रकारचे मीठ तयार करणारे क्षेत्र असून त्याचा उत्तरेकडील सपाट भाग ठाणे खाडीच्या काठापर्यंत पसरतो. ब्रिटिशांनी मिठाला महसुलाचे साधन बनवले : 1882 च्या मीठ कायद्याने सरकारला उत्पादनाची व संकलनाची मक्तेदारी मिळाली, कायदेशीर हाताळणी सरकारी मीठ कोठारांपुरती मर्यादित झाली आणि त्यावर कर बसला; म्हणजे समुद्राकाठी राहणाऱ्यांनाही मीठ सरकारकडूनच विकत घ्यावे लागे. 1930 मध्ये सत्याग्रहाचे पहिले लक्ष्य म्हणून गांधीजींनी हाच कायदा निवडला, 6 एप्रिल 1930 रोजी दांडी येथे त्याचा भंग केला आणि वर्षभर चाललेल्या सविनय कायदेभंगाला प्रारंभ झाला; मुंबईत ही चळवळ वडाळ्याच्या मिठागरांवर केंद्रित झाली, जिथे 1 जून 1930 रोजी सुमारे पंधराशे स्वयंसेवकांनी धडक दिली. मीठ तयार करण्यासोबतच त्याची विक्रीही होती, आणि ती शहरातील बाजारपेठांची — बंदराच्या मागील क्रॉफर्ड मार्केट, चोर बाजार, नूल बाजार व भेंडी बाजार यांचा समावेश असलेल्या पेठांच्या पट्ट्याची — गोष्ट आहे; या पेठा वसाहतकाळात बंदराभोवती व्यापार व श्रम एकवटल्यामुळेच वाढल्या.

मुंबईच्या ऐतिहासिक स्थलवर्णनावर — कोणती बाजारपेठ कुठे होती, कोणती गिरणी कुठे होती, कोणती चळवळ कुठे सुरू झाली, कोणत्या भागाला ते नाव का पडले — एमपीएससी थोडे पण नियमित प्रश्न विचारते, आणि शहराबाहेरील उमेदवारासाठी पेपरातले सर्वांत अवघड प्रश्न तेच असतात, कारण ते तत्त्वावरून काढता येत नाहीत. दोन गोष्टींनी ते आवाक्यात येतात. पहिली म्हणजे वगळण्याची पद्धत : या प्रश्नात एकच नाव चारही पर्यायांत आले आहे, आणि त्यावरूनच उमेदवाराला कळते की तपासले जाणारे नाव ते नसून सगळे काम उरलेल्या चार नावांवर आहे. दुसरी म्हणजे नाव घेतलेली प्रत्येक जागा प्रत्यक्षात काय आहे याची कार्यरत माहिती — टर्मिनस, निवासी वस्ती, बाजारपेठ, मुख्य भूमीवरील गाव — कारण या रचनेतील बहुतेक चुकीचे पर्याय विषयाच्या तथ्यावर नव्हे तर जागेच्या वर्गावरच बाद करता येतात. मराठी स्तंभातील 'पेठ' हा शब्द इथे मदत करतो, कारण तो नेमका बाजाराच्या वस्तीचा वर्ग सुचवतो. प्रश्नातील भौगोलिक मर्यादाही लक्षात घ्या — 'मुंबई मध्ये' — जी एकटीच पनवेलचा पर्याय निकालात काढते; प्रश्नात सांगितलेल्या हद्दीच्या अगदी बाहेरचे नाव पर्याय म्हणून ठेवणे ही एमपीएससीची वारंवार दिसणारी सवय आहे, आणि ती मर्यादा जाणीवपूर्वक वाचणे कितीही स्थानिक माहितीपेक्षा अधिक वेळा गुण मिळवून देते.

• वडाळ्याचा ईशान्येकडील भाग ठाणे खाडीच्या काठाला लागून असलेल्या मिठागरांनी व्यापलेला आहे, आणि त्या सपाट भागांवर तयार होणाऱ्या मिठामुळेच वडाळा या प्रश्नाच्या चारही पर्यायांत येते.
• 1882 च्या मीठ कायद्याने ब्रिटिश सरकारला मिठाच्या उत्पादनाची व संकलनाची मक्तेदारी दिली, त्याची हाताळणी सरकारी मीठ कोठारांपुरती मर्यादित केली आणि त्यावर कर बसवला; कायद्याचा भंग हा फौजदारी गुन्हा होता.
• सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत 1 जून 1930 रोजी सुमारे पंधराशे काँग्रेस स्वयंसेवकांनी वडाळ्याच्या मिठागरांवर धडक दिली; 31 मे च्या काँग्रेस बुलेटिनमधील आवाहनाला हा प्रतिसाद होता आणि ताब्यात घेतलेल्यांत अकरा स्त्रिया होत्या.
• भेंडी बाजार ही मोहम्मद अली रोड व खेतवाडी यांच्या दरम्यानची दक्षिण मुंबईतील बाजारपेठ असून क्रॉफर्ड मार्केट — आजचे महात्मा जोतिबा फुले मंडई — चोर बाजार व नूल बाजार यांचा समावेश असलेल्या वसाहतकालीन पेठांच्या पट्ट्यातली ती एक आहे.
• उरलेल्या नावांपैकी छ. शिवाजी महाराज टर्मिनस हे 1878 ते 1887 दरम्यान बांधले जाऊन 1888 मध्ये व्हिक्टोरिया टर्मिनस म्हणून खुले झालेले रेल्वे स्थानक आहे, चर्नी रोड हा दक्षिण मुंबईतील भाग असून त्याचे नाव गुरे चरण्यावरून आले आहे, आणि पनवेल मुंबईबाहेर मुख्य भूमीवर रायगड जिल्ह्यात येते.

• चारही पर्यायांत असलेल्या नावावर वेळ घालवणे; वडाळा सर्वत्र असल्याने प्रश्न त्याच्यावर ठरत नाही, दुसऱ्या नावावर ठरतो
• प्रश्नातील 'मुंबई मध्ये' ही भौगोलिक मर्यादा न वाचणे; पनवेल रायगड जिल्ह्यात, मुंबईबाहेर येते
• रेल्वे टर्मिनसला बाजारपेठ मानणे; शेजारी क्रॉफर्ड मार्केट असले तरी पर्यायात नाव स्थानकाचे आहे
• चर्नी रोडचे नाव व्यापाराशी जोडणे; ते गुरे चरण्याच्या कुरणांची नोंद ठेवते आणि तो भाग बेटाच्या पश्चिम बाजूचा आहे

मुंबईच्या स्थानिक इतिहासावरील प्रश्न एमपीएससी ठिकाणांच्या जोड्यांच्या रूपाने विचारते, आणि त्यांची तयारी वाचनापेक्षा नकाशावर होते : बेटाची पूर्व बाजू बंदराची व मिठागरांची, पश्चिम बाजू गिरगाव-चौपाटीची, दक्षिण टोक वसाहतकालीन इमारतींचे आणि मध्यभाग गिरण्यांचा व पेठांचा — एवढी ढोबळ मांडणी डोक्यात असली की अशा प्रश्नांतील निम्मे पर्याय आपोआप गळून पडतात. दुसरे उपयुक्त तंत्र म्हणजे पर्यायांची रचना वाचणे : एखादे नाव सर्व पर्यायांत आले असेल तर तेच नाव तपासण्यात वेळ घालवू नये. तिसरे म्हणजे प्रश्नातील भौगोलिक मर्यादा — शहर, जिल्हा, राज्य — आधी अधोरेखित करणे, कारण या आयोगाच्या पेपरात हद्दीबाहेरचे एखादे नाव पर्याय म्हणून ठेवण्याची सवय ठळक आहे. आणि नामांतरे नोंदवत राहावीत, कारण एकाच जागेचा उल्लेख जुन्या व नव्या दोन्ही नावांनी होऊ शकतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत मुंबईतील वडाळ्याच्या मिठागरांवर स्वयंसेवकांनी धडक कोणत्या दिवशी दिली ?

  • (a)6 एप्रिल 1930
  • (b)1 जून 1930
  • (c)9 ऑगस्ट 1942
  • (d)12 मार्च 1930

  उत्तर(b) 1 जून 1930. आदल्या दिवशीच्या काँग्रेस बुलेटिनमधील आवाहनाला प्रतिसाद देत सुमारे पंधराशे स्वयंसेवकांनी वडाळ्याच्या मिठागरांवर धडक दिली आणि ताब्यात घेतलेल्यांत अकरा स्त्रिया होत्या. 12 मार्च 1930 रोजी दांडी यात्रा सुरू झाली आणि 6 एप्रिल 1930 रोजी गांधीजींनी दांडी येथे मीठ कायद्याचा भंग केला; 9 ऑगस्ट 1942 ही चले जाव चळवळीची तारीख आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मुंबईतील 'चर्नी रोड' या नावाची सर्वसाधारण मान्य असलेली व्युत्पत्ती कोणती ?

  • (a)तिथे मिठाची पेठ होती
  • (b)तिथे गुरे चरण्यासाठी कुरणे खुली करण्यात आली होती
  • (c)तिथे चर्च होते
  • (d)तिथे कापड गिरण्या होत्या

  उत्तर(b) तिथे गुरे चरण्यासाठी कुरणे खुली करण्यात आली होती. आझाद मैदानावरील गुरे चराईवर सरकारने कर बसवल्यानंतर जमशेदजी जीजीभॉय यांनी ठाकुरद्वारजवळची कुरणे विकत घेऊन लोकांना ती मोफत चराईसाठी खुली केली; 'चरणे' या शब्दावरून तो भाग चर्नी आणि रस्ता चर्नी रोड झाला. दुसरी एक कथा हे नाव ठाणे-कोळीवाडा भागातील 'चेंदणी' वरून आल्याचे सांगते.