MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 89 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — फक्त (a), (b), (c). आधी प्रश्नाची रचना पाहा : इथे (a) ते (d) या लॅटिन अक्षरांनी क्रमांकित केलेल्या चार नोंदी वाक्ये नसून व्यक्तींची नावे आहेत, आणि त्या चौघांचाही डॉ. आंबेडकरांशी संबंध होता; त्यामुळे त्यांचे अनुयायी कोण होते एवढेच प्रश्न विचारत नाही. निर्णायक शब्द आहेत 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या पश्चात्', आणि आंबेडकरांचे निधन 6 डिसेंबर 1956 रोजी झाले. म्हणजे प्रश्न तारखेवर सुटतो, आणि ती तारीख यादीतील (d) या नावाशी जोडलेली आहे. बापूसाहेब राजभोज — पी. एन. राजभोज — हे आंबेडकरांनी 1942 मध्ये स्थापन केलेल्या शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनचे सरचिटणीस होते आणि 1951-52 च्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीत त्याच पक्षाच्या तिकिटावर त्यांनी सोलापूरची लोकसभा जागा जिंकली. पुढे त्यांनी फेडरेशनशी फारकत घेतली, एप्रिल 1955 मध्ये राजीनामा दिला आणि 15 ऑगस्ट 1955 रोजी काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला — म्हणजे आंबेडकरांच्या निधनाच्या वर्षभराहून अधिक काळ आधी; 1957 पासून सुरू होणाऱ्या कार्यकाळासाठी ते मुंबई राज्यातून राज्यसभेवर गेले. त्यांचा प्रवेश आंबेडकरांच्या हयातीत झाला असल्याने प्रश्न ज्या शब्दांत विचारला आहे त्याला यादीतील (d) हे नाव उत्तर होत नाही, आणि (d) असलेला प्रत्येक पर्याय त्याच्यासोबतच बाद होतो. या एका निष्कर्षाने पर्याय (1), (3) व (4) गळून पडतात आणि पर्याय (2) उरतो. उरलेली तिन्ही नावे आंबेडकरांच्या निधनानंतर आणि भारतीय रिपब्लिकन पक्षाच्या फुटीनंतर आंबेडकरी नेते काँग्रेसकडे वळण्याच्या प्रवाहातली आहेत. आर. डी. भंडारे — रामचंद्र धोंडिबा भंडारे — हे शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनमध्ये स्थापनेपासून होते व तिच्या मुंबई शाखेचे अध्यक्ष होते, भारतीय रिपब्लिकन पक्षाचे संस्थापक सदस्य आणि 1964 ते 1966 या काळात त्याचे अध्यक्ष, आणि नंतर काँग्रेसमध्ये गेल्यावर 1967 व पुन्हा 1971 मध्ये मुंबई मध्य मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. राजाभाऊ भोळे — नोंदींत आर. आर. भोळे — याच प्रवाहातले; वसाहतकाळाच्या अखेरच्या टप्प्यातील मुंबई विधिमंडळातील आंबेडकरी सदस्य, ज्यांनी 1952 मध्ये शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या तिकिटावर कोल्हापूरमधून निवडणूक लढवली आणि पुढे काँग्रेसचे सदस्य म्हणून मुंबई दक्षिण-मध्यमधून लोकसभेवर निवडून आले. दादासाहेब रुपवते — मूळ नाव दामोदर तात्याबा रुपवते — यांनी 1956 मध्ये आंबेडकरांच्या चळवळीसोबत बौद्ध धर्म स्वीकारला, 1957 मध्ये भारतीय रिपब्लिकन पक्षाचे संस्थापक सदस्य झाले आणि नंतर काँग्रेसमध्ये गेले; 1968 ते 1978 ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर होते, दोनदा राज्यमंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री राहिले आणि अखिल भारतीय काँग्रेस समितीचे सरचिटणीसपदापर्यंत पोहोचले. नोंदवायचा पर्याय (2) आहे.

• (1)फक्त (a), (c), (d) — हा पर्याय भंडारे व रुपवते या दोघांना ठेवतो — ते दोघेही यादीत बसतातच — पण राजाभाऊ भोळे यांना वगळून बापूसाहेब राजभोज यांना कायम ठेवतो, म्हणजे नेमकी उलटी अदलाबदल करतो. भोळे उत्तरात येतातच : आंबेडकर मुंबई विधिमंडळात विरोधी पक्षाचे नेतृत्व करत असतानाच्या काळात ते तिथले आंबेडकरी सदस्य होते, 1952 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत त्यांनी शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या तिकिटावर कोल्हापुरातून निवडणूक लढवली आणि पुढे काँग्रेसचे सदस्य म्हणून मुंबई दक्षिण-मध्यमधून ते लोकसभेवर निवडून आले. राजभोज मात्र येत नाहीत : एप्रिल 1955 मध्ये त्यांनी शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनचा राजीनामा दिला आणि 15 ऑगस्ट 1955 रोजी काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला, म्हणजे 6 डिसेंबर 1956 च्या आंबेडकरांच्या निधनानंतर नव्हे तर आधी. 'आंबेडकरांचे कोणते अनुयायी काँग्रेसमध्ये गेले' एवढेच सैलपणे वाचणाऱ्या उमेदवाराला हा पर्याय आकर्षक वाटतो; 'पश्चात्' हा शब्दच त्याला चुकीचा ठरवतो.
• (3)फक्त (a), (b), (d) — हा पर्याय दादासाहेब रुपवते यांना वगळतो आणि बापूसाहेब राजभोज यांना ठेवतो; या निवडीचे दोन्ही भाग चुकीचे आहेत. यादीतील सर्वांत स्पष्ट उदाहरणांपैकी रुपवते एक आहेत : 1956 मध्ये आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखालील चळवळीत त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, 1957 मध्ये भारतीय रिपब्लिकन पक्षाचे संस्थापक सदस्य झाले, आणि त्या पक्षातून काँग्रेसमध्ये गेल्यावर 1968 ते 1978 महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर राहिले, राज्यात दोनदा कॅबिनेट मंत्रिपद भूषवले, समाजकल्याण, गृहनिर्माण, सांस्कृतिक कार्य, मत्स्यव्यवसाय व झोपडपट्टी विकास अशी खाती सांभाळली, 'प्रबुद्ध भारत' साप्ताहिकाचे संपादन केले आणि अखिल भारतीय काँग्रेस समितीचे सरचिटणीस झाले. याउलट राजभोज यांनी 15 ऑगस्ट 1955 रोजी, म्हणजे आंबेडकरांच्या हयातीतच, काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला होता. म्हणजे हा पर्याय प्रश्नात बसणाऱ्या एका व्यक्तीला वगळतो आणि न बसणाऱ्या एकाला आत घेतो.
• (4)(a), (b), (c), (d) — चारही नावे आंबेडकरी नेत्यांची असून ते सर्वच कधी ना कधी काँग्रेसच्या झेंड्याखाली बसले होते एवढे ओळखणारा उमेदवार या पर्यायावर येतो, आणि तो 'पश्चात्' या एका शब्दावर कोसळतो. या प्रकारचा प्रत्येक यादी-प्रश्न नावांच्या सर्वसाधारण ओळखीवर नव्हे तर प्रश्नातील मर्यादा दाखवणाऱ्या शब्दावर ठरतो, आणि इथे ती मर्यादा आंबेडकरांच्या निधनाची तारीख — 6 डिसेंबर 1956 — आहे. राजभोज यांचा काँग्रेस प्रवेश 15 ऑगस्ट 1955 असा नेमक्या तारखेने नोंदलेला आहे आणि त्याला जाहीर पार्श्वभूमीही आहे — आंबेडकरांशी वाढत गेलेले मतभेद आणि एप्रिल 1955 मधील फेडरेशनचा राजीनामा — म्हणून तो प्रश्नाच्या चौकटीत आणता येत नाही. आणखी एक गोष्ट नोंदवण्याजोगी : या रचनेत 'वरील सर्व' प्रकारचा सर्वसमावेशक पर्याय खराखुरा पर्याय म्हणून दिलेला असतो, इशारा म्हणून नाही; या पेपरात असा सर्वसमावेशक पर्याय अनेक प्रश्नांत दिलेला आहे, आणि पर्याय दिला जाणे व तो बरोबर असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

आंबेडकरांच्या राजकीय संघटना तीन पिढ्यांत विभागल्या जातात, आणि हा प्रश्न त्या पिढ्यांचे सांधे कुठे आहेत यावर ठरतो. 1936 मध्ये स्थापन झालेल्या स्वतंत्र मजूर पक्षाने 1937 ची मुंबई प्रांतिक निवडणूक लढवली आणि आंबेडकर व त्यांच्या सहकाऱ्यांना विधिमंडळात पहिले भरीव स्थान मिळवून दिले. 1942 मध्ये त्याची जागा अखिल भारतीय शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनने घेतली; दलित वर्गासाठी स्वतंत्र प्रतिनिधित्व या मुद्द्यावर उभा राहिलेला हा पक्ष 1946 व 1952 च्या निवडणुकांत मागे पडला, कारण तो ज्या राखीव जागा लढवत होता त्यांचा निकाल सर्वसाधारण मतदारसंघच ठरवत होते. आयुष्याच्या अखेरच्या वर्षांत आंबेडकरांनी अधिक व्यापक पक्षाची गरज असल्याचा निष्कर्ष काढला, आणि 6 डिसेंबर 1956 रोजी झालेल्या त्यांच्या निधनानंतर लगेचच, 1957 मध्ये, शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनमधून भारतीय रिपब्लिकन पक्ष उभा राहिला. पहिल्या दशकात महाराष्ट्रात या पक्षाची खरी ताकद होती आणि दादासाहेब गायकवाड, आर. डी. भंडारे, दादासाहेब रुपवते, बी. सी. कांबळे असे नेते चळवळीचा भार वाहत होते. पुढे पक्षात फुटी पडू लागल्या आणि एक गट काँग्रेसशी जुळवून घेऊ लागला, कारण सत्तेतील वाटा देऊ शकणारी काँग्रेसच होती; आंबेडकरी नेत्यांचा एक प्रवाह काँग्रेसचे आमदार-खासदार, मंत्री आणि भंडारे यांच्या बाबतीत राज्यपालही झाला. हा प्रश्न त्याच प्रवाहाविषयी आहे. काहीजण याआधीच व स्वतःच्या कारणांनी गेले होते, आणि एप्रिल 1955 मध्ये फेडरेशन सोडून 15 ऑगस्ट 1955 रोजी काँग्रेसमध्ये गेलेले पी. एन. राजभोज हे त्याचे प्रमुख उदाहरण.

1956 नंतरची आंबेडकरी चळवळ एमपीएससीच्या इतिहासाच्या भागात नियमितपणे विचारली जाते, कारण तिथेच चळवळीचा इतिहास आणि महाराष्ट्राचे निवडणूक राजकारण एकत्र येतात आणि नावांची गर्दी गोंधळ घालण्याइतकी दाट असते. या भागात आयोगाचे आवडते साधन म्हणजे प्रश्नाला मर्यादा जोडून दिलेली अनेक नावांची यादी — निधनानंतर, रिपब्लिकन पक्षाच्या स्थापनेपूर्वी, धर्मांतराच्या वेळी — जेणेकरून नावे ठाऊक असूनही तारखा ठाऊक नसलेल्या उमेदवाराला उत्तर देता येऊ नये. या प्रश्नाची यांत्रिक रचनाही पाहा : चारही पर्याय केवळ कोणती नावे आत घ्यायची एवढ्याच बाबतीत वेगळे आहेत, आणि चारपैकी तीन पर्यायांत (d) आहे. म्हणजे राजभोज यांच्याविषयीचे एक नेमक्या तारखेचे तथ्य ठाऊक असले की उरलेली तीन नावे तपासण्याची गरजच न पडता संपूर्ण प्रश्न क्षणात सुटतो. यादी-प्रश्नांचे हे सर्वसाधारण अर्थशास्त्र असून त्याचा जाणीवपूर्वक सराव करण्यासारखा आहे : आधी चारही पर्याय वाचावेत, त्यांना वेगळे करणारी नोंद कोणती ते शोधावे, आणि तीच नोंद तपासावी. मराठी स्तंभात चारही नावे दोन स्तंभांच्या जाळीत छापली आहेत; ती केवळ मांडणी असून त्यातून कोणताही गट सुचवला जात नाही.

• डॉ. बी. आर. आंबेडकर यांचे निधन 6 डिसेंबर 1956 रोजी झाले, आणि 'आंबेडकरांच्या पश्चात्' ही मर्यादाच या प्रश्नाचा निकाल लावते.
• बापूसाहेब राजभोज म्हणून ओळखले जाणारे पी. एन. राजभोज शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनचे सरचिटणीस होते व 1951-52 मध्ये त्या पक्षाच्या तिकिटावर सोलापूरची लोकसभा जागा त्यांनी जिंकली; एप्रिल 1955 मध्ये त्यांनी फेडरेशनचा राजीनामा दिला आणि 15 ऑगस्ट 1955 रोजी, म्हणजे आंबेडकरांच्या हयातीतच, काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला.
• आर. डी. भंडारे शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनमध्ये स्थापनेपासून होते व तिच्या मुंबई शाखेचे अध्यक्ष होते, भारतीय रिपब्लिकन पक्षाचे संस्थापक सदस्य व 1964 ते 1966 त्याचे अध्यक्ष, आणि पुढे काँग्रेसकडून 1967 व 1971 मध्ये मुंबई मध्यमधून लोकसभेवर; 1973 मध्ये राजीनामा देऊन ते बिहारचे राज्यपाल झाले.
• राजाभाऊ भोळे — नोंदींत आर. आर. भोळे — यांनी 1952 मध्ये शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या तिकिटावर कोल्हापुरातून निवडणूक लढवली आणि पुढे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून मुंबई दक्षिण-मध्यमधून ते लोकसभेवर निवडून आले.
• दादासाहेब रुपवते यांनी 1956 मध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि 1957 मध्ये भारतीय रिपब्लिकन पक्षाचे संस्थापक सदस्य झाल्यानंतर काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला; 1968 ते 1978 ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर होते, दोनदा राज्याचे कॅबिनेट मंत्री राहिले आणि अखिल भारतीय काँग्रेस समितीचे सरचिटणीस झाले.

• 'पश्चात्' ही मर्यादा दुर्लक्षित करून आंबेडकरांशी संबंधित सर्वच नावे स्वीकारणे; राजभोज यांचा काँग्रेस प्रवेश 15 ऑगस्ट 1955 चा, म्हणजे निधनाआधीचा आहे
• भारतीय रिपब्लिकन पक्षाची स्थापना आंबेडकरांच्या हयातीत झाली असे समजणे; तो पक्ष त्यांच्या निधनानंतर 1957 मध्ये उभा राहिला
• यादीतील नावांना वाक्ये मानून त्यांच्या 'बरोबर-चूक'चा विचार करणे; इथल्या (a) ते (d) या नोंदी केवळ व्यक्तींची नावे आहेत
• सर्वसमावेशक पर्याय दिला आहे म्हणजे तोच बरोबर असावा असे मानणे; असा पर्याय या पेपरात अनेक प्रश्नांत दिलेला आहे आणि तो दिला जाणे काहीच सिद्ध करत नाही

आंबेडकरी चळवळीवरील प्रश्न एमपीएससी मुख्यतः नावे, पक्ष आणि तारखा यांच्या जोड्यांच्या रूपाने विचारते, आणि यादी-प्रश्न हे त्यासाठीचे आवडते साधन आहे. अशा प्रश्नांची तयारी व्यक्तीच्या नावासोबत तीन गोष्टी लिहून ठेवण्याने होते : ती व्यक्ती कोणत्या पक्षात कधी होती, तिने पक्ष केव्हा बदलला, आणि कोणते पद तिने भूषवले. प्रश्नात मर्यादा दाखवणारा शब्द — 'पश्चात्', 'पूर्वी', 'त्याच वर्षी' — आधी अधोरेखित करून मगच नावांकडे वळावे, कारण नावांची ओळख असूनही मर्यादा चुकवली की उत्तर चुकते. सोडवण्याच्या तंत्राच्या पातळीवर यादी-प्रश्नात सर्वांत किफायतशीर पाऊल म्हणजे पर्याय आधी वाचून कोणती नोंद त्यांना वेगळे करते ते शोधणे; इथे तीन पर्यायांत (d) असल्याने केवळ राजभोज तपासले तरी प्रश्न सुटतो. शेवटी, महाराष्ट्राच्या राजकारणातील ही नावे स्थानिक इतिहासाशी घट्ट जोडलेली असल्याने त्यांची यादी मतदारसंघ व पदांसह ठेवली तर पुढील पेपरांतही उपयोगी पडते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय रिपब्लिकन पक्षाची स्थापना डॉ. आंबेडकरांच्या संदर्भात कधी झाली ?

  • (a)1942 मध्ये, त्यांच्या हयातीत
  • (b)1957 मध्ये, त्यांच्या निधनानंतर
  • (c)1936 मध्ये, स्वतंत्र मजूर पक्षाच्या जागी
  • (d)1952 मध्ये, पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीपूर्वी

  उत्तर(b) 1957 मध्ये, त्यांच्या निधनानंतर. आंबेडकरांचे निधन 6 डिसेंबर 1956 रोजी झाले आणि त्यानंतर शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनमधून भारतीय रिपब्लिकन पक्ष उभा राहिला. 1936 मध्ये स्वतंत्र मजूर पक्ष स्थापन झाला होता आणि 1942 मध्ये त्याची जागा अखिल भारतीय शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनने घेतली होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1951-52 च्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीत शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या तिकिटावर सोलापूरची लोकसभा जागा कोणी जिंकली ?

  • (a)आर. डी. भंडारे
  • (b)दादासाहेब रुपवते
  • (c)पी. एन. राजभोज
  • (d)राजाभाऊ भोळे

  उत्तर(c) पी. एन. राजभोज. फेडरेशनचे सरचिटणीस असलेल्या बापूसाहेब राजभोज यांनी 1951-52 मध्ये सोलापूरची जागा जिंकली; पुढे एप्रिल 1955 मध्ये त्यांनी फेडरेशनचा राजीनामा दिला आणि 15 ऑगस्ट 1955 रोजी काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. भंडारे व भोळे काँग्रेसकडून लोकसभेवर गेले ते आंबेडकरांच्या निधनानंतरच्या काळात.