MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 9 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3). वळ्यांचे वर्गीकरण त्यांच्या दोन भुजा आणि त्यांच्यामधले अक्षीय प्रतल कोणत्या स्थितीत आहेत यावरून होते, आणि दुसऱ्या यादीतले प्रत्येक वर्णन अशी एक वेगळी स्थिती सांगते. या प्रश्नात दोन्ही यादींना शीर्षकच छापलेले नाही — फक्त दोन याद्या शेजारी शेजारी उभ्या आहेत — त्यामुळे त्यांचे शेजारपण ही निव्वळ मांडणी असून तिच्यातून काहीही सिद्ध होत नाही. जिच्याबद्दल संदेहच राहत नाही अशा जोडीपासून सुरुवात करावी. 'परिवलित' म्हणजे आडवी पडलेली. दाबामुळे अक्षीय प्रतल इतके ढकलले जाते की ते जवळजवळ क्षितिजसमांतर होते आणि दोन्ही भुजा एकावर एक सपाट पडतात. उजव्या यादीत भूपृष्ठाचा उल्लेख करणारे एकमेव वर्णन (iv) आहे — 'दोन्ही भुजा समांतर व भूपृष्ठासही समांतर'. म्हणून (c) — (iv), आणि एवढी एक जोडी बांधली तरी चारपैकी तीन ओळी गळून पडतात आणि पर्याय (3) एकटाच उभा राहतो. (d) प्रतिवलित वळी ही त्याच्या आधीची पायरी आहे: अक्षीय प्रतल उभ्या स्थितीच्या पलीकडे ढकलले गेले आहे पण अजून आडवे झालेले नाही, त्यामुळे एक भुजा दुसरीवर उलटली आहे आणि दोन्ही भुजा आता एकाच दिशेने नत झाल्या आहेत. हे वर्णन (ii) चे आहे. (a) एकनत वळी हे असमप्रमाण वळीचे टोकाचे रूप — एक भुजा मंद उताराची राहते आणि दुसरी तीव्रपणे खाली वाकते, त्यामुळे थरांना एका पायरीचा आकार येतो. 'एक भुजा मंद व दुसरी लंबवत' हे वर्णन, म्हणजे (iii), नेमके तेच सांगते. (b) समनत वळीत दाबाने दोन्ही भुजा एकमेकींना समांतर होईपर्यंत दाबल्या गेल्या आहेत आणि त्या एकाच दिशेने व सारख्याच प्रमाणात नत आहेत. 'दोन्ही भुजा समांतर पण एका बाजूला झुकलेल्या', म्हणजे (i), याचाच अर्थ आहे. पूर्ण जोडणी (a)-(iii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(ii) अशी होते, आणि तीच ओळ पर्याय (3) मध्ये छापली आहे.

• (1)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (i) — ही ओळ परिवलित वळीला 'एक भुजा मंद व दुसरी लंबवत' असे वर्णन देते आणि एकनत वळीला भूपृष्ठासमांतर भुजांचे वर्णन. म्हणजे या प्रश्नातली सर्वांत निःसंदिग्ध जोडी ती मोडते. 'परिवलित' ही संज्ञाच आडवे पडणे सुचवते, आणि उजव्या यादीत भूपृष्ठाचा उल्लेख करणारे एकच वर्णन आहे; ती जोडी बांधली की उरलेल्या तीन ओळी न वाचताही ही ओळ बाद होते. शिवाय ती समनत वळीला उलटलेल्या भुजेचे वर्णन देते, जे प्रतिवलित वळीचे लक्षण आहे. वळ्यांच्या प्रकारांत संज्ञांचे अर्थ मराठीत बरेचसे पारदर्शक आहेत — एकनत, समनत, परिवलित, प्रतिवलित — आणि संज्ञेचा शब्दशः अर्थ लावणे हा इथला सर्वांत जलद मार्ग आहे.
• (2)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv) — ही ओळही परिवलित वळीला चुकीचे वर्णन देते — तिच्यानुसार परिवलित वळीत 'दोन्ही भुजा समांतर पण एका बाजूला झुकलेल्या' असतात, जे प्रत्यक्षात समनत वळीचे वर्णन आहे — आणि भूपृष्ठासमांतर भुजांचे वर्णन ती प्रतिवलित वळीला देते. समनत आणि परिवलित यांतला फरक नेमका इथेच आहे: दोन्हींत भुजा एकमेकींना समांतर असतात, पण समनत वळीत त्या एका बाजूला झुकलेल्या राहतात आणि परिवलित वळीत त्या भूपृष्ठाशीही समांतर होतात. दाब वाढत जाताना वळीचे रूप कोणत्या क्रमाने बदलते हे लक्षात ठेवले की या दोन संज्ञा कधीच मिसळत नाहीत. ही ओळ निवडणारा उमेदवार सर्व वर्णने 'समांतर भुजा' या एकाच शब्दावर वाचतो आणि भूपृष्ठाचा उल्लेख असलेला निर्णायक तपशील वगळतो.
• (4)(a) - (i), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (iii) — ही ओळ चारही जोड्या चुकवते. ती एकनत वळीला समनत वळीचे वर्णन देते, समनत वळीला परिवलित वळीचे, परिवलित वळीला प्रतिवलित वळीचे आणि प्रतिवलित वळीला एकनत वळीचे — म्हणजे सर्व वर्णने एका जागेने सरकवली आहेत. अशी ओळ धोकादायक दिसते कारण तिच्यातली सर्व वर्णने खरी आहेत, फक्त त्यांच्या जागा चुकल्या आहेत; नुसती वर्णने ओळखून काम भागत नाही आणि प्रत्येक वर्णन नेमक्या कोणत्या संज्ञेचे आहे हे ठरवावेच लागते. इथेही सर्वांत जलद निकाल परिवलित वळीवरून लागतो: भूपृष्ठासमांतर भुजा हे तिचे ठरलेले लक्षण आहे, आणि ते तिला न देणारी कोणतीही ओळ पुढे तपासण्याची गरजच उरत नाही.

वळ्या हा पृथ्वीच्या कवचावर आडव्या दिशेने पडणाऱ्या दाबाचा परिणाम असून त्यांचे वर्गीकरण दोन गोष्टींवरून होते — दोन भुजांची स्थिती आणि त्यांच्यामधल्या अक्षीय प्रतलाचा कल. या प्रकरणातली खरी उपयोगाची गोष्ट म्हणजे हे प्रकार सुटे नसून वाढत्या दाबाची एकच मालिका आहेत. सुरुवातीला समप्रमाण वळी असते, जिच्यात अक्षीय प्रतल उभे आणि दोन्ही भुजा सारख्याच कोनात नत असतात. दाब वाढला की अक्षीय प्रतल कलते आणि असमप्रमाण वळी तयार होते, जिच्यात एक भुजा दुसरीपेक्षा तीव्र नत असते. या असमप्रमाणतेचे टोक म्हणजे एकनत वळी — एक भुजा जवळजवळ आडवीच राहते आणि दुसरी तीव्रपणे खाली वाकते, त्यामुळे थरांना एका पायरीचा आकार येतो. आणखी दाब पडला की दोन्ही भुजा एकमेकींना समांतर होईपर्यंत दाबल्या जातात आणि समनत वळी तयार होते. अक्षीय प्रतल उभ्या स्थितीच्या पलीकडे ढकलले गेले की एक भुजा दुसरीवर उलटते आणि प्रतिवलित वळी तयार होते; ते आणखी ढकलले जाऊन जवळजवळ आडवे झाले की परिवलित वळी तयार होते, जिच्यात दोन्ही भुजा भूपृष्ठाशी समांतर आडव्या पडतात. आणि शेवटी परिवलित वळीच्या एका भुजेचा भंग होऊन तो भाग एका थ्रस्ट प्रतलावरून पुढे सरकला की नॅप तयार होते. समप्रमाण, असमप्रमाण, एकनत, समनत, प्रतिवलित, परिवलित आणि नॅप — याच क्रमाने शिकले की प्रत्येक संज्ञा दुसरीच्या संदर्भात लक्षात राहते.

वळ्यांचे प्रकार हा भूरूपशास्त्रातला जोड्यांसाठी अतिशय सोयीचा भाग आहे: चार संज्ञा, चार एका ओळीची वर्णने, आणि प्रत्येक वर्णन नेमक्या एका संज्ञेचे. आयोग अशी यादी बांधताना एक संज्ञा अशी ठेवतो जिचे वर्णन दुसऱ्या कशालाच लागू पडत नाही — इथे ती परिवलित वळी आहे, कारण भूपृष्ठाचा उल्लेख फक्त तिच्याच वर्णनात येतो — आणि उरलेल्या संज्ञा एकमेकींच्या जवळ ठेवतो. त्यामुळे सोडवण्याची पद्धत ठरलेली आहे: आधी निःसंदिग्ध जोडी बांधावी, तिच्यावर चारही ओळी तपासाव्यात, आणि मगच उरलेल्या ओळींत बारकाईने पाहावे. या प्रश्नाचे एक वेगळेपण असे की इथे दोन्ही यादींना शीर्षकच छापलेले नाही; याच पेपरातील इतर जोड्यांच्या प्रश्नांत 'स्तंभ I' आणि 'स्तंभ II' अशी शीर्षके आहेत. शीर्षक नसल्याने दोन याद्या एकाच सलग यादीसारख्या दिसू शकतात, पण डावीकडची यादी (a) ते (d) आणि उजवीकडची (i) ते (iv) अशा वेगळ्या पद्धतीने क्रमांकित आहे — तेच त्या दोन वेगळ्या याद्या असल्याचे चिन्ह आहे. मराठीतल्या संज्ञा शब्दशः अर्थ देणाऱ्या आहेत, हा या भाषेतल्या उमेदवाराचा एक प्रत्यक्ष फायदा असून त्याचा वापर करावा.

• एकनत वळीत एक भुजा मंद उताराची राहते आणि दुसरी तीव्रपणे खाली वाकते, त्यामुळे थरांना एका पायरीचा आकार येतो; ती असमप्रमाण वळीचे टोकाचे रूप आहे.
• समनत वळीत दाबाने दोन्ही भुजा एकमेकींना समांतर होईपर्यंत दाबल्या गेल्या असतात आणि त्या एकाच दिशेने व सारख्याच प्रमाणात नत असतात.
• प्रतिवलित वळीत अक्षीय प्रतल उभ्या स्थितीच्या पलीकडे ढकलले गेलेले असते, त्यामुळे एक भुजा दुसरीवर उलटते आणि दोन्ही भुजा एकाच दिशेने नत होतात.
• परिवलित वळीत अक्षीय प्रतल जवळजवळ क्षितिजसमांतर होईपर्यंत ढकलले जाते आणि दोन्ही भुजा एकमेकींना व भूपृष्ठाशी समांतर आडव्या पडतात; पुढे थ्रस्ट प्रतलावरून हालचाल झाली की नॅप तयार होते.
• वळ्यांचे प्रकार म्हणजे वाढत्या दाबाची एकच मालिका आहे — समप्रमाण, असमप्रमाण, एकनत, समनत, प्रतिवलित, परिवलित आणि शेवटी नॅप — आणि त्याच क्रमाने ते शिकणे सर्वांत उपयुक्त ठरते.

• समनत आणि परिवलित वळी यांची अदलाबदल करणे — दोन्हींत भुजा एकमेकींना समांतर असतात, पण परिवलित वळीत त्या भूपृष्ठाशीही समांतर असतात आणि तोच निर्णायक फरक आहे.
• प्रतिवलित आणि परिवलित यांतील पायरीचा फरक विसरणे — पहिल्यात अक्षीय प्रतल उभ्याच्या पलीकडे ढकलले जाते, दुसऱ्यात ते जवळजवळ आडवे होते.
• दोन्ही यादींना शीर्षक छापलेले नाही म्हणून त्या एकच सलग यादी मानणे — डावीकडे (a)-(d) आणि उजवीकडे (i)-(iv) अशी वेगळी क्रमांकपद्धत हेच त्या दोन याद्या असल्याचे चिन्ह आहे.
• जोड्यांची ओळ पहिल्या दोन जोड्यांवरून स्वीकारणे आणि उरलेल्या दोन न तपासणे — या पेपरातल्या जवळजवळ प्रत्येक जोड्यांच्या प्रश्नात नेमका तोच सापळा लावलेला आहे.

वळ्यांचे प्रकार एमपीएससीच्या पेपरात दोन प्रमुख आकारांत येतात: संज्ञा आणि तिचे वर्णन जोडणारा जोड्यांचा प्रश्न, आणि एका वळीचे वर्णन देऊन तिचे नाव विचारणारा एका ओळीचा प्रश्न. यांशिवाय आकृती देऊन ती कोणत्या प्रकारची वळी आहे हे विचारण्याचा प्रकारही राज्य आयोगांच्या पेपरांत आढळतो. प्रश्नकर्ता या यादीत सहसा परस्परांच्या जवळच्या संज्ञा एकत्र ठेवतो — समनत आणि परिवलित, किंवा प्रतिवलित आणि परिवलित — कारण नेमक्या तिथेच बहुतेक उमेदवार अडखळतात. त्यामुळे तयारीचा भर व्याख्या पाठ करण्यावर नव्हे तर प्रत्येक प्रकाराची एक साधी आकृती स्वतः काढून पाहण्यावर असावा; आकृती काढली की भुजा आणि अक्षीय प्रतल यांची स्थिती आपोआप लक्षात राहते आणि वर्णन वाचताच योग्य संज्ञा सुचते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ज्या वळीत दोन्ही भुजा एकमेकींना आणि भूपृष्ठालाही समांतर आडव्या पडलेल्या असतात, तिला काय म्हणतात ?

  • (a)समनत वळी
  • (b)एकनत वळी
  • (c)परिवलित वळी
  • (d)प्रतिवलित वळी

  उत्तर(c) परिवलित वळी — तीव्र दाबाने अक्षीय प्रतल जवळजवळ क्षितिजसमांतर होईपर्यंत ढकलले जाते आणि दोन्ही भुजा एकावर एक सपाट पडतात. समनत वळीत भुजा समांतर असतात पण एका बाजूला झुकलेल्या राहतात; एकनत वळीत एक भुजा मंद व दुसरी तीव्र असते; आणि प्रतिवलित वळीत एक भुजा दुसरीवर उलटलेली असते पण अक्षीय प्रतल अजून आडवे झालेले नसते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  परिवलित वळीच्या एका भुजेचा भंग होऊन तो भाग थ्रस्ट प्रतलावरून पुढे सरकल्यास कोणती रचना तयार होते ?

  • (a)नॅप
  • (b)घडी-दरी
  • (c)गट पर्वत
  • (d)खचदरी

  उत्तर(a) नॅप — परिवलित वळीवर दाब चालूच राहिला तर तिची एक भुजा तुटते आणि तो खडकांचा गट थ्रस्ट प्रतलावरून बऱ्याच अंतरापर्यंत पुढे सरकतो; अशा सरकलेल्या गटाला नॅप म्हणतात आणि आल्प्स व हिमालयासारख्या वली पर्वतांत ते आढळते. गट पर्वत व खचदरी हे विभंगामुळे तयार होणारे प्रकार आहेत.