खालील विधाने पहा : (a) प्रवरा व कुकडी या नद्यादरम्यान स्थित डोंगरांना हरिश्चंद्र डोंगर म्हणतात. (b) बालाघाट पठारावरून मांजरा नदी वाहते. (c) तापी व गोदावरी नदी खोऱ्यादरम्यान सातमाळा आणि अजिंठा डोंगर रांगा आहेत.
- (1)विधान (a) आणि (b) बरोबर आहेत
- (2)विधान (b) आणि (c) बरोबर आहेत
- (3)विधान (a) आणि (c) बरोबर आहेत
- (4)वरील सर्व विधाने बरोबर आहेत
बरोबर उत्तर पर्याय (4). इथे तीनच विधाने छापली आहेत, त्यामुळे प्रश्न महाराष्ट्रातील दख्खन पठाराच्या प्राकृतिक रचनेवर प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासून सुटतो — आणि तिन्ही विधाने टिकतात. विधान (a) हरिश्चंद्र डोंगररांग प्रवरा आणि कुकडी यांच्यामध्ये ठेवते, आणि तिची जागा तीच आहे. ही रांग सह्याद्रीच्या माथ्यापासून पूर्वेकडे अहमदनगर जिल्ह्यात जाते; तिच्या उत्तरेकडचा भाग प्रवरा गोदावरीकडे वाहून नेते आणि दक्षिणेकडचा भाग कुकडी भीमेकडे. म्हणजे ही रांग गोदावरी व भीमा या दोन खोऱ्यांमधली जलविभाजक रेषा आहे आणि हरिश्चंद्रगड तिच्यावरच उभा आहे. विधान (a) बरोबर. विधान (b) मांजरा नदी बालाघाट पठारावरून वाहते असे सांगते, आणि तेही बरोबर आहे. मांजरेचा उगम बालाघाट रांगेत होतो — तीच रांग या उंचवट्याचा पूर्वेकडचा विस्तार आहे — आणि ती मराठवाड्यातील बालाघाट पठारावरून बीड, लातूर व धाराशिव जिल्ह्यांतून वाहते. वाटेत तेरणा, मनार व लेंडी तिला मिळतात आणि पुढे कर्नाटक व तेलंगणात जाऊन ती गोदावरीला मिळते. विधान (b) बरोबर. विधान (c) सातमाळा व अजिंठा रांगा तापी आणि गोदावरी खोऱ्यांदरम्यान ठेवते, आणि हेही बरोबर आहे. सातमाळा टेकड्या नाशिक जिल्ह्यात सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे जातात आणि औरंगाबाद व जळगाव जिल्ह्यांतून अजिंठा रांग म्हणून पुढे चालू राहतात. उत्तरेकडे वाहणारा तापीचा प्रवाह आणि पूर्वेकडे वाहणारा गोदावरीचा प्रवाह यांना वेगळे करणारी जलविभाजक रेषा हीच रांग वाहून नेते, आणि अजिंठा लेणी याच रांगेच्या उत्तर कड्यात कोरलेली आहेत. विधान (c) बरोबर. तिन्हींपैकी एकही विधान चुकत नसल्याने तिन्ही स्वीकारणारी ओळ हेच उत्तर ठरते — पर्याय (4).
- (1)विधान (a) आणि (b) बरोबर आहेत — ही ओळ पहिली दोन विधाने स्वीकारते आणि तिसरे नाकारते, पण तिसऱ्या विधानात नाकारण्याजोगे काहीच नाही. सातमाळा-अजिंठा ही एकच सलग रांग सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे जाते आणि उत्तरेकडचे तापीचे खोरे दक्षिणेकडच्या गोदावरीच्या खोऱ्यापासून वेगळे करते; तीच जलविभाजक रेषा महाराष्ट्राच्या उत्तर भागाची रचना ठरवते. ही ओळ निवडणारा उमेदवार बहुधा सातमाळा आणि अजिंठा या दोन वेगळ्या रांगा मानतो आणि त्यांपैकी एकच तापी-गोदावरी विभाजनावर आहे असा समज करून घेतो. प्रत्यक्षात दोन्ही नावे एकाच पूर्ववाहिनी उंचवट्याच्या दोन भागांची आहेत. महाराष्ट्राच्या पठारावरील रांगा 'कोणत्या दोन खोऱ्यांना ती वेगळे करते' या नात्याने लक्षात ठेवल्या की अशी चूक होत नाही.
- (2)विधान (b) आणि (c) बरोबर आहेत — ही ओळ शेवटची दोन विधाने स्वीकारते आणि पहिले नाकारते, पण पहिले विधान वस्तुस्थितीशी जुळते. हरिश्चंद्र रांग प्रवरा आणि कुकडी यांच्यामध्येच आहे आणि ती गोदावरी व भीमा या दोन खोऱ्यांना वेगळे करते. ही ओळ निवडण्याचे एक नेहमीचे कारण भाषिक असते: छापलेल्या मराठी विधानात 'नद्यादरम्यान' असे लिहिले असून अनुस्वार गळाला आहे, आणि खराब लिहिलेले वाक्य म्हणजे खोटे वाक्य असा समज उमेदवार करून घेतात. हे दोन स्वतंत्र निर्णय आहेत — प्रश्न वाक्यरचना नीट आहे का हा नसून त्यातला भूगोल बरोबर आहे का हा आहे. दुसरे कारण म्हणजे हरिश्चंद्रगड हा किल्ला म्हणून माहीत असतो पण तो ज्या रांगेवर आहे तिचे नाव आणि तिची जागा लक्षात नसते.
- (3)विधान (a) आणि (c) बरोबर आहेत — ही ओळ पहिले आणि तिसरे विधान स्वीकारते आणि मधले नाकारते, पण मांजरेविषयीचे विधानही बरोबर आहे. मांजरेचा उगम बालाघाट रांगेत होतो आणि ती मराठवाड्यातील बालाघाट पठारावरून बीड, लातूर व धाराशिवमधून वाहते. उमेदवार हे विधान नाकारतात ते बहुधा 'बालाघाट' या नावामुळे — मध्य प्रदेशात बालाघाट नावाचा जिल्हा असल्याने ते नाव महाराष्ट्राबाहेरचे वाटते. प्रत्यक्षात महाराष्ट्राच्या पठारावरील एका रांगेचे आणि तिच्यालगतच्या पठाराचे तेच नाव आहे, आणि मराठवाड्याच्या भूगोलात ते नियमित येते. सारख्या नावांचा असा गोंधळ टाळण्यासाठी राज्यातील रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रमाने — सातमाळा-अजिंठा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, महादेव — अशा एकाच मालिकेत लक्षात ठेवाव्यात.
महाराष्ट्राच्या पठारी भागाची रचना एका साध्या आराखड्यावर उभी आहे: पश्चिम कडेला उत्तर-दक्षिण जाणारा सह्याद्री, आणि त्याच्यापासून पूर्वेकडे फुटणाऱ्या आडव्या रांगा. सह्याद्री हा पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या कोकणातील नद्या आणि पूर्वेकडे वाहणाऱ्या पठारी नद्या यांच्यातला मुख्य जलविभाजक असून त्याच्यावरचे अहमदनगर जिल्ह्यातील कळसूबाई हे सुमारे 1,646 मीटर उंचीचे शिखर राज्यातील सर्वोच्च बिंदू आहे. पूर्वेकडे जाणाऱ्या आडव्या रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे अशा येतात — सातमाळा-अजिंठा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, आणि महादेव किंवा शंभू महादेव — आणि प्रत्येक रांग एका नदीखोऱ्याला पुढच्या खोऱ्यापासून वेगळे करते. सातमाळा-अजिंठा तापीचे खोरे गोदावरीच्या खोऱ्यापासून वेगळे करते; हरिश्चंद्र-बालाघाट गोदावरीचे खोरे भीमेच्या खोऱ्यापासून वेगळे करते; आणि महादेव रांग भीमेचे खोरे कृष्णेच्या खोऱ्यापासून वेगळे करते. या रचनेमुळेच राज्यातील प्रमुख नद्या साधारण पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात आणि त्यांची खोरी एकमेकांशी समांतर पट्ट्यांसारखी मांडली जातात. रांगांची नावे नुसती पाठ करण्यापेक्षा 'ही रांग कोणत्या दोन खोऱ्यांमध्ये आहे' या नात्याने लक्षात ठेवली की या प्रकरणातले जवळजवळ सर्व प्रश्न सुटतात.
महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना हा एमपीएससीच्या भूगोल विभागातला सर्वाधिक भरवशाने विचारला जाणारा भाग आहे, कारण तो राज्यापुरता मर्यादित आहे, त्यातली सामग्री मोजकी आहे आणि ती एका ओळीत तपासता येते. आयोग पुन्हा पुन्हा त्याच नात्यांकडे वळतो: कोणती रांग कोणत्या दोन नद्यांमध्ये आहे, कोणती नदी कोणत्या पठारावरून वाहते, कोणती रांग कोणती खोरी वेगळी करते. म्हणूनच ही सामग्री नावांच्या यादीऐवजी नात्यांच्या रूपात शिकावी — केवळ नाव म्हणून लक्षात राहिलेली रांग 'ती काय वेगळे करते' या प्रश्नाचे उत्तर देऊ शकत नाही. या प्रश्नाची आणखी एक बाजू मांडणीची आहे. डोळ्यांना चार विधाने अपेक्षित असताना इथे तीनच छापली आहेत, आणि या पेपरात असे चौदा वेळा घडते. पर्यायांच्या ओळीही तीनच नोंदींभोवती बांधल्या आहेत, त्यामुळे चौथे विधान अर्धवट आठवणाऱ्या उमेदवाराला जुळणारी ओळच सापडत नाही. यादीत नेमकी किती विधाने छापली आहेत ते आधी मोजावे आणि जे छापले नाही त्यावर वाद घालू नये, ही सवय या पेपरात वारंवार उपयोगी पडते.
- हरिश्चंद्र डोंगररांग सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे अहमदनगर जिल्ह्यात जाते; तिच्या उत्तरेला प्रवरा आणि दक्षिणेला कुकडी वाहते, आणि ती गोदावरी व भीमा या दोन खोऱ्यांमधली जलविभाजक रेषा आहे.
- मांजरा नदी बालाघाट रांगेत उगम पावते आणि मराठवाड्यातील बालाघाट पठारावरून बीड, लातूर व धाराशिव जिल्ह्यांतून वाहते; तेरणा, मनार व लेंडी तिला मिळतात आणि पुढे राज्याबाहेर ती गोदावरीला मिळते.
- सातमाळा व अजिंठा रांगा सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे नाशिक, औरंगाबाद व जळगाव जिल्ह्यांतून जातात आणि उत्तरेकडील तापीचे खोरे दक्षिणेकडील गोदावरीच्या खोऱ्यापासून वेगळे करणारी जलविभाजक रेषा वाहून नेतात; अजिंठा लेणी याच रांगेच्या उत्तर कड्यात कोरलेली आहेत.
- महाराष्ट्राच्या पठारावरील आडव्या रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे अशा येतात — सातमाळा-अजिंठा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, आणि महादेव किंवा शंभू महादेव — आणि प्रत्येक रांग एका नदीखोऱ्याला पुढच्या खोऱ्यापासून वेगळे करते.
- अहमदनगर जिल्ह्यात सह्याद्रीवर असलेले कळसूबाई हे सुमारे 1,646 मीटर उंचीचे शिखर महाराष्ट्रातील सर्वोच्च बिंदू आहे, आणि सह्याद्री पश्चिमवाहिनी कोकणातील नद्या पूर्ववाहिनी पठारी नद्यांपासून वेगळ्या करतो.
एकही विधान पडत नाही, म्हणून तिन्ही घेणारी ओळच उत्तर. पठारावरच्या आडव्या रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे अशा येतात — सातमाळा-अजिंठा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, आणि महादेव — आणि प्रत्येक रांग एका नदीखोऱ्याला पुढच्या खोऱ्यापासून वेगळे करते. डोळे चार विधाने शोधत असताना इथे तीनच छापली आहेत, म्हणून आधी मोजा आणि जे छापलेच नाही त्यावर वाद घालू नका.
- रांगेचे नाव लक्षात ठेवणे पण ती कोणत्या दोन नदीखोऱ्यांना वेगळे करते हे न ठेवणे — या प्रकरणातले प्रश्न नावावर नव्हे तर नेमक्या याच नात्यावर विचारले जातात.
- सातमाळा आणि अजिंठा या दोन वेगवेगळ्या रांगा मानणे, तर प्रत्यक्षात दोन्ही नावे सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे जाणाऱ्या एकाच सलग उंचवट्याच्या भागांची आहेत.
- 'बालाघाट' हे नाव मध्य प्रदेशातील जिल्ह्याचे आहे म्हणून ते महाराष्ट्राबाहेरचे मानणे — मराठवाड्यातील रांग व पठार यांचेही तेच नाव आहे.
- छापलेल्या वाक्याची रचना किंवा अनुस्वार चुकलेला दिसला म्हणून त्यातला भूगोलही चुकीचा असावा असे मानणे — वाक्यरचना आणि वस्तुस्थिती हे दोन स्वतंत्र निर्णय आहेत.
- यादीत चारच विधाने असतात असे गृहीत धरून तिसऱ्यानंतर एक काल्पनिक चौथे विधान शोधणे — या पेपरात अनेक प्रश्नांत दोन किंवा तीनच विधाने छापली आहेत.
महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना एमपीएससीच्या पेपरात चार ठरावीक आकारांत येते: 'अमुक रांग कोणत्या दोन नद्यांदरम्यान आहे' असा एका ओळीचा प्रश्न, रांग-ते-जिल्हा किंवा नदी-ते-पठार अशा जोड्या, याच प्रकारचा दोन-तीन विधानांचा पडताळणी-प्रश्न, आणि सर्वोच्च शिखर किंवा घाटमार्ग यांसारखा नेमक्या तपशिलाचा प्रश्न. आयोग या भागात 'वरील सर्व' अशी ओळ वारंवार ठेवतो, कारण राज्याच्या रचनेतली ही नाती एकमेकांशी सुसंगत असतात आणि तिन्ही विधाने खरी असू शकतात — त्यामुळे उमेदवाराला संपूर्ण चित्र माहीत आहे की एखादाच तुकडा, हे तपासले जाते. तयारीसाठी राज्याच्या नकाशावर सह्याद्री, तीन आडव्या रांगा आणि चार प्रमुख नदीखोरी एकदा स्वतः रेखाटून पाहणे हा सर्वांत भरवशाचा मार्ग आहे; त्यातून नावांऐवजी नाती लक्षात राहतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
महाराष्ट्रातील हरिश्चंद्र डोंगररांग खालीलपैकी कोणती दोन नदीखोरी एकमेकांपासून वेगळी करते ?
- (a)तापी आणि गोदावरी
- (b)गोदावरी आणि भीमा
- (c)भीमा आणि कृष्णा
- (d)कृष्णा आणि तापी
उत्तर(b) गोदावरी आणि भीमा — ही रांग सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे अहमदनगर जिल्ह्यात जाते; तिच्या उत्तरेकडचे पाणी प्रवरेमार्फत गोदावरीला आणि दक्षिणेकडचे पाणी कुकडीमार्फत भीमेला जाते. तापी व गोदावरी यांना सातमाळा-अजिंठा रांग वेगळे करते आणि भीमा व कृष्णा यांना महादेव रांग.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मराठवाड्यातील बालाघाट पठारावरून वाहणारी आणि पुढे गोदावरीला मिळणारी प्रमुख नदी कोणती ?
- (a)पूर्णा
- (b)मांजरा
- (c)वैनगंगा
- (d)पंचगंगा
उत्तर(b) मांजरा — तिचा उगम बालाघाट रांगेत होतो आणि ती बालाघाट पठारावरून बीड, लातूर व धाराशिव जिल्ह्यांतून वाहते; तेरणा, मनार व लेंडी तिला मिळतात आणि पुढे कर्नाटक व तेलंगणात जाऊन ती गोदावरीला मिळते. पूर्णा तापीची उपनदी आहे, वैनगंगा गोदावरी प्रणालीत विदर्भातून वाहते आणि पंचगंगा कोल्हापूर भागात कृष्णेला मिळते.