खालीलपैकी कोणती विधाने भाबर मैदानाबाबत बरोबर आहेत ? (a) सच्छिद्रता मोठ्या प्रमाणावर असल्यामुळे छोट्या नद्या अदृश्य होतात. (b) भाबर पट्टा पिकांसाठी उपयुक्त आहे. (c) भाबर पट्ट्यात वास्तव्य करणारे लोक पशुपालन करणारे गुजर आहेत.
- (1)विधान (a) आणि (b)
- (2)विधान (b) आणि (c)
- (3)विधान (a) आणि (c)
- (4)विधान (a), (b) आणि (c)
बरोबर उत्तर पर्याय (3). इथे तीनच विधाने छापली आहेत, आणि प्रश्न सुटतो तो चुकणारे विधान शोधून — कारण तेच विधान उरलेल्या तिन्ही ओळींपैकी काही ओळींत येते आणि त्या एकाच निर्णयाने बहुतेक ओळी गळून पडतात. चुकणारे विधान (b) आहे — 'भाबर पट्टा पिकांसाठी उपयुक्त आहे.' भाबर हा शिवालिकच्या पायथ्याशी पसरलेला खडबडीत गोटे, रेती व दगडगोट्यांचा साधारण आठ ते सोळा किलोमीटर रुंदीचा पट्टा आहे. डोंगरातून बाहेर पडणारे प्रवाह सपाट जमिनीवर येताच त्यांची वहनक्षमता एकाएकी घटते आणि ते आपला भार तिथेच टाकतात. हा भार इतका जाडाभरडा आणि सच्छिद्र आहे की पाणी सरळ खाली झिरपून जाते आणि पृष्ठभागावर पिकाला पुरेल इतका ओलावा टिकतच नाही. या पट्ट्याचे प्रमाणित वर्णनच असे आहे की तो लागवडीस अयोग्य असून खोलवर मुळे जाणारे मोठे वृक्षच तिथे तग धरतात. म्हणून विधान (b) चुकते. विधान (a) त्याच अयोग्यतेचे कारण सांगते आणि ते बरोबर आहे: सच्छिद्रता खूप जास्त असल्याने लहान प्रवाह गोट्यांच्या थरात झिरपून पृष्ठभागावरून पूर्णपणे नाहीसे होतात आणि काही किलोमीटर दक्षिणेकडे तराई पट्ट्यात झरे व पाझर यांच्या रूपाने पुन्हा बाहेर येतात. विधान (c) हेही बरोबर असून ते याच वस्तुस्थितीतून निघते: ज्या जमिनीवर पीक उभे राहत नाही तिच्यावर जनावरांचा कळप मात्र चरू शकतो. भाबर पट्ट्यात राहणारे लोक पशुपालन करणारे गुजर आहेत असे वर्णन प्रमाणित पुस्तकांत येते, आणि त्यांची उपजीविका या भूमीशी जुळवून घेतलेली आहे. (a) आणि (c) टिकतात, (b) पडते; म्हणून पहिले व तिसरे विधान सांगणारी ओळ हेच उत्तर — पर्याय (3).
- (1)विधान (a) आणि (b) — ही ओळ विधान (a) आणि (b) निवडते, म्हणजे ती चुकीचे विधान (b) आत घेते आणि बरोबर असलेले विधान (c) बाहेर ठेवते. भाबर पट्टा पिकांसाठी उपयुक्त आहे हा दावा त्याच्या मूळ स्वरूपाशीच विसंगत आहे: तो पट्टा जाडाभरड्या गोट्यांचा आणि रेतीचा आहे, पाणी त्यातून सरळ खाली झिरपते आणि पृष्ठभागावर ओलावा राहत नाही. विशेष म्हणजे ही ओळ विधान (a) सोबतच घेते, आणि विधान (a) हेच विधान (b) चुकीचे असल्याचे कारण सांगते — प्रचंड सच्छिद्रतेमुळे प्रवाहही जमिनीत गडप होतात. एकच ओळ एका विधानाचे कारण आणि त्या कारणाशी विसंगत निष्कर्ष दोन्ही स्वीकारते आहे का, हे तपासणे ही या मांडणीतली उपयोगी सवय आहे; इथे तसे तपासले की ही ओळ लगेच पडते.
- (2)विधान (b) आणि (c) — ही ओळ विधान (b) आणि (c) निवडते, म्हणजे ती पुन्हा चुकीचे विधान (b) आत घेते आणि यावेळी बरोबर असलेले विधान (a) बाहेर ठेवते. गुजरांविषयीचे विधान बरोबर आहे, पण त्याच्या जोडीला 'भाबर पट्टा पिकांसाठी उपयुक्त' हा दावा घेतल्याने ओळ कोसळते. उलट या दोन विधानांमधले नाते नीट पाहिले तर ती जोडी स्वतःशीच विसंगत आहे: भाबर पट्ट्यात पशुपालन करणारे लोक राहतात हेच मुळात तिथे शेती चालत नाही याचे प्रतिबिंब आहे. जिथे पीक घेता येते तिथे लोक शेतीकडे वळतात; जिथे जमीन ओलावा धरत नाही तिथे उपजीविका पशुपालनाकडे सरकते. विधानांमधली अशी अंतर्गत सुसंगती तपासणे हा तीन विधानांच्या प्रश्नात उत्तर पडताळण्याचा स्वस्त मार्ग आहे.
- (4)विधान (a), (b) आणि (c) — ही ओळ तिन्ही विधाने बरोबर मानते, आणि विधान (b) चुकीचे असल्याने ती टिकत नाही. भाबर पट्टा लागवडीस उपयुक्त नाही; त्याचे खडबडीत, सच्छिद्र स्वरूप पिकाला लागणारा ओलावा धरून ठेवत नाही आणि खोलवर मुळे जाणारे मोठे वृक्षच तिथे तग धरतात. जिथे तीन विधाने छापली जातात तिथे 'सर्व बरोबर' अशी ओळ जवळजवळ नेहमीच छापलेली असते, कारण चार ओळींनी सर्व शक्यता संपवाव्या लागतात; त्यामुळे ती ओळ असणे हा कशाचाही पुरावा नाही. उमेदवार ती निवडतात कारण तिन्ही विधाने वाचायला परिचित वाटतात आणि प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासण्याऐवजी एकत्र स्वीकारले जाते. भाबर आणि तराई या दोन शेजारच्या पट्ट्यांची वैशिष्ट्ये अदलाबदल होणे हे इथले नेहमीचे कारण असते.
उत्तर भारताचे मैदान उत्तरेकडून दक्षिणेकडे चार समांतर पट्ट्यांत विभागले जाते, आणि हे चार पट्टे क्रमाने लक्षात ठेवले की या प्रकरणातले बहुतेक प्रश्न सुटतात. सर्वांत उत्तरेला भाबर — शिवालिकच्या पायथ्याशी सिंधूपासून तिस्तापर्यंत पसरलेला आठ ते सोळा किलोमीटर रुंदीचा गोटे, रेती व दगडांचा पट्टा. डोंगरातून बाहेर पडणारे प्रवाह सपाट जमिनीवर येताच आपला जाडाभरडा भार इथेच टाकतात, आणि हा भार इतका सच्छिद्र असतो की लहान प्रवाह त्यात झिरपून पृष्ठभागावरून नाहीसे होतात. त्याच्या लगेच दक्षिणेला तराई — ओलसर, दलदलीचा पट्टा, जिथे भाबरमध्ये गडप झालेले प्रवाह झरे आणि पाझर यांच्या रूपाने पुन्हा पृष्ठभागावर येतात; तो पूर्वी घनदाट जंगलाचा आणि हिवतापग्रस्त होता आणि नंतर मोठ्या प्रमाणावर लागवडीखाली व वस्तीखाली आणला गेला. त्याच्या दक्षिणेला बांगर — जुन्या गाळाचा, नदीच्या पूरपातळीच्या वर असलेला उंचवट्याचा प्रदेश, ज्यात कंकर म्हणजे चुनखडीच्या गाठी आढळतात. आणि सर्वांत दक्षिणेला खादर — नदीकाठचा नव्या गाळाचा प्रदेश, जो दरवर्षी पुराच्या पाण्याने ताजा गाळ मिळवतो आणि म्हणून सर्वाधिक सुपीक असतो. या मालिकेत भाबर हा एकमेव पट्टा आहे जो शेतीसाठी निरुपयोगी आहे, आणि नेमक्या याच वेगळेपणावर प्रश्न बांधले जातात.
उत्तरेकडील मैदानाचे पट्टे हा राज्य आयोगांच्या पेपरातला ठरावीक भाग आहे, कारण चार नावे, चार वैशिष्ट्ये आणि एक निश्चित उत्तर-दक्षिण क्रम एवढ्यावरच तो उभा असतो. प्रश्न बांधण्याची पद्धतही ठरलेली आहे: एका पट्ट्याचे खरे वैशिष्ट्य घ्यावे आणि ते शेजारच्या पट्ट्याला चिकटवावे. इथे तेच केले आहे — 'पिकांसाठी उपयुक्त' हे वर्णन खादर किंवा तराईला लागू पडते, भाबरला नाही. त्यामुळे या भागाची तयारी करताना प्रत्येक पट्ट्यासमोर एक निर्णायक वैशिष्ट्य लिहून ठेवावे: भाबरसमोर 'प्रवाह गडप होतात, शेती नाही', तराईसमोर 'प्रवाह पुन्हा बाहेर, दलदल', बांगरसमोर 'जुना गाळ, कंकर', खादरसमोर 'नवा गाळ, दरवर्षी ताजा'. या प्रश्नाची मांडणीही नोंदवण्याजोगी आहे. इथे तीनच विधाने छापली आहेत — या पेपरात असे अनेकदा घडते — आणि चारही पर्याय तीनच नोंदींभोवती बांधले आहेत. शिवाय मराठी स्तंभातल्या ओळींत क्रियापदच नाही; त्या नुसत्या 'विधान (a) आणि (b)' अशा आहेत, तर याच पेपरातील इतर प्रश्नांत 'बरोबर आहेत' असे पूर्ण वाक्य येते. या छपाईच्या फरकाने अर्थ बदलत नाही — प्रश्नाच्या मूळ ओळीत 'कोणती विधाने बरोबर आहेत' असे आधीच विचारले आहे.
- भाबर हा शिवालिकच्या पायथ्याशी सिंधूपासून तिस्तापर्यंत पसरलेला, गोटे-रेती-दगडांचा साधारण आठ ते सोळा किलोमीटर रुंदीचा अरुंद पट्टा असून डोंगरातून बाहेर पडणाऱ्या प्रवाहांनी तो साचवलेला आहे.
- भाबरची सच्छिद्रता खूप जास्त असल्याने लहान प्रवाह गोट्यांच्या थरात झिरपून पृष्ठभागावरून पूर्णपणे नाहीसे होतात; हेच या पट्ट्याचे सर्वाधिक ओळखले जाणारे वैशिष्ट्य आहे.
- भाबर पट्टा लागवडीस उपयुक्त नाही, कारण त्याचे जाडेभरडे स्वरूप पृष्ठभागावर ओलावा धरून ठेवत नाही; खोलवर मुळे जाणारे मोठे वृक्षच तिथे तग धरतात.
- भाबर पट्ट्यात राहणारे लोक पशुपालन करणारे गुजर आहेत असे वर्णन प्रमाणित पुस्तकांत येते, आणि पीक न घेता येणाऱ्या जमिनीशी जुळवून घेतलेली ती उपजीविका आहे.
- भाबरच्या दक्षिणेला तराई पट्टा असून तिथे गडप झालेले प्रवाह पुन्हा पृष्ठभागावर येतात; तो ओलसर व दलदलीचा भाग पूर्वी घनदाट जंगलाचा व हिवतापग्रस्त होता आणि नंतर मोठ्या प्रमाणावर लागवडीखाली आणला गेला.
भाबर आणि तराई ही एकत्रच शिकायची जोडी : वर कोरडा, सच्छिद्र, साधारण आठ ते सोळा किलोमीटर रुंदीचा पट्टा जो प्रवाह गिळून टाकतो, आणि त्याच्या खाली ओलसर दलदलीचा पट्टा जिथे तेच प्रवाह झरे व पाझरांच्या रूपाने पुन्हा बाहेर येतात. यांतले काहीही म्हणजे मैदानातला बारीक गाळ नव्हे — नवा खादर आणि जुना बांगर — आणि 'गाळ म्हणजे चांगली शेतजमीन' हा समज तिथूनच येतो.
- भाबर आणि तराई या शेजारच्या पट्ट्यांची वैशिष्ट्ये अदलाबदल करणे — प्रवाह भाबरमध्ये गडप होतात आणि तराईत पुन्हा बाहेर येतात, आणि शेती तराईत चालते, भाबरमध्ये नाही.
- गाळाच्या मैदानाचा प्रत्येक भाग सुपीक असतो असे मानणे — भाबर हा जाडाभरडा, सच्छिद्र पट्टा असून तो या मालिकेतला एकमेव शेतीस निरुपयोगी भाग आहे.
- बांगर आणि खादर यांची अदलाबदल करणे — बांगर हा जुन्या गाळाचा, पूरपातळीच्या वर असलेला आणि कंकरयुक्त, तर खादर हा नदीकाठचा नव्या गाळाचा भाग.
- तीन विधानांच्या प्रश्नात प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे न तपासता तिन्ही ओळखीची वाटली म्हणून 'सर्व बरोबर' ही ओळ निवडणे.
उत्तरेकडील मैदानाचे पट्टे एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात: पट्ट्याचे नाव आणि त्याचे वैशिष्ट्य जोडणारा जोड्यांचा प्रश्न, याच प्रकारचा दोन-तीन विधानांचा पडताळणी-प्रश्न, आणि 'खालीलपैकी कोणते वर्णन भाबरचे आहे' अशा स्वरूपाचा थेट प्रश्न. प्रश्नकर्त्याची आवडती चाल म्हणजे एका पट्ट्याचे खरे वैशिष्ट्य शेजारच्या पट्ट्याला चिकटवणे, कारण चारही नावे एकाच परिच्छेदात वाचलेली असतात आणि नेमके कोणते वैशिष्ट्य कोणाचे हे बहुतेक वेळा अस्पष्ट राहते. गुजरांसारखा मानवी भूगोलाचा तपशीलही या भागात विचारला जातो, कारण तो प्राकृतिक वैशिष्ट्याचा थेट परिणाम असतो आणि त्यातून उमेदवाराला कारण-परिणाम साखळी समजली आहे की नाही हे तपासता येते. त्यामुळे तयारी करताना प्रत्येक पट्ट्यासमोर एक भौतिक वैशिष्ट्य आणि त्यातून निघणारा एक मानवी परिणाम असे दोन्ही लिहून ठेवावे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
उत्तर भारताच्या मैदानातील भाबर पट्ट्याचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य खालीलपैकी कोणते ?
- (a)दरवर्षी नवा गाळ साचून जमीन सुपीक होते
- (b)प्रचंड सच्छिद्रतेमुळे लहान प्रवाह जमिनीत झिरपून नाहीसे होतात
- (c)जमीन कायम दलदलीची व ओलसर राहते
- (d)जुन्या गाळात कंकरच्या गाठी आढळतात
उत्तर(b) प्रचंड सच्छिद्रतेमुळे लहान प्रवाह जमिनीत झिरपून नाहीसे होतात — भाबर हा गोटे व रेतीचा जाडाभरडा पट्टा असल्याने पाणी सरळ खाली झिरपते आणि प्रवाह पृष्ठभागावरून गडप होतात. दरवर्षी नवा गाळ मिळणे हे खादरचे वैशिष्ट्य, दलदलीचा ओलसरपणा तराईचे आणि कंकरच्या गाठी बांगरचे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भाबर पट्ट्यात गडप झालेले प्रवाह पुन्हा पृष्ठभागावर कोठे बाहेर येतात ?
- (a)शिवालिक रांगेत
- (b)बांगर प्रदेशात
- (c)भाबरच्या लगेच दक्षिणेकडील तराई पट्ट्यात
- (d)खादर प्रदेशातील नदीपात्रात
उत्तर(c) भाबरच्या लगेच दक्षिणेकडील तराई पट्ट्यात — गोट्यांच्या सच्छिद्र थरातून झिरपलेले पाणी काही किलोमीटर दक्षिणेकडे झरे व पाझर यांच्या रूपाने पुन्हा बाहेर येते आणि त्यामुळेच तराई ओलसर व दलदलीचा बनतो. शिवालिक ही भाबरच्या उत्तरेकडची डोंगररांग आहे, तर बांगर व खादर हे आणखी दक्षिणेकडचे गाळाचे प्रदेश आहेत.