MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 88 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — दुर्गाबाई देशमुख. प्रश्नात ज्या संस्थेचा उल्लेख आहे ती म्हणजे 1950 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात भारत सरकारने नेमलेली स्त्रीशिक्षणविषयक राष्ट्रीय समिती, जी सर्वत्र त्यांच्याच नावाने ओळखली जाते. प्रमाणित नोंदींनुसार ही समिती 1958 मध्ये नेमली गेली आणि तिने 1959 मध्ये आपल्या शिफारशी सादर केल्या, तर प्रश्नपत्रिकेत नावातच 1957 हे वर्ष छापले आहे; हा फरक मोकळेपणाने नोंदवण्यासारखा आहे. समितीच्या स्थापनेचे वर्ष कोणतेही धरले तरी तिचे अध्यक्षपद कोणाकडे होते याविषयी शंका नाही : दुर्गाबाई देशमुख याच अध्यक्षा होत्या आणि हा अहवाल स्त्रीशिक्षणावरील दुर्गाबाई देशमुख समितीचा अहवाल म्हणूनच स्मरणात आहे. तिच्या शिफारशींनी पुढील एका पिढीच्या धोरणाची दिशा ठरवली. मुलींचे शिक्षण केंद्र व राज्य या दोघांनीही प्राधान्याचा विषय मानावे; केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयात स्त्रीशिक्षणाचा स्वतंत्र विभाग असावा; प्रत्येक राज्याने स्त्रीशिक्षण संचालक नेमावा; उच्च टप्प्यांवर सहशिक्षणाची नीट रचना करावी — आणि याच शिफारशींतून स्त्रीशिक्षणासाठी कायमस्वरूपी सल्लागार मंडळ म्हणून राष्ट्रीय स्त्रीशिक्षण परिषद उभी राहिली. अशा कामासाठी दुर्गाबाई देशमुख विलक्षण पात्र होत्या. 15 जुलै 1909 रोजी राजमहेंद्री येथे दुर्गाबाई गुम्मिडिदला म्हणून जन्म; बालवयात विवाह झाला आणि तो त्यांनी स्वतःच्या निर्णयाने संपवला; इंग्रजी माध्यमाच्या सक्तीचा निषेध म्हणून वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांनी शाळा सोडली आणि राजमहेंद्री येथे मुलींसाठी हिंदी शाळा सुरू केली. 1923 च्या काकीनाडा काँग्रेस अधिवेशनात त्या स्वयंसेविका होत्या, सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत त्यांनी स्त्री सत्याग्रहींची संघटना बांधली आणि 1930 ते 1933 या काळात त्यांना तीन वेळा तुरुंगवास झाला; नंतर त्यांनी शिक्षण पूर्ण करून 1942 मध्ये मद्रास विद्यापीठाची कायद्याची पदवी घेतली आणि मद्रास उच्च न्यायालयात वकिली केली. 1930 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात त्यांनी आंध्र महिला सभेची स्थापना केली, मद्रासकडून संविधान सभेच्या सदस्य झाल्या आणि तिच्या अध्यक्षमंडळातील एकमेव स्त्री ठरल्या, 1952 मध्ये निवडणुकीत यश न आल्यावर त्यांची नियोजन आयोगावर नियुक्ती झाली, आणि 1953 मध्ये स्थापन झालेल्या केंद्रीय समाजकल्याण मंडळाच्या त्या पहिल्या अध्यक्षा झाल्या. 1953 मध्ये रिझर्व्ह बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर व पुढे केंद्रीय अर्थमंत्री झालेल्या सी. डी. देशमुख यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला, आणि साक्षरता व समाजकल्याणाच्या कामाबद्दल त्यांना पद्मविभूषण व नेहरू साक्षरता पुरस्कार मिळाला. म्हणून उत्तर त्याच ठरतात आणि तो पर्याय (3) आहे.

• (1)अनुताई वाघ — अनुताई वाघ शिक्षणाच्या क्षेत्रातल्याच, पण शिक्षणाच्या वेगळ्या टप्प्यावरच्या आणि वेगळ्या प्रकारच्या कामातल्या. 17 मार्च 1910 रोजी जन्मलेल्या आणि 1992 मधील निधनापर्यंत कार्यरत राहिलेल्या अनुताई भारतातील पूर्वप्राथमिक शिक्षणाच्या अग्रणींपैकी एक होत्या, आणि ताराबाई मोडक यांच्यापासून त्यांना वेगळे करता येत नाही; ठाणे जिल्ह्यातील कोसबाड येथे आदिवासी मुलांमध्ये त्या दोघींनी काम केले. त्यांची कामगिरी प्रशासकीय नव्हे तर शैक्षणिक पद्धतीची होती : स्थानिक साहित्यातून उभा केलेला अभ्यासक्रम, जवळजवळ फुकट पडणारी शैक्षणिक साधने, आणि पूर्वप्राथमिक शाळा इमारतीतून बाहेर काढून पाड्यापर्यंत नेणे — अंगणवाडी व अंगणशाळा या नावांनी ओळखले जाणारे प्रारूप. 1985 मध्ये त्यांना जमनालाल बजाज पुरस्कार मिळाला. भारत सरकारच्या राष्ट्रीय समितीचे अध्यक्षपद मात्र त्यांनी भूषवलेले नाही, आणि हा भेद लक्षात ठेवण्यासारखा आहे : महाराष्ट्राच्या स्वतःच्या शिक्षणतज्ज्ञांविषयी — ताराबाई मोडक, अनुताई वाघ, महर्षी कर्वे — संस्था व पद्धती विचारल्या जातात, तर राष्ट्रीय समित्यांविषयी अध्यक्ष व शिफारशी.
• (2)शांताबाई दाणी — शांताबाई दाणी या नाशिकच्या आंबेडकरी नेत्या व लेखिका; विसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात जन्म आणि या शतकाच्या प्रारंभापर्यंत कार्यरत. डॉ. आंबेडकरांच्या अनुयायी, दादासाहेब गायकवाड व त्या पिढीतील इतरांसोबत रिपब्लिकन पक्षातील एक प्रमुख नाव, आणि स्त्रियांच्या व दलित संघटनांतील नेत्या — उदाहरणार्थ 1957 मध्ये नागपूर येथे भरलेल्या अखिल भारतीय महिला परिषदेचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. त्यांचे क्षेत्र महाराष्ट्रातील दलित चळवळ आणि जमीन, प्रतिष्ठा व हक्कांचे तिचे राजकारण हे होते, राष्ट्रीय शिक्षणधोरणाची आखणी नव्हे, आणि केंद्र सरकारच्या कोणत्याही समितीचे अध्यक्षपद त्यांच्याकडे नव्हते. प्रश्नात 'स्त्रीशिक्षण' हे शब्द आल्यामुळे 1950 च्या दशकातील एखाद्या स्त्री समाजसेविकेचे नाव आठवणारा उमेदवार यादीतील तीनपैकी कोणतेही महाराष्ट्रीय नाव उचलू शकतो; म्हणून हा पर्याय इथे ठेवला आहे. प्रत्यक्षात ती समिती भारत सरकारची होती आणि तिच्या अध्यक्षा दुर्गाबाई देशमुख होत्या.
• (4)दुर्गाबाई भागवत — प्रश्न खऱ्या अर्थाने ज्या सापळ्यावर उभा आहे तो हाच, आणि तो आडनावाचा नसून पहिल्या नावाचा सापळा आहे. दुर्गा भागवत (10 फेब्रुवारी 1910 – 7 मे 2002) या मराठीतील अग्रगण्य लेखिकांपैकी एक, संस्कृत व बौद्ध वाङ्मयाच्या अभ्यासक आणि मध्य प्रदेशातील आदिवासींमध्ये राहून त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या लोकसाहित्याच्या संशोधक. त्यांचे स्मरण त्यांच्या गद्यासाठी, त्यांच्या व्यासंगासाठी आणि आणीबाणीला त्यांनी केलेल्या तीव्र विरोधासाठी होते; पद्मश्रीसह संस्थात्मक व नागरी सन्मान त्यांनी नाकारले. त्यांच्या भगिनी कमला सोहोनी या विज्ञानात डॉक्टरेट मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय स्त्री होत्या. मात्र स्त्रीशिक्षणावरील राष्ट्रीय समितीशी त्यांचा संबंध नाही. जवळजवळ एकाच पिढीतल्या, पूर्णपणे वेगळ्या कारकिर्दी असलेल्या दोन दुर्गाबाई — एक महाराष्ट्रातील अभ्यासक व लेखिका, दुसरी आंध्रातील वकील, घटनाकार व प्रशासक — ही जोडी परीक्षकाच्या हातात अगदी सहज पडते, आणि त्यावरचा एकमेव बचाव म्हणजे आडनाव कामाशी जोडून ठेवणे : समितीसाठी देशमुख, आणि पुस्तकांसाठी भागवत.

मुलींचे शिक्षण हा प्रजासत्ताकाने समिती नेमून हाताळलेल्या पहिल्या प्रश्नांपैकी एक, कारण समोरची दरी प्रचंड होती : स्वातंत्र्याच्या वेळी स्त्री साक्षरता पुरुष साक्षरतेच्या तुलनेत अत्यल्प होती, मुली मुलांच्या कितीतरी आधी शाळा सोडत होत्या, आणि देशाच्या बहुतांश भागात ना स्त्री शिक्षिका होत्या ना उपस्थिती सामाजिकदृष्ट्या मान्य करणाऱ्या स्वतंत्र शाळा. त्यामुळे भारत सरकारने 1950 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात दुर्गाबाई देशमुख यांच्या अध्यक्षतेखाली स्त्रीशिक्षणविषयक राष्ट्रीय समिती नेमली आणि तिने 1959 मध्ये अहवाल दिला. मुलींचे शिक्षण हा शिक्षणाचा उपविभाग नसून स्वतंत्र यंत्रणा मागणारा स्वतंत्र प्रश्न आहे ही तिची मध्यवर्ती मांडणी; म्हणूनच तिने केंद्रात स्त्रीशिक्षणाचा विभाग, प्रत्येक राज्यात स्त्रीशिक्षण संचालक, खर्चात प्राधान्य आणि सरकारला सल्ला देणारी कायमस्वरूपी राष्ट्रीय स्त्रीशिक्षण परिषद यांची मागणी केली. या विषयावरील राष्ट्रीय प्रयत्नांच्या मालिकेच्या प्रारंभी ही समिती उभी आहे आणि तो क्रम उमेदवाराला सांगता आला पाहिजे : 1948-49 मधील डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचा विद्यापीठ शिक्षण आयोग, 1952-53 मधील ए. लक्ष्मणस्वामी मुदलियार यांचा माध्यमिक शिक्षण आयोग, दशकाच्या शेवटची दुर्गाबाई देशमुख यांची स्त्रीशिक्षण समिती, 1962 मधील मुला-मुलींच्या अभ्यासक्रमातील भेदाबाबतची हंसा मेहता समिती, 1964-66 मधील डी. एस. कोठारी यांचा शिक्षण आयोग, आणि पुढे 1968 व 1986 ची राष्ट्रीय शिक्षण धोरणे.

समित्या व आयोग हा कोणत्याही भारतीय आयोगाच्या सामान्य अध्ययनाच्या पेपरातील सर्वांत भरवशाने विचारला जाणारा विषय आहे, आणि तो अगदी साध्या पद्धतीने विचारला जातो : अध्यक्ष कोण, वर्ष कोणते, आणि ती संस्था ज्या एका शिफारशीसाठी स्मरणात आहे ती कोणती. एमपीएससी हाच साचा वापरते आणि चुकीच्या पर्यायांना महाराष्ट्राचा रंग देते — इथेही नेमके तेच झाले आहे : बरोबर उत्तर आंध्रातील राष्ट्रीय पातळीवरील व्यक्तीचे आहे आणि चारपैकी तीन पर्याय अशा स्त्रियांचे आहेत ज्यांची नावे महाराष्ट्रातील उमेदवाराला राज्याच्याच सामाजिक व साहित्यिक इतिहासातून परिचित असतात. या मिश्रणातून एक ठरावीक चूक घडते : उमेदवार तीन नावे ओळखतो, चौथे ओळखत नाही, आणि ओळखीच्या तिघांपैकी एक निवडतो. त्यावरचा बचाव म्हणजे समित्यांची तयारी अध्यक्षाच्या नावासह तक्ता करून करणे, आणि राष्ट्रीय समितीचा अध्यक्ष अनेकदा महाराष्ट्राशी काहीही संबंध नसलेली व्यक्ती असते हे स्वीकारणे. छापलेल्या वर्षाचीही नोंद घ्यावी : प्रश्नपत्रिकेत '1957 च्या स्त्रीशिक्षण विषयक राष्ट्रीय आयोग' असे छापले आहे, तर दुर्गाबाई देशमुख यांच्या अध्यक्षतेखालील समिती सर्वसाधारणपणे 1958 मध्ये नेमली गेली व 1959 मध्ये अहवाल दिला अशी नोंद आहे; शिवाय ती समिती होती, आयोग नव्हे. वर्ष बदलले तरी अध्यक्षपदाची व्यक्ती बदलत नाही, आणि प्रश्नाचे उत्तर व्यक्तीवरच ठरते.

• 1950 च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील भारत सरकारच्या स्त्रीशिक्षणविषयक समितीचे अध्यक्षपद दुर्गाबाई देशमुख यांच्याकडे होते; प्रमाणित नोंदींनुसार ही समिती 1958 मध्ये नेमली गेली व 1959 मध्ये तिने अहवाल दिला, आणि तो त्यांच्याच नावाने ओळखला जातो.
• समितीने मुलींच्या शिक्षणाला केंद्र व राज्यांनी प्राधान्य द्यावे, केंद्रीय मंत्रालयात स्त्रीशिक्षणाचा विभाग असावा, प्रत्येक राज्यात स्त्रीशिक्षण संचालक नेमावा आणि उच्च टप्प्यांवर सहशिक्षणाची नीट रचना करावी अशा शिफारशी केल्या; पुढे कायमस्वरूपी सल्लागार मंडळ म्हणून राष्ट्रीय स्त्रीशिक्षण परिषद उभी राहिली.
• दुर्गाबाई देशमुख यांचा जन्म 15 जुलै 1909 रोजी राजमहेंद्री येथे झाला; सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत त्यांनी स्त्री सत्याग्रहींची संघटना बांधली आणि 1930 ते 1933 दरम्यान तीन वेळा तुरुंगवास भोगला; 1942 मध्ये मद्रास विद्यापीठाची कायद्याची पदवी घेऊन त्यांनी मद्रास उच्च न्यायालयात वकिली केली.
• त्या मद्रासकडून संविधान सभेच्या सदस्य आणि तिच्या अध्यक्षमंडळातील एकमेव स्त्री होत्या; 1930 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात त्यांनी आंध्र महिला सभा स्थापन केली, त्यांची नियोजन आयोगावर नियुक्ती झाली, आणि 1953 मध्ये स्थापन झालेल्या केंद्रीय समाजकल्याण मंडळाच्या त्या पहिल्या अध्यक्षा झाल्या.
• 1953 मध्ये रिझर्व्ह बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर व पुढे केंद्रीय अर्थमंत्री झालेल्या सी. डी. देशमुख यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला; त्यांना पद्मविभूषण व नेहरू साक्षरता पुरस्कार मिळाला आणि 9 मे 1981 रोजी त्यांचे निधन झाले.

• दुर्गाबाई देशमुख व दुर्गा भागवत यांची गल्लत करणे; पहिल्या नावाच्या साम्यावर नव्हे तर आडनाव व कामावरून निवड करावी
• प्रश्नात छापलेले 1957 हे वर्ष प्रमाण मानणे; प्रमाणित नोंदी समिती 1958 मध्ये नेमली व 1959 मध्ये अहवाल दिला असे सांगतात, आणि ती समिती होती, आयोग नव्हे
• राष्ट्रीय समितीचे अध्यक्षपद महाराष्ट्रातीलच व्यक्तीकडे असावे असे गृहीत धरणे; इथे तीन पर्याय महाराष्ट्रातील असून उत्तर आंध्रातील व्यक्तीचे आहे
• शिक्षणक्षेत्रातील कोणत्याही नावाला कोणतीही समिती जोडणे; अनुताई वाघ यांचे काम पूर्वप्राथमिक शिक्षणाच्या पद्धतीचे होते, धोरण आखणीचे नव्हे

समित्या व आयोगांचे प्रश्न सोडवण्याचा एकच भरवशाचा मार्ग म्हणजे तक्ता : डावीकडे समितीचे नाव, मध्यभागी अध्यक्ष व वर्ष, उजवीकडे ती ज्या एक-दोन शिफारशींसाठी ओळखली जाते त्या. एमपीएससी या तक्त्यातील कोणताही एक कप्पा विचारते आणि उरलेले पर्याय त्याच क्षेत्रातील ओळखीच्या नावांनी भरते. या प्रश्नात आणखी एक वैशिष्ट्य आहे : प्रश्नात छापलेले वर्ष प्रमाणित नोंदीशी जुळत नाही, तरीही उत्तर बदलत नाही, कारण विचारले आहे ते व्यक्तीबद्दल. अशा वेळी वर्षाच्या तपशिलात अडकून वेळ घालवण्याऐवजी प्रश्न नेमके काय विचारतो ते पाहावे. तिसरे म्हणजे महाराष्ट्राच्या पेपरात राष्ट्रीय पातळीवरील व्यक्तींची नावेही येतात, म्हणून तयारी केवळ राज्यापुरती ठेवणे धोक्याचे ठरते; संविधान सभेतील स्त्रिया, नियोजन आयोगातील व्यक्ती आणि पहिल्या दशकातील राष्ट्रीय मंडळांचे अध्यक्ष अशी छोटी यादी वेगळी करून ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1953 मध्ये स्थापन झालेल्या केंद्रीय समाजकल्याण मंडळाच्या पहिल्या अध्यक्षा कोण होत्या ?

  • (a)हंसा मेहता
  • (b)दुर्गाबाई देशमुख
  • (c)विजयालक्ष्मी पंडित
  • (d)अरुणा असफ अली

  उत्तर(b) दुर्गाबाई देशमुख. संविधान सभेच्या सदस्य व तिच्या अध्यक्षमंडळातील एकमेव स्त्री असलेल्या दुर्गाबाई देशमुख यांची 1953 मध्ये स्थापन झालेल्या केंद्रीय समाजकल्याण मंडळाच्या पहिल्या अध्यक्षा म्हणून नियुक्ती झाली; पुढे स्त्रीशिक्षणविषयक राष्ट्रीय समितीचे अध्यक्षपदही त्यांच्याकडेच आले. हंसा मेहता यांचे नाव 1962 च्या मुला-मुलींच्या अभ्यासक्रमातील भेदाबाबतच्या समितीशी जोडलेले आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ठाणे जिल्ह्यातील कोसबाड येथे आदिवासी मुलांमध्ये पूर्वप्राथमिक शिक्षणाचे काम करणाऱ्या जोडीत खालीलपैकी कोणाचा समावेश होतो ?

  • (a)ताराबाई मोडक व अनुताई वाघ
  • (b)दुर्गाबाई देशमुख व शांताबाई दाणी
  • (c)दुर्गा भागवत व कमला सोहोनी
  • (d)पंडिता रमाबाई व रमाबाई रानडे

  उत्तर(a) ताराबाई मोडक व अनुताई वाघ. या दोघींनी कोसबाड येथे आदिवासी मुलांसाठी पूर्वप्राथमिक शिक्षणाचे प्रारूप उभे केले — स्थानिक साहित्यातून तयार केलेली स्वस्त शैक्षणिक साधने आणि शाळा इमारतीतून बाहेर काढून पाड्यापर्यंत नेणारी अंगणशाळा. अनुताई वाघ यांना 1985 मध्ये जमनालाल बजाज पुरस्कार मिळाला. दुर्गा भागवत यांच्या भगिनी कमला सोहोनी विज्ञानातील संशोधक होत्या, शिक्षणक्षेत्रातील ही जोडी नव्हे.