MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 87 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — साने गुरुजी. विजोड ओळखण्याच्या प्रश्नात कोणता निकष लावायचा हे सांगितलेले नसते, म्हणून पहिले काम चारपैकी तिघांमध्ये समान असलेला गुणधर्म शोधणे हे असते. इथे तो गुणधर्म म्हणजे गोवा मुक्ती संग्राम : डॉ. (सौ.) लॉरा डिसोझा, सुधाताई जोशी आणि हिरवे गुरुजी ही तिन्ही नावे प्रश्नाने गोव्यातील पोर्तुगीज सत्ता संपवण्याच्या लढ्याच्या संदर्भात एकत्र ठेवली आहेत, आणि साने गुरुजी त्या लढ्यातले नाहीत. तिघांपैकी सर्वांत स्पष्ट नोंद सुधाताई जोशी यांची. विद्वान महादेवशास्त्री जोशी यांच्या त्या पत्नी; सत्याग्रह पुढे नेण्यासाठी 1 मार्च 1955 रोजी त्या पुण्याहून गोव्याकडे निघाल्या, 6 एप्रिल 1955 रोजी म्हापसा येथे गोवा काँग्रेसचे अधिवेशन त्यांनी घडवून आणले आणि भाषण चालू असतानाच तिथे त्यांना अटक झाली; सुटकेपूर्वी त्यांनी पोर्तुगीज तुरुंगात वर्षे काढली. हिरवे गुरुजी याच टप्प्यात, 1955 च्या सीमा ओलांडून केलेल्या सत्याग्रहांच्या लाटेत हुतात्मा झालेले सत्याग्रही म्हणून स्मरणात आहेत; पोर्तुगीज पोलिसांनी त्या सत्याग्रहांना गोळीबाराने उत्तर दिले, आणि त्या वर्षाच्या वृत्तान्तांत त्यांचे नाव गोव्याच्या उत्तर टोकावरील तेरेखोल किल्ल्यावरील कारवाईशी जोडले जाते. साने गुरुजी मात्र भारतीय सार्वजनिक जीवनाच्या पूर्णपणे वेगळ्या प्रकरणातले आहेत. पांडुरंग सदाशिव साने यांचा जन्म 24 डिसेंबर 1899 रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील पालगड येथे झाला; ते शिक्षक, सुमारे एकशे पस्तीस पुस्तकांचे — त्यांतली बहुतेक बालवाङ्मयाची — लेखक, राष्ट्रीय चळवळीतील सहभागी आणि समाजवादी होते. त्यांची 'श्यामची आई' मराठीतील सर्वाधिक प्रिय पुस्तकांपैकी एक असून तिचे अनेक भाषांत अनुवाद झाले आहेत; 15 ऑगस्ट 1948 रोजी त्यांनी 'साधना' साप्ताहिक सुरू केले; आणि त्यांची सर्वांत गाजलेली सार्वजनिक कृती म्हणजे 1 ते 11 मे 1947 या काळात पंढरपूर येथे केलेले उपोषण, ज्याच्या शेवटी जातिव्यवस्थेने बाहेर ठेवलेल्यांसाठी विठ्ठल मंदिराचे दरवाजे उघडले गेले. या प्रश्नासाठी निर्णायक ठरणारे तथ्य त्यांच्या निधनाची तारीख आहे : 11 जून 1950 रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले, म्हणजे इतर तिन्ही नावे ज्या 1955 च्या गोव्यातील व्यापक सत्याग्रहांत येतात त्यांच्या पाच वर्षे आधी. म्हणून विजोड व्यक्ती तेच ठरतात आणि उत्तर पर्याय (3) आहे. असा प्रश्न सोडवण्याची पद्धतही लक्षात घ्या : एखादे नाव अमूर्त अर्थाने वेगळे कशाने ठरते हे शोधू नये — प्रत्येक नाव प्रत्येक नावापेक्षा कोणत्या ना कोणत्या बाबतीत वेगळे असतेच — तर सर्वाधिक नावांत समान असलेला गुणधर्म शोधावा आणि तो कोणत्या नावात नाही ते तपासावे.

• (1)डॉ. (सौ.) लॉरा डिसोझा — प्रश्नाने हे नाव सुधाताई जोशी व हिरवे गुरुजी यांच्यासोबत गोवा मुक्ती संग्रामातील व्यक्ती म्हणून एकत्र ठेवले आहे, आणि हीच समान जोडणी चौथे नाव विजोड ठरवते; म्हणून हा पर्याय विजोड नाही. या लढ्याची रूपरेषा लक्षात ठेवण्याजोगी आहे, कारण आयोग तिच्याकडे पुन्हा पुन्हा वळते. ब्रिटिश निघून गेल्यानंतरही गोव्यातील पोर्तुगीज सत्ता आणखी चौदा वर्षे टिकली. 18 जून 1946 रोजी राम मनोहर लोहिया यांनी जुलियाओ मिनेझिस यांच्यासह मडगाव येथे घेतलेल्या जाहीर सभेने चळवळीला बळ मिळाले; त्यानंतर दोघांनाही अटक झाली आणि मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने व अटका झाल्या; ऑक्टोबर-नोव्हेंबर 1946 पर्यंत सत्याग्रह चालू राहिले आणि अखेर नेतृत्व तुरुंगात गेल्यावर गोवा काँग्रेसचे काम मुंबईतून चालू लागले. पुढे लढ्याचे दोन प्रवाह झाले — सत्याग्रहाचा मार्ग धरणारी नॅशनल काँग्रेस गोवा आणि क्रांतिकारी मार्ग स्वीकारणारे आझाद गोमंतक दल. 15 ऑगस्ट 1954 रोजी व्यापक सत्याग्रह झाला, आणि 1955 भर देशभरातून आलेल्या सत्याग्रहींच्या तुकड्या तिरंगा घेऊन सीमा ओलांडत राहिल्या; त्यांच्यावर गोळीबार झाला व त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आले. अखेर डिसेंबर 1961 मध्ये लष्करी कारवाईने गोवा भारतात आले.
• (2)सुधाताई जोशी — ज्या गुणधर्मावर हा प्रश्न उभा आहे तो ज्या तीन नावांत आहे त्यांपैकी सुधाताई जोशी एक आहेत, म्हणून त्या विजोड असू शकत नाहीत. पंडित महादेवशास्त्री जोशी यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला होता, आणि 26 जानेवारी 1955 रोजी त्यांच्या पतीने व पीटर अल्वारीस यांनी पोर्तुगीज सत्तेविरुद्ध सत्याग्रहाची घोषणा केल्यानंतर त्या स्वतः चळवळीत उतरल्या. 1 मार्च 1955 रोजी त्या पुण्याहून गोव्याकडे निघाल्या, 6 एप्रिल 1955 रोजी म्हापसा येथे गोवा काँग्रेसचे अधिवेशन घडवून आणले आणि भाषणाच्या मध्येच तिथे त्यांना अटक झाली; त्यांच्या भगिनी आशाताई यांना त्याच महिन्यात पुढे शिरगाव येथे अटक झाली. पोर्तुगीज अधिकाऱ्यांनी त्यांना शिक्षा ठोठावली आणि चार वर्षे त्यांनी तुरुंगात काढली; सुटकेनंतर लोकसभेच्या जागेची देऊ केलेली संधी नाकारून त्या खासगी आयुष्याकडे परतल्या. गोव्याचा लढा केवळ गोमंतकीयांनीच लढला असे मानणाऱ्या समजुतीला त्यांची कारकीर्द चांगले उत्तर आहे : 1954 व 1955 च्या सत्याग्रहाचा मोठा भाग महाराष्ट्र व कर्नाटकातून तुकड्यांनी गोव्यात शिरणाऱ्या स्वयंसेवकांनी वाहिला.
• (4)हिरवे गुरुजी — हिरवे गुरुजी गोव्याच्या गटातलेच आहेत, म्हणून हे नाव विजोड ठरत नाही. 1950 च्या दशकाच्या मध्यातील सीमा ओलांडून केलेल्या सत्याग्रहांत हुतात्मा झालेले सत्याग्रही म्हणून त्यांचे स्मरण केले जाते; त्या सत्याग्रहांत नि:शस्त्र स्वयंसेवक भारताचा ध्वज घेऊन गोव्यात शिरत आणि पोलिस व लष्कराचा गोळीबार त्यांच्यावर होई. त्या वर्षाच्या वृत्तान्तांत त्यांच्या मृत्यूचा संबंध तेरेखोल किल्ल्यावरील कारवाईशी जोडला जातो — गोव्याच्या उत्तर सीमेवरील हा छोटा पोर्तुगीज किल्ला ताब्यात घेण्यासाठी सत्याग्रहींची एक तुकडी सीमा ओलांडून गेली होती. त्यांच्या नावातील 'गुरुजी' हा आदरार्थी शब्द साने गुरुजींच्या नावातही आहे, आणि विजोड ओळखण्याच्या प्रश्नात हा शब्दसाधर्म्याचा सापळाच ठरतो : एकाच शब्दाने संपणारी दोन नावे स्वाभाविक जोडी वाटतात, आणि माणसांनी काय केले याऐवजी नावांच्या आवाजावरून गट बांधणारा उमेदवार उरलेल्या दोहोंपैकी एक निवडतो. इथे तपासला जाणारा गुणधर्म गोवा मुक्ती संग्रामातील सहभाग हा आहे, नावाचे रूप नव्हे.

गोव्याची मुक्ती हे भारतातील वसाहतविरोधी कथेचे शेवटचे प्रकरण असून ते 1947 च्या आधीचे नव्हे तर नंतरचे आहे. सोळाव्या शतकापासून पोर्तुगालच्या ताब्यात असलेल्या गोवा, दमण व दीव या प्रदेशांना पोर्तुगाल वसाहती न मानता पोर्तुगालचेच सागरपार प्रांत मानत होता, आणि सालाझार सरकारने त्यांच्या हस्तांतरणाची कोणतीही बोलणी नाकारली. राम मनोहर लोहिया यांनी 18 जून 1946 रोजी मडगाव येथे संबोधित केलेल्या सभेने गोव्यातील चळवळीला खरी सुरुवात झाली; तो दिवस आज गोव्यात क्रांती दिन म्हणून पाळला जातो. त्यानंतर झालेल्या अटकांतून सविनय कायदेभंगाची लाट उसळली, जी नेतृत्वाला तुरुंगात टाकून पोर्तुगीजांनी दडपली. 1954 पासून लढ्याने दोन रूपे घेतली. नॅशनल काँग्रेस गोवाने सत्याग्रह चालू ठेवला आणि महाराष्ट्र, कर्नाटक व इतर प्रदेशांतील स्वयंसेवक संघटित तुकड्यांनी गोव्यात शिरले — विशेषतः 15 ऑगस्ट 1954 च्या व्यापक सत्याग्रहात आणि 1955 भर पुन्हा पुन्हा, जेव्हा पोर्तुगीज पोलिस व सैन्याने नि:शस्त्र मोर्चेकऱ्यांवर गोळीबार केला, अनेकांना ठार व जखमी केले आणि इतरांना गोव्यात व पोर्तुगालमध्ये तुरुंगात टाकले. आझाद गोमंतक दलाने पोर्तुगीज ठाण्यांवर सशस्त्र कारवाईचा क्रांतिकारी मार्ग स्वीकारला. भारताने या प्रदेशाची नाकेबंदी केली, आणि वर्षानुवर्षांची राजनैतिक बोलणी निष्फळ ठरल्यावर डिसेंबर 1961 मध्ये भारतीय सैन्य गोव्यात शिरले; गोवा, दमण व दीव भारतात सामील झाले, गोवा केंद्रशासित प्रदेश बनले आणि 1987 मध्ये त्याला राज्याचा दर्जा मिळाला. या लढ्यात महाराष्ट्राचा सहभाग स्वयंसेवकांच्या व हुतात्म्यांच्या दोन्ही अर्थांनी मोठा होता, आणि म्हणूनच इथल्या सत्याग्रहींची नावे एमपीएससीच्या पेपरांत येतात.

विजोड ओळखण्याचे प्रश्न एमपीएससीच्या पेपरांत लहान पण नियमित प्रकार आहेत, आणि गट ओळखण्याची क्षमता तपासणारी यापेक्षा शुद्ध कसोटी दुसरी नाही : निकष सांगितलेला नसतो आणि उमेदवाराला तो नावांवरूनच काढावा लागतो. यावरची कार्यक्षम पद्धत ठरलेली आहे. चारही नावे वाचावी, त्यांतील कोणत्याही तिघांत काय समान आहे ते विचारावे, आणि चौथ्यात ते नाही याची खात्री करावी; तिघांचे दोन वेगवेगळे गट शक्य असतील तर नाव, प्रदेश किंवा लिंग या योगायोगावर नव्हे तर नोंदल्या गेलेल्या सार्वजनिक कामावर उभा असलेला गट निवडावा. या प्रश्नातील समान गुणधर्म म्हणजे 1950 च्या दशकातील गोवा मुक्ती संग्रामातील सहभाग, आणि सापळा शब्दांचा आहे — चारपैकी दोन नावे 'गुरुजी' या आदरार्थी शब्दाने संपतात, आणि माणसाच्या कामाऐवजी नावाच्या रूपावरून गट बांधण्याचा मोह त्यातून निर्माण होतो. हा प्रश्न महाराष्ट्राच्या पेपरातील इतिहासाच्या भागात आला आहे हेही सूचक आहे : गोवा मुक्ती संग्राम महाराष्ट्रातील उमेदवाराच्या तयारीचा भाग असावा अशी आयोगाची अपेक्षा आहे, कारण 1954 व 1955 चा सत्याग्रह मुख्यतः याच राज्यातील स्वयंसेवकांनी लढवला. 1961 च्या कारवाईची तळटीप म्हणून हा लढा वाचणाऱ्या विद्यार्थ्याला अशा प्रश्नांचा आधार असलेली माणसांची नावेच सापडणार नाहीत.

• साने गुरुजी म्हणजे पांडुरंग सदाशिव साने; जन्म 24 डिसेंबर 1899 रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील पालगड येथे आणि निधन 11 जून 1950 रोजी मुंबईत — म्हणजे 1955 मधील गोव्यातील व्यापक सत्याग्रहांच्या पाच वर्षे आधी.
• त्यांनी सुमारे एकशे पस्तीस पुस्तके लिहिली, त्यांतली बहुतेक मुलांसाठी; 'श्यामची आई' सर्वाधिक प्रसिद्ध. 15 ऑगस्ट 1948 रोजी त्यांनी 'साधना' साप्ताहिक सुरू केले आणि ते तेव्हापासून अखंड प्रकाशित होत आहे.
• 1 ते 11 मे 1947 या काळातील त्यांचे पंढरपूरचे उपोषण अस्पृश्यतेमुळे बाहेर ठेवलेल्यांसाठी विठ्ठल मंदिर खुले होण्याने संपले; समाजसुधारणा चळवळीत त्यांचे स्मरण याच कृतीसाठी होते.
• सुधाताई जोशी 1 मार्च 1955 रोजी पुण्याहून गोव्याकडे निघाल्या, 6 एप्रिल 1955 रोजी म्हापसा येथे गोवा काँग्रेसचे अधिवेशन घडवून आणले आणि भाषण चालू असतानाच अटक झाली; पोर्तुगीज तुरुंगात त्यांनी चार वर्षे काढली आणि सुटकेनंतर लोकसभेची जागा नाकारली.
• गोवा मुक्ती संग्राम 18 जून 1946 च्या लोहियांच्या मडगाव सभेपासून सुरू होऊन 15 ऑगस्ट 1954 चा व्यापक सत्याग्रह व गोळीबाराने चिरडले गेलेले 1955 चे सीमा ओलांडणारे सत्याग्रह यांतून डिसेंबर 1961 च्या भारतीय लष्करी कारवाईपर्यंत पोहोचला.

• 'गुरुजी' या समान आदरार्थी शब्दावरून साने गुरुजी व हिरवे गुरुजी यांची जोडी बांधणे; इथला निकष नावाचे रूप नसून गोवा मुक्ती संग्रामातील सहभाग आहे
• गोव्याचा लढा केवळ गोमंतकीयांनी लढला असे मानणे; 1954-55 च्या सत्याग्रहाचा मोठा भाग महाराष्ट्र व कर्नाटकातून आलेल्या स्वयंसेवकांनी वाहिला
• गोव्याची मुक्ती 1947 च्या आसपास झाली असे गृहीत धरणे; पोर्तुगीज सत्ता आणखी चौदा वर्षे टिकली आणि लष्करी कारवाई डिसेंबर 1961 मध्ये झाली
• विजोड ओळखताना एखादे नाव कशाने वेगळे आहे हे शोधणे; तिघांत समान असलेला गुणधर्म आधी शोधणे हीच भरवशाची पद्धत आहे

विजोड ओळखण्याचे प्रश्न एमपीएससी इतिहास व समाजसुधारणा या भागांत ठेवते आणि त्यांत चार व्यक्ती, चार संस्था किंवा चार घटना देऊन एका सामाईक गुणधर्माची चाचणी घेते. अशा प्रश्नांत गुण मिळवण्यासाठी माणसांची नावे नुसती ओळखीची असून चालत नाहीत; प्रत्येक नावासोबत त्याचे कार्यक्षेत्र, त्याचा काळ आणि त्याची प्रमुख कृती एवढी तीन तथ्ये लक्षात असावी लागतात, कारण गट बहुधा यांपैकी एकावर बांधलेला असतो — इथे कार्यक्षेत्रावर, आणि निर्णय काळावर लागतो. दुसरे म्हणजे या आयोगाच्या पेपरात महाराष्ट्राबाहेरच्या पण महाराष्ट्राशी जोडलेल्या चळवळी — गोवा मुक्ती संग्राम, हैदराबाद मुक्ती संग्राम, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ — नियमितपणे येतात, म्हणून त्यांतील प्रमुख व्यक्ती, तारखा व ठिकाणे यांची यादी करून ठेवावी. तयारी करताना नावे लक्षात ठेवण्यापेक्षा नावांचे गट लक्षात ठेवणे या प्रकारात अधिक उपयोगी पडते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गोव्यातील पोर्तुगीज सत्तेविरुद्धच्या चळवळीला बळ देणारी 18 जून 1946 ची जाहीर सभा कोणी व कोठे संबोधित केली ?

  • (a)राम मनोहर लोहिया, मडगाव
  • (b)जवाहरलाल नेहरू, पणजी
  • (c)सरदार वल्लभभाई पटेल, म्हापसा
  • (d)साने गुरुजी, वास्को

  उत्तर(a) राम मनोहर लोहिया, मडगाव. जुलियाओ मिनेझिस यांच्यासह त्यांनी घेतलेल्या या सभेनंतर दोघांनाही अटक झाली आणि गोव्यात सविनय कायदेभंगाची लाट उसळली; तो दिवस आज गोव्यात क्रांती दिन म्हणून पाळला जातो. साने गुरुजींचे निधन 11 जून 1950 रोजी झाले असल्याने पुढील टप्प्यातील सत्याग्रहांशी त्यांचा संबंध येत नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  साने गुरुजींनी सुरू केलेल्या साप्ताहिकाचे नाव व त्याच्या प्रारंभाचे वर्ष कोणते ?

  • (a)साधना, 1948
  • (b)केसरी, 1881
  • (c)प्रबुद्ध भारत, 1956
  • (d)दीनबंधू, 1877

  उत्तर(a) साधना, 1948. 15 ऑगस्ट 1948 रोजी साने गुरुजींनी हे साप्ताहिक सुरू केले आणि ते तेव्हापासून अखंड प्रकाशित होत आहे. 'केसरी' 1881 मध्ये लोकमान्य टिळक व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सुरू केले, 'प्रबुद्ध भारत' डॉ. आंबेडकरांच्या नियतकालिकांच्या मालिकेतील असून 'दीनबंधू' सत्यशोधक चळवळीशी जोडलेले आहे.