MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 84 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — एस.बी.आय., म्हणजे भारतीय स्टेट बँक. 30 सप्टेंबर 2019 रोजी स्टेट बँकेने मेलबर्नमधील 420 कॉलिन्स स्ट्रीट येथे कार्यालय सुरू केले, आणि व्हिक्टोरिया सरकारने त्याची घोषणा नेमक्या याच शब्दांत — व्हिक्टोरियात कामकाज सुरू करणारी पहिली भारतीय बँक म्हणून भारतीय स्टेट बँकेचे स्वागत करत — केली. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचा, कारण संपूर्ण प्रश्न दोन शब्दांवर उभा आहे. ऑस्ट्रेलियात सर्वप्रथम कोणती भारतीय बँक गेली असे तो विचारत नाही — भारतीय बँकांचे त्या देशातील अस्तित्व कित्येक दशके जुने आहे — तो व्हिक्टोरियाविषयी विचारतो, म्हणजे ऑस्ट्रेलियन संघराज्यातील सहा राज्यांपैकी एका राज्याविषयी, ज्याची राजधानी मेलबर्न आहे. सिडनीतले भारतीय बँकेचे कार्यालय न्यू साउथ वेल्समध्ये येते आणि या प्रश्नाचे उत्तर होत नाही. हा भेद निर्णायक ठरतो, कारण इथल्या तीन चुकीच्या पर्यायांपैकी दोन बँकांची प्रतिनिधी कार्यालये कधी ना कधी सिडनीत राहिली आहेत; त्यामुळे 'ऑस्ट्रेलिया' एवढेच वाचून थांबणाऱ्या उमेदवारासमोर तीन समर्थनीय उत्तरे उभी राहतात आणि निवडीचा कोणताही आधार उरत नाही. हे पाऊल स्टेट बँकेने उचलावे हे स्वाभाविकच होते. ती भारतातील सर्वांत मोठी व्यापारी बँक असून तिचे परदेशातील जाळेही सर्वांत विस्तृत आहे, आणि तिचा स्वतःचा इतिहास लक्षात ठेवण्याजोगा आहे : 2 जून 1806 रोजी स्थापन झालेल्या बँक ऑफ कलकत्ताची ती वंशज आहे; बँक ऑफ मुंबई व बँक ऑफ मद्रास यांच्यासह या तिन्ही प्रेसिडेन्सी बँका मिळून 1921 मध्ये इंपिरियल बँक ऑफ इंडिया तयार झाली; आणि भारतीय स्टेट बँक अधिनियम, 1955 अन्वये रिझर्व्ह बँकेने नियंत्रक हिस्सा घेतल्यावर 1 जुलै 1955 रोजी इंपिरियल बँक ऑफ इंडियाची भारतीय स्टेट बँक झाली. 2008 मध्ये केंद्र सरकारने रिझर्व्ह बँकेचा हिस्सा विकत घेतला आणि बँक व्यवस्थेच्या नियंत्रकाकडेच सर्वांत मोठ्या बँकेची मालकी असण्याची विसंगती दूर झाली. उत्तर म्हणून नोंदवायचा पर्याय (2) आहे.

• (1)देना बँक — 2019 च्या उत्तरार्धात देना बँक व्हिक्टोरियात कार्यालय उघडूच शकत नव्हती, कारण तोपर्यंत ती बँक म्हणून अस्तित्वातच राहिली नव्हती. देवकरण नानजी यांच्या मुलांनी 26 मे 1938 रोजी देवकरण नानजी बँकिंग कंपनी या नावाने ती सुरू केली, 1939 मध्ये सार्वजनिक कंपनी झाल्यावर तिचे नाव देना बँक झाले, 1969 मध्ये तिचे राष्ट्रीयीकरण झाले, आणि मुंबईत मुख्यालय असलेली मध्यम आकाराची सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक म्हणून सुमारे 1,874 शाखांसह ती चालत राहिली. सप्टेंबर 2018 मध्ये सरकारने देना बँक व विजया बँक यांचे बँक ऑफ बडोदामध्ये विलीनीकरण सुचवले; संचालक मंडळांनी व केंद्रीय मंत्रिमंडळाने 2 जानेवारी 2019 रोजी मान्यता दिली आणि 1 एप्रिल 2019 पासून विलीनीकरण अंमलात आले, ज्यातून बँक ऑफ बडोदा देशातील तिसऱ्या क्रमांकाची बँक बनली. स्टेट बँकेचे मेलबर्नमधील कार्यालय 30 सप्टेंबर 2019 रोजी सुरू झाले, म्हणजे देना बँकेचे स्वतंत्र अस्तित्व संपल्यानंतर सहा महिन्यांनी. यातून निघणारा धडा व्यापक आहे : 2017 ते 2020 या काळातील सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांच्या विलीनीकरणाच्या लाटेने अनेक ओळखीची नावे पुसली, आणि जी बँक अस्तित्वातच नाही ती अलीकडच्या 'पहिल्या' घटनेचे उत्तर होऊ शकत नाही.
• (3)बी.ओ.बी. — बँक ऑफ बडोदा हा पर्याय संभवनीय वाटतो, पण तो चुकीच्या कारणासाठी; तो नेमका का बाद होतो हे समजून घेणे उपयुक्त आहे. बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांनी 20 जुलै 1908 रोजी ही बँक स्थापन केली, 1969 मध्ये तिचे राष्ट्रीयीकरण झाले, आणि परदेशातील विस्ताराशी सर्वाधिक जोडले गेलेले नाव तिचेच ठरले — 1953 पासून केनिया, युगांडा व टांझानियात शाखा, आणि पुढील दशकांत बहारीन, मॉरिशस, हाँगकाँग व ब्रिटनपर्यंत विस्तार. ऑस्ट्रेलियातही तिचे अस्तित्व होते : 1980 मध्ये सिडनीत प्रतिनिधी कार्यालय सुरू झाले आणि बँकेने ते 1992 मध्ये बंद केले. मात्र सिडनी हे न्यू साउथ वेल्समध्ये आहे, व्हिक्टोरियात नाही; आणि 1992 मध्ये बंद झालेले प्रतिनिधी कार्यालय 2019 मधील व्हिक्टोरियातील पहिल्या कार्यालयाच्या प्रश्नाचे उत्तर मुळातच होऊ शकत नाही. प्रश्न ज्या सापळ्यावर बांधला आहे तो नेमका हाच आहे — 'व्हिक्टोरिया राज्य' या शब्दांचे मनातल्या मनात 'ऑस्ट्रेलिया' असे भाषांतर करणाऱ्या उमेदवाराला बँक ऑफ बडोदा भक्कम उत्तर वाटते आणि त्याची चूक बँकिंगची नसून भूगोलाची ठरते.
• (4)पी.एन.बी. — पंजाब नॅशनल बँकही ऑस्ट्रेलियात आहे, आणि तीही चुकीच्या राज्यात. मे 1894 मध्ये लाहोर येथे तिची स्थापना झाली; 19 मे 1894 रोजी भारतीय कंपनी कायद्याखाली नोंदणी होऊन अनारकली बाजारातील कार्यालयातून तिचे कामकाज सुरू झाले, आणि खऱ्या अर्थाने राष्ट्रीय बँक असावी या हेतूने ती उभारली गेली होती. फाळणीत लाहोरची वास्तू गमावल्यावर नोंदणीकृत कार्यालय दिल्लीला हलले आणि 1969 मध्ये राष्ट्रीयीकरण झाले. आज तिच्या परदेशातील रचनेत शाखा, उपकंपनी व प्रतिनिधी कार्यालये अशा तिन्ही स्वरूपांचे मिश्रण आहे — ब्रिटनमध्ये उपकंपनी, हाँगकाँग, कौलून, दुबई व काबूल येथे शाखा, आणि अल्माटी, दुबई, शांघाय, ओस्लो व सिडनी येथे प्रतिनिधी कार्यालये. सिडनीतले अस्तित्व प्रतिनिधी कार्यालयाच्या स्वरूपाचे असून ते न्यू साउथ वेल्समध्ये आहे. या स्वरूपांतील फरकही लक्षात ठेवण्याजोगा आहे : प्रतिनिधी कार्यालय बँकेची जाहिरात करू शकते व ग्राहकांशी संपर्क ठेवू शकते, पण ठेवी स्वीकारू शकत नाही किंवा कर्ज देऊ शकत नाही; शाखा मात्र यजमान देशाच्या परवान्यावर पूर्ण बँकिंग व्यवसाय करते. सप्टेंबर 2019 मध्ये स्टेट बँकेने मेलबर्नला कार्यालय सुरू करेपर्यंत यांतले कोणतेही स्वरूप व्हिक्टोरियात नव्हते.

भारतीय बँका परदेशात तीन स्वरूपांत जातात, आणि या तिन्हींतला फरक अशा प्रकारच्या बातम्या समजून घेण्यास पुरेसा ठरतो. प्रतिनिधी कार्यालय हे सर्वांत हलके स्वरूप : ते बँकेच्या व्यवसायाची जाहिरात करू शकते, माहिती गोळा करू शकते आणि तिथल्या भारतीय समाजासाठी व व्यापारासाठी संपर्कबिंदू म्हणून काम करू शकते, पण ठेवी स्वीकारू शकत नाही किंवा कर्ज देऊ शकत नाही. शाखा हे पूर्ण स्वरूप, ज्याला यजमान देशाच्या नियंत्रकाचा बँकिंग व्यवसायाचा परवाना असतो. उपकंपनी म्हणजे यजमान देशातच स्वतंत्रपणे नोंदणी झालेली बँक, जिची मालकी पूर्णतः किंवा अंशतः भारतीय मातृबँकेकडे असते — पंजाब नॅशनल बँकेचे ब्रिटनमधील स्वरूप असेच आहे. भारतीय बँकांच्या परदेशी विस्ताराचा आकृतिबंध भारतीय स्थलांतराच्या आकृतिबंधामागोमाग गेला : पूर्व आफ्रिकेतील भारतीय समाजाच्या गरजेतून बँक ऑफ बडोदा 1950 च्या दशकात मोंबासा व कंपाला येथे गेली, आणि पुढे त्याच कारणाने भारतीय बँकांनी आखाती देश, ब्रिटन, हाँगकाँग व सिंगापूर यांवर लक्ष केंद्रित केले. ऑस्ट्रेलिया या चित्रात उशिरा आणि हलक्या पावलांनी आला — न्यू साउथ वेल्सचे सर्वांत मोठे शहर व आर्थिक केंद्र असलेल्या सिडनीत प्रतिनिधी कार्यालये — आणि मेलबर्न राजधानी असलेल्या व्हिक्टोरिया राज्यात 30 सप्टेंबर 2019 रोजी भारतीय स्टेट बँकेने 420 कॉलिन्स स्ट्रीट येथे कार्यालय सुरू करेपर्यंत एकही भारतीय बँक नव्हती. ऑस्ट्रेलियन संघराज्यात सहा राज्ये व मुख्य भूमीवरील दोन प्रदेश आहेत, आणि सिडनीविषयीचे तथ्य व्हिक्टोरियाविषयीचे तथ्य नसते एवढी जाणीव या प्रकारच्या प्रश्नांत निर्णायक ठरते.

बँकिंगवरील चालू घडामोडींचे प्रश्न एमपीएससी बहुधा तीनपैकी एका साच्यात विचारते : कोणती तरी 'पहिली' घटना, विलीनीकरण किंवा नामांतर, अथवा रेपो दर किंवा ठेव विम्याची मर्यादा अशा एखाद्या नियामक आकड्यातील बदल. तिन्हींसाठी तयारी एकच — तारखांसह बँकिंग घडामोडींची चालू यादी — आणि तिन्ही एका बारीक तपशिलावर तपासले जातात. या प्रश्नाचे विद्यार्थ्यासाठीचे मोल बँकेच्या नावापेक्षा प्रश्नातील मर्यादा दाखवणारे शब्द वाचण्याच्या सवयीत आहे. चारपैकी तीन पर्याय मोठ्या सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका असून त्यांची परदेशी जाळीही मोठी आहेत; त्यांना वेगळे करते ते राज्यपातळीवरचे भूगोल — न्यू साउथ वेल्सऐवजी व्हिक्टोरिया — आणि 30 सप्टेंबर 2019 ही तारीख, जिच्या आधीच एक पर्याय अस्तित्वातून बाद झालेला आहे. प्रश्नातील मर्यादा दाखवणारे शब्द, इथे 'पहिली', 'भारतीय' आणि 'व्हिक्टोरिया', अधोरेखित करण्याची सवय लावणारा उमेदवार अशा आकाराचे प्रश्न भरवशाने सोडवतो. शिवाय ज्या विलीनीकरणाच्या लाटेने एप्रिल 2019 मध्ये देना बँक संपली त्याच लाटेने त्याच क्षणी विजया बँकही संपवली आणि एप्रिल 2020 मध्ये दहा सार्वजनिक बँकांचे चार बँकांत विलीनीकरण झाले; हा क्रम लक्षात असलेला उमेदवार अलीकडच्या घटनेच्या कोणत्याही प्रश्नात नष्ट झालेली नावे पाहताक्षणी बाद करू शकतो.

• भारतीय स्टेट बँकेने 30 सप्टेंबर 2019 रोजी मेलबर्नमधील 420 कॉलिन्स स्ट्रीट येथे कार्यालय सुरू केले आणि व्हिक्टोरिया सरकारने त्याची घोषणा राज्यात कार्यालय थाटणारी पहिली भारतीय बँक अशा शब्दांत केली.
• भारतीय स्टेट बँक 1806 च्या बँक ऑफ कलकत्ताची वंशज असून इंपिरियल बँक ऑफ इंडियामार्गे तिचा प्रवास झाला; भारतीय स्टेट बँक अधिनियम, 1955 अन्वये रिझर्व्ह बँकेने नियंत्रक हिस्सा घेतल्यावर 1 जुलै 1955 रोजी इंपिरियल बँकेची स्टेट बँक झाली, आणि 2008 मध्ये सरकारने रिझर्व्ह बँकेचा हिस्सा विकत घेतला.
• 26 मे 1938 रोजी स्थापन झालेल्या व 1969 मध्ये राष्ट्रीयीकरण झालेल्या देना बँकेचे विजया बँकेसह बँक ऑफ बडोदामध्ये 1 एप्रिल 2019 पासून विलीनीकरण झाले, म्हणजे मेलबर्नचे कार्यालय सुरू होण्याआधीच तिचे स्वतंत्र अस्तित्व संपले होते.
• बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांनी 20 जुलै 1908 रोजी स्थापन केलेल्या बँक ऑफ बडोदाने 1980 मध्ये सिडनीत प्रतिनिधी कार्यालय सुरू केले व 1992 मध्ये ते बंद केले; सिडनी न्यू साउथ वेल्समध्ये आहे, व्हिक्टोरियात नाही.
• मे 1894 मध्ये लाहोर येथे स्थापन झालेली पंजाब नॅशनल बँक सिडनीसह अल्माटी, दुबई, शांघाय व ओस्लो येथे प्रतिनिधी कार्यालये चालवते आणि ब्रिटनमध्ये तिची बँकिंग उपकंपनी आहे.

• 'व्हिक्टोरिया राज्य' या शब्दांचे मनातल्या मनात 'ऑस्ट्रेलिया' असे रूपांतर करणे; सिडनीतील कार्यालय न्यू साउथ वेल्समध्ये येते आणि या प्रश्नाचे उत्तर होत नाही
• विलीनीकरणामुळे अस्तित्वात नसलेल्या बँकेचे नाव अलीकडच्या घटनेचे उत्तर म्हणून निवडणे; देना बँक 1 एप्रिल 2019 रोजीच बँक ऑफ बडोदामध्ये विलीन झाली होती
• प्रतिनिधी कार्यालय आणि शाखा एकच मानणे; प्रतिनिधी कार्यालयाला ठेवी घेण्याचा किंवा कर्ज देण्याचा अधिकार नसतो
• परदेशी विस्ताराशी बँक ऑफ बडोदाचे नाव जोडलेले आहे एवढ्यावरून तीच उत्तर असावी असे ठरवणे; इथे प्रश्न विशिष्ट राज्यावर व विशिष्ट वर्षावर बांधलेला आहे

बँकिंगचे प्रश्न राज्यसेवेच्या पेपरात दोन वाटांनी येतात — संस्थात्मक इतिहास आणि चालू घडामोडी — आणि हा प्रश्न दोन्हींच्या सीमेवर बसतो. संस्थात्मक भागासाठी स्थापनावर्ष, संस्थापक, राष्ट्रीयीकरणाचे वर्ष आणि विलीनीकरणाची तारीख अशी चार तथ्ये प्रत्येक मोठ्या बँकेसाठी लिहून ठेवणे पुरेसे ठरते. चालू घडामोडींच्या भागासाठी 'पहिली' या शब्दाभोवती बांधलेले प्रश्न विशेष लक्ष देण्याजोगे आहेत, कारण त्यात मर्यादा दाखवणारा एखादा शब्द — देश, राज्य, वर्ष किंवा व्यवसायाचे स्वरूप — दडलेला असतो आणि तोच उत्तर ठरवतो. प्रश्न वाचताना असे शब्द अधोरेखित करून मगच पर्यायांकडे वळण्याची सवय या प्रकारात सर्वाधिक गुण वाचवते. शेवटी, अशा प्रश्नांतील चुकीचे पर्याय बहुधा त्याच क्षेत्रातील मोठ्या व ओळखीच्या संस्थाच असतात, म्हणून केवळ ओळखीवरून निवड करणे धोक्याचे ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  इंपिरियल बँक ऑफ इंडियाचे रूपांतर भारतीय स्टेट बँकेत कोणत्या दिवशी झाले ?

  • (a)1 जुलै 1955
  • (b)2 जून 1806
  • (c)19 जुलै 1969
  • (d)1 एप्रिल 2019

  उत्तर(a) 1 जुलै 1955. भारतीय स्टेट बँक अधिनियम, 1955 अन्वये रिझर्व्ह बँकेने नियंत्रक हिस्सा घेतला आणि त्या दिवशी इंपिरियल बँक ऑफ इंडियाची भारतीय स्टेट बँक झाली. 2 जून 1806 ही बँक ऑफ कलकत्ताच्या स्थापनेची तारीख आहे, 1969 चे राष्ट्रीयीकरण चौदा व्यापारी बँकांचे होते, आणि 1 एप्रिल 2019 पासून देना बँक व विजया बँक बँक ऑफ बडोदामध्ये विलीन झाल्या.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  परदेशातील बँकिंग उपस्थितीच्या स्वरूपांविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)प्रतिनिधी कार्यालय ठेवी स्वीकारू शकते व कर्ज देऊ शकते
  • (b)प्रतिनिधी कार्यालय ठेवी स्वीकारू शकत नाही व कर्जही देऊ शकत नाही, तर शाखा यजमान देशाच्या परवान्यावर पूर्ण बँकिंग व्यवसाय करते
  • (c)उपकंपनी म्हणजे भारतात नोंदणी झालेली व परदेशात काम करणारी शाखा
  • (d)शाखा व प्रतिनिधी कार्यालय यांत कायदेशीर फरक नसतो

  उत्तर(b) प्रतिनिधी कार्यालय ठेवी स्वीकारू शकत नाही व कर्जही देऊ शकत नाही, तर शाखा यजमान देशाच्या परवान्यावर पूर्ण बँकिंग व्यवसाय करते. प्रतिनिधी कार्यालय जाहिरात, माहिती संकलन व संपर्क एवढ्यापुरते मर्यादित असते. उपकंपनी ही यजमान देशातच स्वतंत्रपणे नोंदणी झालेली बँक असते — पंजाब नॅशनल बँकेचे ब्रिटनमधील स्वरूप याच प्रकारचे आहे.