MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 83 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — तिन्ही विधाने बरोबर आहेत. आधी प्रश्नाची रचना नीट पाहा : इथे फक्त तीनच विधाने छापली आहेत, (a), (b) आणि (c) अशा लॅटिन अक्षरांनी क्रमांकित; विधान (d) मुळीच नाही, आणि चार विधानांची अपेक्षा ठेवून वाचणारा उमेदवार नसलेले विधान शोधण्यात वेळ घालवतो. मराठी स्तंभातील पर्याय (3) मध्ये 'तिन्ही' हा शब्द जोडून हीच गोष्ट अधिक स्पष्ट केली आहे. विधान (a) बरोबर आहे : मिलेना साल्वीनी यांचा जन्म 23 एप्रिल 1933 रोजी इटलीतील मिलान येथे झाला. त्या चार वर्षांच्या असताना त्यांचे वडील वारले आणि आईने त्यांना फ्रान्समध्ये नेले; तिथेच त्या वाढल्या, संगीत व आधुनिक नृत्याचे शिक्षण घेतले आणि पुढे फ्रेंच नागरिकत्व स्वीकारले — म्हणून भारतीय अभिजात नृत्याच्या इटलीत जन्मलेल्या फ्रेंच उपासक असे त्यांचे वर्णन योग्य ठरते, आणि जन्माविषयीचे विधानातील म्हणणे नेमके आहे. विधान (b) बरोबर आहे : त्या ओळखल्या जातात त्या मुख्यतः कथकलीमुळेच. 1962 मध्ये केरळ कलामंडलम येथे कथकलीचे शिक्षण घेण्यासाठी त्यांना दोन वर्षांची शिष्यवृत्ती मिळाली, आणि फ्रान्समध्ये परतल्यावर उर्वरित आयुष्य त्यांनी या कलेचे सादरीकरण, अध्यापन, चित्रीकरण व लेखन यात घालवले; कथकलीचा इतिहास व तंत्र यावर त्यांनी सविस्तर ग्रंथलेखनही केले. रॉजर फिलिपुत्सी यांच्या साथीने 1975 मध्ये त्यांनी पॅरिसमध्ये मंडप केंद्र सुरू केले, जिथे भारतीय अभिजात नृत्य शिकवले व सादर केले जाई; विधानात ज्याला 'सेंटर मंडप' म्हटले आहे ती हीच संस्था. विधान (c) बरोबर आहे : भारत सरकारने 2019 मध्ये त्यांना कलाक्षेत्रातील कामगिरीबद्दल पद्मश्री हा प्रजासत्ताकाचा चौथ्या क्रमांकाचा नागरी सन्मान बहाल केला. तिन्ही विधाने अचूक असल्याने तिन्ही स्वीकारणारा पर्यायच उत्तर ठरतो, आणि तो पर्याय (3) आहे. 2022 च्या पेपरात आयोगाने हा प्रश्न का घातला याचे कारणही नोंदवण्यासारखे आहे : मिलेना साल्वीनी यांचे निधन 25 जानेवारी 2022 रोजी पॅरिसमध्ये, वयाच्या अठ्ठ्याऐंशीव्या वर्षी, म्हणजे ही परीक्षा होण्याच्या काही महिने आधी झाले, आणि मृत्युलेख हा चालू घडामोडींच्या प्रश्नांचा नेहमीचा स्रोत आहे. त्यांचे व्यापक महत्त्व थोडक्यात सांगता येते व लक्षात ठेवण्याजोगे आहे : केरळच्या अभिजात कला युरोपातील प्रेक्षकांपर्यंत ज्या मोजक्या वाटांनी पोहोचल्या त्यांतील त्या एक होत्या; युनेस्कोच्या पाठिंब्याने त्यांनी कथकली व कुडियाट्टम्‌चे दौरे घडवून आणले, आणि 1999 मध्ये त्यांनी आयोजित केलेल्या कुडियाट्टम् दौऱ्यातूनच पुढे 2001 मध्ये कुडियाट्टम्‌ला युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या यादीत स्थान मिळवून देणारा प्रस्ताव आकाराला आला.

• (1)(a) आणि (b) बरोबर आहेत — हा पर्याय जन्म व कार्य यांविषयीची दोन विधाने स्वीकारतो पण पद्मश्रीच्या वर्षाविषयीचे विधान (c) नाकारतो. प्रत्यक्षात विधान (c) बरोबर आहे : हा सन्मान 2019 मध्ये जाहीर झाला. पद्म पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात आणि पुढे राष्ट्रपती भवनात प्रदान केले जातात, म्हणून 2019 हेच घोषणेचे आणि पुरस्काराचे वर्ष धरले जाते. त्यांच्या जानेवारी 2022 मधील निधनाची आठवण ठेवून मृत्युलेखाची तारीख आणि सन्मानाची तारीख यांची गल्लत करणारा उमेदवार बहुधा या पर्यायावर येतो; ही चूक नेमकी असून टाळण्याजोगी आहे — पद्मश्री निधनासोबत नव्हे तर त्याच्या तीन वर्षे आधी मिळाली होती. तीन विधानांच्या प्रश्नात संपूर्ण युक्तिवाद प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासण्यातच असतो, आणि इथे तिसरे विधान नाकारण्याजोगे कोणतेही कारण उरत नाही.
• (2)फक्त (c) बरोबर आहे — हा पर्याय स्वीकारायचा तर विधान (a) आणि विधान (b) ही दोन्ही चुकीची ठरवावी लागतात, आणि त्यांतले एकही चुकीचे नाही. त्यांचा जन्म 1933 मध्ये इटलीतील मिलान येथे झाला, यावरून विधान (a) निकालात निघते; आणि 1962 मध्ये मिळालेल्या शिष्यवृत्तीवर त्यांनी केरळ कलामंडलम येथे कथकलीचे शिक्षण घेतले व 1975 मध्ये रॉजर फिलिपुत्सी यांच्यासोबत पॅरिसमध्ये मंडप केंद्र सुरू केले, यावरून विधान (b) निकालात निघते. फ्रेंच संस्था व फ्रेंच कारकीर्द म्हणजे जन्मही फ्रान्समधलाच असणार असे गृहीत धरणारा, किंवा एक युरोपीय स्त्री कथकलीची उपासक असू शकेल यावर शंका घेणारा उमेदवार या पर्यायाकडे वळावा अशी रचना दिसते — कथकली ही परंपरेने पुरुषांनी सादर केलेली आणि कलामंडलमसारख्या संस्थांतील दीर्घ शिष्यत्वातून शिकवली जाणारी कला आहे. मात्र त्यांची कारकीर्द हा नेमका तोच अपवाद आहे ज्यामुळे त्या उल्लेखनीय ठरतात, आणि कथकली कोण करते याविषयीच्या अपेक्षेवरून विधान (b) नाकारणे म्हणजे या प्रश्नप्रकाराला हवी असलेली चूक करणे.
• (4)(a) आणि (c) बरोबर आहेत — हा पर्याय इटलीतील जन्म व 2019 ची पद्मश्री स्वीकारतो पण कथकली आणि मंडप केंद्र यांविषयीचे विधान (b) नाकारतो, आणि तो नकार टिकत नाही. त्यांनी व रॉजर फिलिपुत्सी यांनी 1975 मध्ये पॅरिसमध्ये सुरू केलेले केंद्र भारतीय अभिजात नृत्याच्या अध्यापनासाठी व सादरीकरणासाठीच उभारले होते, आणि कथकलीशी जोडलेली ओळख हेच भारत सरकारने त्यांचा गौरव करण्याचे कारण होते : 1962 पासून त्यांनी केरळ कलामंडलम येथे शिक्षण घेतले, कलामंडलमचा कथकली संच युनेस्कोच्या पाठिंब्याने फ्रान्समध्ये आणला, त्याच संस्थेचा कुडियाट्टम् संच 1980 मध्ये व पुन्हा 1999 मध्ये युरोपात नेला, दोन्ही कलांवर चित्रपट निर्मिती केली आणि कथकलीचा इतिहास प्रसिद्ध केला. उलट पाहता तिन्हींपैकी सर्वांत भक्कम नोंद असलेले विधान (b) हेच आहे. 'सेंटर मंडप' हे नाव अपरिचित वाटले म्हणून हे विधान बाजूला ठेवणारा उमेदवार इथे पोहोचतो; पण ज्या विधानाचा दुसरा अर्धा भाग — कथकलीशी असलेला संबंध — हा तर प्रश्नाचा गाभाच आहे, ते विधान नावाच्या अपरिचिततेवरून नाकारणे हे दुबळे कारण ठरते.

मिलेना साल्वीनी (23 एप्रिल 1933 – 25 जानेवारी 2022) या इटलीत जन्मलेल्या फ्रेंच नर्तिका, शिक्षिका, चित्रपटनिर्मात्या व लेखिका होत्या आणि त्यांनी आपले आयुष्य केरळच्या अभिजात कलांना वाहिले. मिलान येथे जन्म; वडिलांच्या निधनानंतर बालपण फ्रान्समध्ये गेले, तिथे संगीत व आधुनिक नृत्याचे शिक्षण घेतल्यानंतर 1962 मध्ये दोन वर्षांची शिष्यवृत्ती मिळवून त्या केरळ कलामंडलम येथे कथकली शिकण्यासाठी आल्या. कलामंडलम ही संस्था कवी वल्लथोळ नारायण मेनन यांनी चेरुथुरुथी येथे, केरळच्या अभिजात कलांना ऱ्हासातून वाचवण्यासाठी उभारली होती. फ्रान्समध्ये परतल्यावर त्यांनी कलामंडलमच्या कथकली संचाचा युरोप दौरा युनेस्कोच्या पाठिंब्याने घडवून आणला, आणि 1975 मध्ये रॉजर फिलिपुत्सी यांच्यासोबत पॅरिसमध्ये मंडप केंद्र सुरू केले — भारतीय अभिजात नृत्याच्या अध्यापनाचे व सादरीकरणाचे कायमस्वरूपी ठिकाण. जगातील सर्वांत जुन्या जिवंत रंगपरंपरांमध्ये गणले जाणारे केरळचे संस्कृत नाट्य कुडियाट्टम् यासाठीही त्यांनी तेवढेच काम केले आणि 1980 व 1999 मध्ये त्याचे युरोप दौरे आयोजित केले; त्यांतील दुसऱ्या दौऱ्यानंतर युनेस्कोने अमूर्त वारशाच्या तेव्हाच्या नव्या कार्यक्रमाखाली प्रस्ताव पाठवण्यास प्रोत्साहन दिले आणि 2001 मध्ये कुडियाट्टम् मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत नोंदले गेले. कथकलीचा इतिहास व तंत्र यावर त्यांनी दोन पुस्तके लिहिली आणि कथकली व कुडियाट्टम् या दोन्हींवर चित्रपट तयार केले. 2019 मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री दिली; जानेवारी 2022 मध्ये पॅरिसमध्ये त्यांचे निधन झाले.

परदेशी व्यक्तींना मिळालेले भारतीय नागरी सन्मान हा एमपीएससीच्या चालू घडामोडींतील नियमित विषय आहे, आणि तो विचारण्याची पद्धत बहुधा अशीच — तीन-चार लहान, स्वतंत्रपणे तपासता येणारी विधाने आणि त्यांचे संयोग असलेले पर्याय — असते. अशा प्रश्नात कोणतेही एक विधान चुकीचे ठरवता आले की उत्तरांची यादी झपाट्याने आटते, म्हणून प्रत्येक विधान वेगळे तपासण्याची शिस्त इथे निर्णायक ठरते. या प्रश्नाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विधाने तीनच आहेत, चार नाहीत; या पेपरात विधानसंख्या चारच असेल असे गृहीत धरता येत नाही, आणि न छापलेल्या विधानाबद्दल तर्क करणे हा वेळेचा अपव्यय ठरतो. विधान (b) मध्ये पॅरिस हे नाव मराठी स्तंभात 'परिस' असे, पॅ-ऐवजी सामान्य प-कारासह छापले आहे; तो छपाईचा प्रकार असून शहर पॅरिसच आहे. मराठी स्तंभातील पर्याय (3) मध्ये 'तिन्ही' हा शब्द आला असून इंग्रजी स्तंभात तो नाही; त्याने उत्तर बदलत नाही, उलट विधाने तीनच आहेत ही गोष्ट मराठी वाचणाऱ्याला अधिक ठळकपणे कळते. शेवटी, मृत्युलेखातून प्रश्न उभे राहतात हे लक्षात ठेवावे : परीक्षेच्या आधीच्या वर्षभरात निधन झालेल्या कलावंत, शास्त्रज्ञ, खेळाडू व सामाजिक कार्यकर्त्यांची नोंद ठेवणे आणि प्रत्येकासमोर त्यांचे क्षेत्र, प्रमुख संस्था व मिळालेला सर्वोच्च सन्मान लिहून ठेवणे हा या भागाचा नेमका सराव आहे.

• मिलेना साल्वीनी यांचा जन्म 23 एप्रिल 1933 रोजी इटलीतील मिलान येथे झाला; वडिलांच्या निधनानंतर लहानपणीच त्या फ्रान्समध्ये गेल्या आणि भारतीय अभिजात नृत्याच्या इटलीत जन्मलेल्या फ्रेंच उपासक व शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जातात. 25 जानेवारी 2022 रोजी वयाच्या अठ्ठ्याऐंशीव्या वर्षी पॅरिसमध्ये त्यांचे निधन झाले.
• 1962 मध्ये दोन वर्षांची शिष्यवृत्ती मिळवून त्यांनी केरळ कलामंडलम येथे कथकलीचे शिक्षण घेतले आणि नंतर कलामंडलमच्या कथकली संचाचा युरोप दौरा युनेस्कोच्या पाठिंब्याने घडवून आणला.
• रॉजर फिलिपुत्सी यांच्यासोबत 1975 मध्ये त्यांनी पॅरिसमध्ये मंडप केंद्र सुरू केले, जिथे भारतीय अभिजात नृत्य शिकवले व सादर केले जाते; प्रश्नपत्रिकेत त्याचा उल्लेख 'सेंटर मंडप' असा आहे.
• भारत सरकारने 2019 मध्ये त्यांना कलाक्षेत्रातील कामगिरीबद्दल पद्मश्री — प्रजासत्ताकाचा चौथ्या क्रमांकाचा नागरी सन्मान — बहाल केला; पद्म पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात.
• 1999 मध्ये त्यांनी आयोजित केलेल्या कुडियाट्टम् दौऱ्यातून युनेस्कोच्या अमूर्त वारसा कार्यक्रमाखाली प्रस्ताव पाठवण्यास चालना मिळाली आणि केरळचे संस्कृत नाट्य कुडियाट्टम् 2001 मध्ये मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत नोंदले गेले.

• विधानांची संख्या चारच असेल असे गृहीत धरणे; इथे केवळ (a), (b) आणि (c) अशी तीनच विधाने छापली आहेत आणि विधान (d) अस्तित्वात नाही
• निधनाचे वर्ष आणि पुरस्काराचे वर्ष यांची गल्लत करणे; पद्मश्री 2019 ची असून निधन जानेवारी 2022 मधले आहे
• फ्रेंच कारकीर्द व फ्रेंच संस्था यावरून जन्मही फ्रान्समधलाच असावा असे ठरवणे; जन्म इटलीतील मिलान येथे झाला होता
• एखाद्या संस्थेचे नाव अपरिचित वाटले म्हणून संपूर्ण विधान चुकीचे ठरवणे; इथे तर विधान (b) हेच सर्वांत भक्कम नोंद असलेले विधान आहे

व्यक्तिकेंद्री चालू घडामोडींचे प्रश्न एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते — थेट 'हा पुरस्कार कोणाला मिळाला' असा एका ओळीचा प्रश्न, किंवा इथल्यासारखा विधानसंच, ज्यात जन्मस्थान, कार्यक्षेत्र, संस्था व पुरस्काराचे वर्ष अशी सुटी तथ्ये तपासली जातात. दुसऱ्या प्रकारात गुण मिळवण्याचा मार्ग म्हणजे प्रत्येक विधान स्वतंत्र प्रश्न मानून तपासणे आणि एकही विधान निश्चितपणे चुकीचे ठरवता आले तर ते ज्या पर्यायांत आले आहेत ते सर्व एकदम बाद करणे. तयारीच्या पातळीवर याचा अर्थ असा की व्यक्तींची यादी करताना नुसते नाव व पुरस्कार पुरत नाही; नाव, क्षेत्र, जन्मदेश किंवा राज्य, ज्या संस्थेशी नाव जोडले आहे ती संस्था, आणि पुरस्काराचे वर्ष अशी पाच सुटी तथ्ये लिहून ठेवावी लागतात, कारण प्रश्न नेमकी त्यांचीच अदलाबदल करून बांधला जातो. मृत्युलेख हा या प्रश्नांचा नेहमीचा स्रोत असल्याने परीक्षेच्या आधीच्या बारा ते अठरा महिन्यांतील निधनांची नोंद वेगळी ठेवणे उपयुक्त ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  केरळचे संस्कृत नाट्य कुडियाट्टम् युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या यादीत कोणत्या वर्षी नोंदले गेले ?

  • (a)1999
  • (b)2001
  • (c)2008
  • (d)2014

  उत्तर(b) 2001. मिलेना साल्वीनी यांनी 1999 मध्ये आयोजित केलेल्या युरोप दौऱ्यानंतर युनेस्कोने अमूर्त वारशाच्या तेव्हाच्या नव्या कार्यक्रमाखाली प्रस्ताव पाठवण्यास प्रोत्साहन दिले, आणि 2001 मध्ये कुडियाट्टम्‌ला या यादीत स्थान मिळाले. 1999 हे दौऱ्याचे वर्ष आहे, नोंदणीचे नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  केरळ कलामंडलम या संस्थेच्या स्थापनेशी खालीलपैकी कोणाचे नाव जोडलेले आहे ?

  • (a)वल्लथोळ नारायण मेनन
  • (b)रवींद्रनाथ टागोर
  • (c)रुक्मिणीदेवी अरुंडेल
  • (d)उदय शंकर

  उत्तर(a) वल्लथोळ नारायण मेनन. केरळच्या अभिजात कलांना ऱ्हासातून वाचवण्यासाठी या कवीने चेरुथुरुथी येथे कलामंडलमची उभारणी केली, आणि मिलेना साल्वीनी यांनी 1962 मध्ये याच संस्थेत कथकलीचे शिक्षण घेतले. रुक्मिणीदेवी अरुंडेल यांचे नाव चेन्नईजवळील कलाक्षेत्राशी आणि रवींद्रनाथ टागोर यांचे शांतिनिकेतनशी जोडलेले आहे.