MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 82 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटना (ILO). राष्ट्रसंघाच्या (लीग ऑफ नेशन्स) छत्राखाली ऑक्टोबर 1919 मध्ये तिची स्थापना झाली; तिची घटना व्हर्सायच्या तहाचा तेरावा भाग म्हणून समाविष्ट होती, आणि म्हणून 2019 मध्ये तिला शंभर वर्षे पूर्ण झाली. ही शताब्दी केवळ दिनदर्शिकेवरची एक तारीख नव्हती : जून 2019 मध्ये आंतरराष्ट्रीय श्रम परिषदेचे 108 वे अधिवेशन भरले आणि त्यात भविष्यातील कामासंबंधीचा आयएलओ शताब्दी जाहीरनामा स्वीकारण्यात आला; त्या वर्षभराच्या कामाचा आधार 'भविष्यातील काम' या जागतिक आयोगाचा अहवाल होता, ज्याने सार्वत्रिक श्रम हमी, जन्मापासून वृद्धापकाळापर्यंतचे सामाजिक संरक्षण आणि आयुष्यभर शिकत राहण्याचा हक्क अशा शिफारशी केल्या. आज संयुक्त राष्ट्रसंघाशी जोडलेल्या संस्थांमध्ये आयएलओ सर्वांत जुनी आहे; जिने तिला जन्म दिला त्या राष्ट्रसंघाच्या अस्तानंतरही ती टिकली आणि 1946 मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत विशेषीकृत संघटना म्हणून दाखल होणारी ती पहिली संस्था ठरली. आयएलओची दोन वैशिष्ट्ये पक्की करून ठेवावीत, कारण प्रश्न वारंवार त्यांवरच बांधले जातात. पहिले म्हणजे तिची त्रिपक्षीय रचना, जी संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत एकमेव आहे : प्रत्येक सदस्य देशाचे प्रतिनिधित्व केवळ सरकारकडे नसते; दोन सरकारी प्रतिनिधी, एक मालकांचा प्रतिनिधी व एक कामगारांचा प्रतिनिधी असे चौघे असतात, आणि शेवटच्या दोघांना आपापल्या सरकारपासून स्वतंत्रपणे बोलण्याचा व मत देण्याचा अधिकार असतो. दुसरे म्हणजे तिच्या कामाचे स्वरूप — आंतरराष्ट्रीय श्रम मानके अधिवेशनांच्या (Conventions) रूपात स्वीकारली जातात आणि ज्या देशांनी त्यांना मान्यता दिली आहे त्यांच्यावर बंधनकारक ठरतात, तर शिफारशी (Recommendations) मार्गदर्शन करतात पण बंधन घालत नाहीत; कामाच्या ठिकाणच्या मूलभूत तत्त्वे व हक्कांविषयीच्या 1998 च्या जाहीरनाम्याने त्यांपैकी आठ अधिवेशने मूलभूत म्हणून वर्गीकृत केली होती; जून 2022 मध्ये — हा पेपर लिहिला जाण्याच्या दोनच महिने आधी — आंतरराष्ट्रीय कामगार परिषदेच्या 110 व्या अधिवेशनात त्या जाहीरनाम्यात दुरुस्ती करून ‘सुरक्षित व आरोग्यदायी कार्यस्थळ’ हा पाचवा गट जोडला गेला आणि क्रमांक 155 व 187 ही अधिवेशने त्यात आल्याने मूलभूत अधिवेशनांची संख्या दहा झाली — संघटना स्वातंत्र्य व सामूहिक सौदाशक्ती, वेठबिगारीचे उच्चाटन, बालमजुरीचे उच्चाटन, आणि रोजगारातील भेदभावाचे निर्मूलन. आयएलओचे मुख्यालय जिनिव्हा येथे आहे, 1969 मध्ये — तिच्या पन्नासाव्या वर्षी — तिला शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळाले, आणि भारत 1919 पासून, म्हणजे स्थापनेपासूनच, तिचा सदस्य आहे. दिलेल्या चार संस्थांपैकी जिची शंभरी ही ताजी आंतरराष्ट्रीय घटना होती ती हीच आहे; म्हणून उत्तर पर्याय (1).

• (2)अन्न आणि शेती संघटना (FAO) — एफएओ राष्ट्रसंघाच्या पिढीतील नसून महायुद्धोत्तर पिढीतील संस्था आहे. 16 ऑक्टोबर 1945 रोजी क्वेबेक सिटी येथील परिषदेत तिची स्थापना झाली, आणि याच स्थापनादिनामुळे दरवर्षी 16 ऑक्टोबर हा जागतिक अन्न दिन म्हणून पाळला जातो. तिचे मुख्यालय रोम येथे आहे; भूक संपवणे आणि पोषण, शेती, वनीकरण व मत्स्यव्यवसाय सुधारणे हे तिचे कार्यक्षेत्र आहे; जगातील अन्नसुरक्षा व पोषणाची स्थिती हा अहवाल आणि जागतिक आरोग्य संघटनेच्या सहभागाने चालवली जाणारी कोडेक्स अलिमेंटेरियस ही अन्नमानके तिच्याच नावावर आहेत. 1945 पासून मोजले तर एफएओची शताब्दी अजून दूर आहे आणि 2022 मध्ये तिला पंचाहत्तरहून थोडी अधिक वर्षे झाली होती. या पर्यायामागचा उपयुक्त धडा म्हणजे प्रमुख संघटनांची स्थापनावर्षे एक छोटी यादी करून पाठ ठेवणे — आयएलओ 1919, एफएओ 1945, युनेस्को 1945, जागतिक आरोग्य संघटना 1948 — कारण आयोग नेमकी अशीच अदलाबदल करून प्रश्न विचारतात.
• (3)जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) — जागतिक आरोग्य संघटना याहूनही तरुण आहे. 1946 मध्ये न्यूयॉर्क येथे भरलेल्या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य परिषदेत तिच्याविषयी सहमती झाली आणि तिची घटना 7 एप्रिल 1948 रोजी अंमलात आली; म्हणूनच दरवर्षी 7 एप्रिल हा जागतिक आरोग्य दिन म्हणून पाळला जातो. तिचे मुख्यालय जिनिव्हा येथे आहे, जागतिक आरोग्य सभा हे तिचे नियामक मंडळ आहे, आणि आंतरराष्ट्रीय आरोग्य नियमावली, आंतरराष्ट्रीय चिंतेची सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी जाहीर करण्याची यंत्रणा, तसेच 1980 मध्ये प्रमाणित झालेले देवीचे निर्मूलन या गोष्टी तिच्याशी जोडलेल्या आहेत. 2022 मध्ये या संघटनेला पंचाहत्तर वर्षेही पुरी झाली नव्हती, म्हणून शंभर वर्षांच्या प्रश्नाचे उत्तर ती होऊ शकत नाही. इंग्रजी स्तंभात या संघटनेचे नाव 'Organisation' असे स-कारान्त छापले असून त्याच प्रश्नातील इतर दोन संघटनांची नावे 'Organization' अशी छापली आहेत; ही तफावत छपाईची आहे, उत्तराचा इशारा नाही.
• (4)आंतरराष्ट्रीय टपाल संघटना (UPU) — हा एकच पर्याय उत्तरापेक्षा तरुण नसून जुना आहे, आणि नेमक्या याच कारणाने या प्रश्नात तो लक्षपूर्वक वाचावा. 1874 मध्ये बर्नच्या तहाने 'जनरल पोस्टल युनियन' या नावाने त्याची स्थापना झाली, 1878 मध्ये त्याला आजचे नाव मिळाले, आणि आजही टिकून असलेल्या सर्वांत जुन्या आंतरशासकीय संस्थांमध्ये त्याची गणना होते; पाऊणशे वर्षे तो स्वतंत्रपणे चालला आणि 1948 मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाची विशेषीकृत संघटना बनला. म्हणजेच त्याची शंभरी 1974 मध्ये पूर्ण झाली आणि 2022 पर्यंत तो दीडशेच्या जवळ पोहोचला होता. यामुळे प्रश्नाची मांडणी सैल राहते हे मोकळेपणाने नोंदवण्यासारखे आहे : 'स्थापनेची 100 वर्षे पूर्ण केली' एवढ्या शब्दांवर हा पर्यायही उतरतो. आयोगाने प्रश्न चालू घडामोडींच्या अर्थाने विचारला आहे — ज्या संस्थेची शताब्दी अलीकडची व नोंदली गेलेली आंतरराष्ट्रीय घटना होती ती कोणती — आणि त्या अर्थाने उत्तर आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटनाच आहे, जिची शंभर वर्षे 2019 मध्ये पूर्ण झाली व शताब्दी जाहीरनाम्याने नोंदली गेली. टपाल संघाचे मुख्यालय बर्न येथे आहे आणि तो सदस्य देशांतील टपाल धोरणाचा समन्वय करतो हे स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्याजोगे तथ्य आहे. मराठी स्तंभात हे नाव 'आंतरराष्ट्रीय टपाल संघटना' असे छापले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात संस्थेचे स्वतःचे नाव 'Universal Postal Union' असे आहे.

विशेषीकृत संघटना या संयुक्त राष्ट्रसंघाची खाती नसून करारान्वये त्याच्याशी जोडलेल्या स्वायत्त आंतरराष्ट्रीय संस्था आहेत; प्रत्येकीचे स्वतःचे सदस्यत्व, अर्थसंकल्प, नियामक परिषद व घटना असते. त्या वेगवेगळ्या काळात व वेगवेगळ्या हेतूंनी उभ्या राहिल्यामुळे त्यांच्या तारखांची एक छोटी कालरेषा तयार होते, आणि परीक्षकांना तीच सोयीची वाटते. यांतील सर्वांत जुन्या संस्था तर संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या आधीच्या आहेत : 1874 चा वैश्विक टपाल संघ आणि आंतरराष्ट्रीय दूरसंचार संघ, ज्याचा पूर्वज 1865 चा आहे, या सीमापार वाहतुकीचे व्यावहारिक प्रश्न सोडवण्यासाठी एकोणिसाव्या शतकात देशांनी बांधलेल्या संघटना होत्या आणि 1940 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात त्या संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत सामावल्या गेल्या. आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटना पुढच्या थरात येते : व्हर्सायच्या तहाच्या तेराव्या भागाने 1919 मध्ये राष्ट्रसंघासोबतच तिची स्थापना झाली, आणि सार्वत्रिक व चिरस्थायी शांतता सामाजिक न्यायावर उभी असेल तरच शक्य आहे हा युक्तिवाद तिच्या घटनेतच लिहिला गेला. राष्ट्रसंघ संपल्यावरही ती टिकली, 1946 मध्ये नव्या संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत विशेषीकृत संघटना म्हणून दाखल होणारी पहिली संस्था ठरली, आणि 2019 मध्ये शताब्दी जाहीरनामा स्वीकारून तिने शंभरी गाठली. तिसरा थर 1945 ते 1948 या महायुद्धोत्तर काळाचा आहे — 1945 ची एफएओ, 1945 ची युनेस्को, 1944 च्या ब्रेटन वुड्स परिषदेतून उभी राहिलेली जागतिक बँक व आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी, आणि 1948 मध्ये घटना अंमलात आलेली जागतिक आरोग्य संघटना. कोणती संस्था कोणत्या थरातली आहे एवढे ठाऊक असले की तिच्या वयाबद्दलचे बहुतेक प्रश्न सुटतात.

आंतरराष्ट्रीय संघटनांवरील प्रश्न एमपीएससी बहुधा स्थापनावर्ष, मुख्यालय, प्रमुख अहवाल किंवा ताजी शताब्दी अशा तपासता येण्याजोग्या एका तथ्यावर विचारते, आणि चारही पर्याय एकाच कुटुंबातले — इथे संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या चार विशेषीकृत संघटना — ठेवते. अशा प्रश्नात नुसती ओळख उपयोगाची नसते; कालरेषा लागते. या प्रश्नाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तो 'शंभर वर्षे' या शब्दांवर उभा असूनही दिलेल्या यादीत त्याहून जुनी संस्था आहे, त्यामुळे केवळ वयावरून तर्क करणारा उमेदवार अडखळू शकतो. आयोगाला अभिप्रेत असलेली चौकट चालू घडामोडींची आहे — 2019 ची आयएलओ शताब्दी ही परीक्षेच्या आधीच्या काळातील ठळक आंतरराष्ट्रीय घटना होती — आणि उत्तर तिच्याकडेच जाते. यातून एक व्यापक सवय शिकण्यासारखी आहे : पर्यायांतील प्रत्येक संस्थेचे स्थापनावर्ष मनातल्या मनात लिहून काढणे, कारण तेवढ्याने चारपैकी दोन-तीन पर्याय बहुधा आपोआप गळून पडतात. आंतरराष्ट्रीय संस्थांचा हा भाग राज्यसेवेच्या पेपरात दरवर्षी येतो आणि तो चालू घडामोडींशी घट्ट जोडलेला असतो, म्हणून वर्षभरातील शताब्दी, अमृतमहोत्सव, नवे सदस्य व नवे अहवाल यांची नोंद ठेवणे हा त्याचा नेमका सराव आहे.

• आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटनेची स्थापना ऑक्टोबर 1919 मध्ये राष्ट्रसंघाच्या (लीग ऑफ नेशन्स) छत्राखाली झाली; तिची घटना व्हर्सायच्या तहाचा तेरावा भाग म्हणून समाविष्ट होती, आणि 2019 मध्ये तिने शंभर वर्षे पूर्ण केली.
• आयएलओची शताब्दी जून 2019 मध्ये आंतरराष्ट्रीय श्रम परिषदेच्या 108 व्या अधिवेशनात, भविष्यातील कामासंबंधीचा शताब्दी जाहीरनामा स्वीकारून नोंदवली गेली; त्यामागे 'भविष्यातील काम' या जागतिक आयोगाचा अहवाल होता.
• आयएलओची रचना त्रिपक्षीय आहे — सरकार, मालक व कामगार यांचे स्वतंत्र प्रतिनिधित्व असते आणि मालक व कामगार प्रतिनिधी आपापल्या सरकारपासून स्वतंत्रपणे मत देतात; मुख्यालय जिनिव्हा येथे असून 1969 मध्ये तिला शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळाले.
• राष्ट्रसंघाने निर्माण केलेली व तो संपल्यानंतरही टिकलेली आयएलओ ही 1946 मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत विशेषीकृत संघटना म्हणून दाखल होणारी पहिली संस्था ठरली; भारत 1919 पासून तिचा सदस्य आहे.
• इतर तीन पर्याय वेगळ्या काळातले आहेत — एफएओची स्थापना 16 ऑक्टोबर 1945, जागतिक आरोग्य संघटनेची घटना 7 एप्रिल 1948 रोजी अंमलात, आणि वैश्विक टपाल संघ 1874 च्या बर्नच्या तहाचा, जो 1948 मध्ये विशेषीकृत संघटना बनला.

• सर्वांत जुनी संस्था तीच शंभरी पूर्ण करणारी असे गृहीत धरणे; वैश्विक टपाल संघ 1874 चा असल्याने त्याची शंभरी 1974 मध्येच होऊन गेली आहे
• आयएलओची स्थापना संयुक्त राष्ट्रसंघाने केली असे समजणे; ती 1919 मध्ये राष्ट्रसंघासोबत स्थापन झाली आणि 1946 मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत आली
• जागतिक आरोग्य संघटनेची तारीख 1946 (परिषद) की 1948 (घटना अंमलात) याची गल्लत करणे; जागतिक आरोग्य दिन 7 एप्रिल ही घटना अंमलात आल्याची तारीख आहे
• मुख्यालये अदलाबदल करणे — आयएलओ व जागतिक आरोग्य संघटना जिनिव्हा, एफएओ रोम, वैश्विक टपाल संघ बर्न

आंतरराष्ट्रीय संस्थांवरील प्रश्नांचा एमपीएससीचा साचा ठरलेला आहे : एका संस्थेविषयी एक तपासता येणारे तथ्य विचारायचे आणि सोबत त्याच कुटुंबातील तीन संस्था पर्याय म्हणून द्यायच्या. त्यामुळे तयारीचे एकक 'संस्था' हेच ठेवावे आणि प्रत्येक संस्थेसाठी स्थापनावर्ष, मुख्यालय, सदस्यसंख्या, प्रमुख वार्षिक अहवाल, भारताचे सदस्यत्व आणि अलीकडची ठळक घटना एवढी सहा टिपणे लिहून ठेवावीत. या प्रश्नासारखे वर्षगणतीचे प्रश्न सोडवण्याची भरवशाची पद्धत म्हणजे चारही पर्यायांची स्थापनावर्षे आधी मांडून घेणे; बहुतेक वेळा त्यातच उत्तर उघड होते. शिवाय शताब्दी, अमृतमहोत्सव किंवा नवा जाहीरनामा अशा घटनांची नोंद ठेवावी, कारण आयोग चालू घडामोडींतून प्रश्न उचलताना नेमक्या याच घटनांकडे वळते. आणि पर्यायांतली नावे मराठी व इंग्रजी स्तंभांत वेगवेगळ्या पद्धतीने लिहिली जाऊ शकतात हे लक्षात ठेवून कंसातील इंग्रजी लघुरूपावर — ILO, FAO, WHO, UPU — भरवसा ठेवावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणती संस्था संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत विशेषीकृत संघटना म्हणून दाखल होणारी पहिली संस्था होती ?

  • (a)जागतिक आरोग्य संघटना
  • (b)आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटना
  • (c)अन्न आणि शेती संघटना
  • (d)युनेस्को

  उत्तर(b) आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटना. 1919 मध्ये राष्ट्रसंघासोबत स्थापन झालेली ही संघटना राष्ट्रसंघ संपल्यानंतरही टिकली आणि 1946 मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यवस्थेत विशेषीकृत संघटना म्हणून दाखल होणारी पहिली संस्था ठरली. एफएओ (1945) व युनेस्को (1945) याच सुमारास उभ्या राहिल्या आणि जागतिक आरोग्य संघटनेची घटना 7 एप्रिल 1948 रोजी अंमलात आली, म्हणजे त्या तिघीही आयएलओनंतरच्या आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वैश्विक टपाल संघाच्या (UPU) स्थापनेसंबंधी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)1874 च्या बर्नच्या तहाने त्याची स्थापना झाली आणि 1948 मध्ये तो संयुक्त राष्ट्रसंघाची विशेषीकृत संघटना बनला
  • (b)1919 मध्ये व्हर्सायच्या तहाने त्याची स्थापना झाली
  • (c)1945 मध्ये क्वेबेक सिटी येथील परिषदेत त्याची स्थापना झाली
  • (d)1948 मध्ये न्यूयॉर्क येथील आंतरराष्ट्रीय आरोग्य परिषदेत त्याची स्थापना झाली

  उत्तर(a) 1874 च्या बर्नच्या तहाने त्याची स्थापना झाली आणि 1948 मध्ये तो संयुक्त राष्ट्रसंघाची विशेषीकृत संघटना बनला. सुरुवातीचे नाव 'जनरल पोस्टल युनियन' असे होते व 1878 मध्ये त्याला आजचे नाव मिळाले; त्याची शंभरी 1974 मध्ये पूर्ण झाली. व्हर्सायचा तह आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटनेशी, क्वेबेक सिटीची परिषद एफएओशी आणि न्यूयॉर्कची आरोग्य परिषद जागतिक आरोग्य संघटनेशी जोडलेली आहे.