MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 81 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — अरुणाचल प्रदेश. राज्य सरकारने आपल्या सुवर्ण महोत्सवासाठी चित्रपट अभिनेता संजय दत्त यांना ब्रँड अँम्बेसेडर म्हणून करारबद्ध केले, आणि त्यांनी ज्या प्रसिद्धी मोहिमेचे नेतृत्व केले तिचा प्रारंभ 29 नोव्हेंबर 2021 रोजी शी-योमी जिल्ह्यातील मेचुका येथे मुख्यमंत्री पेमा खांडू यांच्या उपस्थितीत झाला. हा महोत्सव वर्षभर चालणारा होता व त्याच्या दोन्ही तारखा निश्चित होत्या : 20 जानेवारी 2022 रोजी लोअर सुबनसिरी जिल्ह्यातील झिरो येथे त्याचे उद्घाटन झाले आणि 20 फेब्रुवारी 2022 रोजी इटानगर येथे, म्हणजेच राज्याच्या राज्यत्व दिनी, त्याची सांगता झाली. ही पन्नाशी नेमकी कशाची होती हे उमेदवाराने पक्के लक्षात ठेवावे, कारण नेमकी इथेच चूक होते : ती राज्यत्वाची पन्नाशी नव्हती. 1972 पर्यंत हा प्रदेश नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी (नेफा) या नावाने, आसामच्या मार्फत चालवला जाणारा सीमावर्ती प्रदेश होता; 20 जानेवारी 1972 रोजी तो वेगळा करण्यात आला, त्याला अरुणाचल प्रदेश — उगवत्या सूर्याच्या प्रकाशाने उजळलेल्या पर्वतांची भूमी — असे नाव देण्यात आले आणि केंद्रशासित प्रदेश म्हणून त्याची रचना करण्यात आली. पूर्ण राज्याचा दर्जा त्यानंतर पंधरा वर्षांनी, 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी मिळाला; तेव्हा अरुणाचल प्रदेश भारतीय संघराज्यातील चोविसावे राज्य बनले. म्हणून 2022 चा सुवर्ण महोत्सव 1972 च्या नामकरणाची व केंद्रशासित प्रदेश म्हणून झालेल्या रचनेची पन्नाशी मोजत होता, आणि नेमक्या याच कारणाने तो 20 जानेवारी ते 20 फेब्रुवारी असा — 1972 च्या बदलाच्या वर्धापनदिनापासून 1987 च्या बदलाच्या वर्धापनदिनापर्यंत — ठेवण्यात आला. ब्रँड अँम्बेसेडर या नात्याने अभिनेत्याने राज्याच्या पर्यटनावरील प्रसिद्धीपटांत काम केले आणि व्यसनाधीनतेच्या प्रश्नावर तरुणांशी संवाद साधणाऱ्या उपक्रमांत भाग घेतला; हा प्रश्न राज्याने जाहीरपणे मान्य केलेला आहे. प्रश्न नेमके काय तपासतो हे नीट पाहा : 2022 मध्ये कोणत्या राज्याला पन्नास वर्षे पूर्ण झाली एवढेच तो विचारत नाही, कारण तशी राज्ये एकापेक्षा अधिक आहेत — ज्या ईशान्य क्षेत्र (पुनर्रचना) अधिनियम, 1971 ने अरुणाचल प्रदेश हा केंद्रशासित प्रदेश निर्माण केला, त्याच कायद्याने 21 जानेवारी 1972 पासून, म्हणजे अवघ्या एका दिवसाच्या फरकाने, मणिपूर व त्रिपुरा यांना पूर्ण राज्याचा दर्जा दिला. हा प्रश्न ज्या एकाच तथ्यावर सुटतो ते म्हणजे ब्रँड अँम्बेसेडरची नेमणूक, आणि ती नेमणूक अरुणाचल प्रदेशाची आहे; म्हणून उत्तर पर्याय (4).

• (1)सिक्किम — सिक्किमचे कालमापन 2022 च्या सुवर्ण महोत्सवात मुळीच बसत नाही. नामग्याल घराण्याच्या अंमलाखालील हे हिमालयीन राज्य 1890 पासून ब्रिटिश भारताचे संस्थान होते आणि 1947 नंतर भारताचे संरक्षित राज्य बनले; एप्रिल 1975 च्या सार्वमतानंतर राजेशाही संपुष्टात आली आणि 16 मे 1975 रोजी सिक्किम भारतीय संघराज्यातील बाविसावे राज्य झाले. त्या घटनेला पन्नास वर्षे 2025 मध्ये पूर्ण होतात, 2022 मध्ये नाही, आणि सिक्किमचे वर्धापनदिन कार्यक्रम 16 मे या तारखेवरूनच मोजले जातात. हा पर्याय इथे येतो कारण सिक्किम हेही एक लहान राज्य असून त्याचे भारतात सामील होणे एका ठरावीक तारखेची घटना म्हणून लक्षात राहते; त्यामुळे वरवर तो अरुणाचल प्रदेशासारखाच वाटतो. या दोहोंत फरक करणाऱ्या तारखा जोडीने पाठ ठेवण्यासारख्या आहेत — सिक्किमचे राज्यत्व 1975, अरुणाचल प्रदेशाचे नामकरण व केंद्रशासित दर्जा 1972, आणि त्याचे राज्यत्व 1987.
• (2)मणीपूर — तीन चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वांत धोकादायक आहे, कारण केवळ पन्नाशीच्या हिशेबाने विचार करणारा उमेदवार प्रामाणिकपणे इथेच पोहोचतो. मणिपूर हे संस्थान 1949 मध्ये भारतात विलीन झाले, नंतर 'क' वर्ग राज्य व त्यानंतर केंद्रशासित प्रदेश म्हणून प्रशासित झाले, आणि ईशान्य क्षेत्र (पुनर्रचना) अधिनियम, 1971 अन्वये 21 जानेवारी 1972 रोजी ते पूर्ण राज्य बनले — म्हणजे ज्या कायद्याने आणि ज्याच आठवड्यात अरुणाचल प्रदेश हा केंद्रशासित प्रदेश तयार झाला, त्याच कायद्याने आणि त्याच आठवड्यात. मणिपूर, मेघालय व त्रिपुरा ही तिन्ही राज्ये आपले राज्यत्व 21 जानेवारी 1972 पासून मोजतात, म्हणून 2022 हे त्यांचेही पन्नासावे वर्ष होते. हा पर्याय चुकीचा ठरतो तो मणिपूरचा सुवर्ण महोत्सव नव्हता म्हणून नव्हे, तर प्रश्नात नाव घेतलेला ब्रँड अँम्बेसेडर अरुणाचल प्रदेशाने करारबद्ध केला होता म्हणून. वर्धापनदिनावर बेतलेल्या चालू घडामोडींच्या प्रश्नांचा हा कायमचा धडा आहे : वर्धापनदिन बहुधा अनेकांचा सामाईक असतो आणि उत्तर बातमीतल्या नेमक्या घटनेवर ठरते. (प्रश्नपत्रिकेत हे नाव 'मणीपूर' असे, दीर्घ ईकारासह छापले आहे.)
• (3)आसाम — कोणत्याही हिशेबाने 2022 मध्ये आसामला पन्नास वर्षे पूर्ण होत नाहीत. स्वातंत्र्यापूर्वीच आसाम हा ब्रिटिश भारतातील पूर्ण प्रांत होता, राज्यघटना अंमलात आल्यापासून तो भारतीय संघराज्यातील राज्य आहे, आणि 1960 व 1970 च्या दशकांत ईशान्येकडील इतर घटक याच आसाममधून वेगळे होत गेल्याने आसामनेच सतत भूभाग गमावला — 1963 मध्ये नागालँड, 1970 मध्ये स्वायत्त राज्य व 1972 मध्ये पूर्ण राज्य म्हणून मेघालय, आणि पुढे अरुणाचल प्रदेश बनलेले सीमावर्ती प्रदेश. या कथेत आसाम हा 1972 चा वाढदिवस असलेला घटक नसून मूळ प्रांत आहे. ईशान्येकडील तारखा नीट आठवत नसताना ओळखीचे नाव म्हणून उमेदवार ज्या पर्यायाकडे वळतो, तो हा पर्याय आहे. भूभाग आसाममधून बाहेर जात होता, आसामकडे येत नव्हता — प्रक्रियेची ही दिशा पक्की केली की या प्रदेशाची पुनर्रचना लक्षात ठेवणे सोपे होते.

ईशान्य भारताचा प्रशासकीय इतिहास म्हणजे आसाममधून एकामागून एक भाग वेगळे होत जाण्याची मालिका आहे, आणि अरुणाचल प्रदेश या मालिकेच्या शेवटी येतो. ब्रिटिशांनी हा प्रदेश 1912-13 पासून नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर ट्रॅक्ट्स म्हणून संघटित केला होता आणि 1954 पासून तो नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी — नेफा — या नावाने ओळखला जात होता; त्याचा कारभार सामान्य प्रांतिक सरकारमार्फत नव्हे, तर राष्ट्रपतींचे प्रतिनिधी या नात्याने आसामच्या राज्यपालांमार्फत चालत असे. ईशान्य क्षेत्र (पुनर्रचना) अधिनियम, 1971 ने 21 जानेवारी 1972 पासून संपूर्ण प्रदेशाची एकाच वेळी फेररचना केली : तोपर्यंत केंद्रशासित प्रदेश असलेली मणिपूर व त्रिपुरा ही पूर्ण राज्ये झाली; आसामच्या आत स्वायत्त राज्य असलेले मेघालय पूर्ण राज्य झाले; मिझोरामची केंद्रशासित प्रदेश म्हणून रचना झाली; आणि नेफाचे नाव बदलून अरुणाचल प्रदेश करून त्याला केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा देण्यात आला — हा बदल 20 जानेवारी 1972 पासून लागू झाला. या फेरीत निर्माण झालेल्या दोन्ही केंद्रशासित प्रदेशांना पुढे राज्याचा दर्जा मिळाला : 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी अरुणाचल प्रदेश चोविसावे आणि त्याच दिवशी, 1986 च्या मिझोराम शांतता करारानंतर, मिझोराम तेविसावे राज्य बनले. अरुणाचल प्रदेश आपले नाव व स्वतंत्र अस्तित्व 1972 पासून मोजत असल्याने त्याचा सुवर्ण महोत्सव 2022 मध्ये आला, आणि तो जाणीवपूर्वक 20 जानेवारी — 1972 चा वर्धापनदिन — ते 20 फेब्रुवारी — 1987 चा वर्धापनदिन व राज्याचा राज्यत्व दिन — असा ठेवण्यात आला.

राज्य, कलाकार आणि एक नेमणूक अशा आकाराचे चालू घडामोडींचे प्रश्न सोपे दिसतात पण तसे नसतात, कारण त्यांचे गुण एका ठरावीक जोडीवर अवलंबून असतात आणि सोबत तीन तितकेच संभवनीय भागीदार दिलेले असतात. आयोग असा प्रश्न परीक्षेच्या आधीच्या साधारण वर्षभरातील एका बातमीवरून बांधतो, आणि उपयोगी तयारी म्हणजे कलाकारांची नावे पाठ करणे नव्हे, तर वर्षभरातील वर्धापनदिन, नेमणुका व मोहिमा यांची यादी, प्रत्येकासमोर पुरस्कर्ते सरकार लिहून, चालू ठेवणे. या प्रश्नातील चुकीचे पर्याय कसे निवडले आहेत तेही पाहण्यासारखे आहे : प्रत्येक पर्याय ईशान्येकडील किंवा हिमालयातील असे राज्य आहे ज्याचे भारतात सामील होणे किंवा राज्यत्व मिळणे ही ठरावीक तारखेची घटना आहे. त्यामुळे नेमणूक आठवण्याऐवजी पन्नास वर्षांचा हिशेब मांडणारा उमेदवार निर्दोष तर्काने मणिपूरपर्यंत पोहोचतो आणि तरीही गुण गमावतो. वर्धापनदिनावरील प्रश्नांचा हा सर्वसाधारण गुणधर्म आहे, आणि पर्याय वाचण्याआधी प्रश्नातील कार्यकारी शब्द — इथे 'ब्रँड अँम्बेसेडर म्हणून करारबद्ध केले' — वाचण्याचे तेच चांगले कारण आहे. शिवाय हा प्रश्न आठवण करून देतो की एमपीएससीचा चालू घडामोडींचा भाग महाराष्ट्रापुरता मर्यादित राहत नाही; राष्ट्रीय बातम्या, आणि विशेषतः ईशान्य भारत, इथे नियमितपणे येतो, आणि केवळ महाराष्ट्रापुरते वाचन या पेपरला पुरत नाही.

• अरुणाचल प्रदेशाने आपल्या सुवर्ण महोत्सवासाठी अभिनेता संजय दत्त यांना ब्रँड अँम्बेसेडर म्हणून करारबद्ध केले; त्यांनी नेतृत्व केलेल्या प्रसिद्धी मोहिमेचा प्रारंभ 29 नोव्हेंबर 2021 रोजी शी-योमी जिल्ह्यातील मेचुका येथे मुख्यमंत्री पेमा खांडू यांच्या उपस्थितीत झाला.
• सुवर्ण महोत्सवाचे उद्घाटन 20 जानेवारी 2022 रोजी लोअर सुबनसिरी जिल्ह्यातील झिरो येथे आणि सांगता 20 फेब्रुवारी 2022 रोजी इटानगर येथे — राज्याच्या राज्यत्व दिनी — झाली, त्यामुळे हा उत्सव राज्याच्या दोन्ही घटनात्मक टप्प्यांच्या वर्धापनदिनांना व्यापून राहिला.
• 1972 पर्यंत या प्रदेशाचे नाव नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी होते; 20 जानेवारी 1972 रोजी त्याचे नाव अरुणाचल प्रदेश करण्यात आले व त्याची केंद्रशासित प्रदेश म्हणून रचना झाली — 2022 मध्ये ज्याची पन्नाशी साजरी होत होती ती हीच घटना.
• अरुणाचल प्रदेश 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी भारतीय संघराज्याचे पूर्ण राज्य बनला; त्याच दिवशी मिझोरामलाही राज्याचा दर्जा मिळाला. 1972 च्या ईशान्य पुनर्रचनेत हे दोन्ही केंद्रशासित प्रदेश म्हणून निर्माण झाले होते.
• ईशान्य क्षेत्र (पुनर्रचना) अधिनियम, 1971 हा 21 जानेवारी 1972 पासून अंमलात आला आणि त्याने मणिपूर, त्रिपुरा व मेघालय यांना पूर्ण राज्ये केले; त्यामुळे 2022 हे त्यांचेही पन्नासावे राज्यत्व वर्ष होते — केवळ वर्धापनदिनावरून हा प्रश्न सुटत नाही.

• बातमीतल्या नेमणुकीऐवजी पन्नास वर्षांच्या हिशेबावरून उत्तर देणे; मणिपूर, त्रिपुरा व मेघालय यांनीही 2022 मध्ये राज्यत्वाची पन्नास वर्षे पूर्ण केली, म्हणून केवळ सुवर्ण महोत्सवावरून राज्य ओळखता येत नाही
• अरुणाचल प्रदेशाचे दोन टप्पे — 1972 चे नामकरण व केंद्रशासित दर्जा आणि 1987 चे राज्यत्व — यांची गल्लत करून सुवर्ण महोत्सवाचे वर्ष चुकीचे ठरवणे
• सुवर्ण महोत्सव नेहमी राज्यत्वापासूनच मोजला जातो असे गृहीत धरणे; इथे तो केंद्रशासित प्रदेशाच्या निर्मितीपासून व नामकरणापासून मोजला आहे
• एमपीएससीचा चालू घडामोडींचा भाग केवळ महाराष्ट्रापुरता आहे असे समजणे; राष्ट्रीय नेमणुका, वर्धापनदिन व मोहिमा इथे नियमितपणे विचारल्या जातात

एमपीएससीच्या पेपरात चालू घडामोडी लहान व तपासता येण्याजोग्या जोड्यांच्या रूपाने विचारल्या जातात : कोणत्या राज्याने कोणती योजना सुरू केली, कोणत्या व्यक्तीची कोणत्या पदावर नेमणूक झाली, कोणत्या संस्थेने कोणता वर्धापनदिन साजरा केला, कोणता पुरस्कार कोणाला मिळाला. अशा प्रश्नांना विश्लेषणाची फारशी गरज नसते आणि तेच प्रश्न त्याच स्वरूपात पुन्हा येत नाहीत, म्हणून परिश्रमाचा परतावा प्रमाणापेक्षा पद्धतीतून मिळतो — पेपरच्या आधीच्या साधारण दीड वर्षाच्या नेमणुका, वर्धापनदिन, पुरस्कार व मोहिमांची महिनावार यादी, प्रत्येक नोंदीसमोर पुरस्कर्ते सरकार किंवा संस्था लिहून, ठेवणे. इथे दिसणाऱ्या वर्धापनदिनाच्या प्रश्नांकडे विशेष लक्ष द्यावे, कारण त्यांतील चुकीचे पर्याय बहुधा त्याच वर्धापनदिनावर खराखुरा दावा सांगणारी राज्येच असतात; त्यामुळे नेमकी बातमी आठवणे हाच भरवशाचा मार्ग उरतो. वर्षाचा आवाकाही लक्षात ठेवावा : हा पेपर ऑगस्ट 2022 मध्ये सोडवला गेला आणि त्यातील चालू घडामोडींचे प्रश्न साधारण 2021 च्या उत्तरार्धापासून 2022 च्या मध्यापर्यंतच्या घटनांवर बेतलेले आहेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अरुणाचल प्रदेशाने 2022 मध्ये सुवर्ण महोत्सव साजरा केला. 1972 मधील कोणत्या घटनेची ती पन्नाशी होती ?

  • (a)अरुणाचल प्रदेशाला पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळणे
  • (b)नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सीचे नाव बदलून अरुणाचल प्रदेश करणे व त्याची केंद्रशासित प्रदेश म्हणून रचना
  • (c)आसाममधून नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सीची निर्मिती
  • (d)राज्याची राजधानी इटानगर येथे हलवणे

  उत्तर(b) नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सीचे नाव बदलून अरुणाचल प्रदेश करणे व त्याची केंद्रशासित प्रदेश म्हणून रचना. हा बदल 20 जानेवारी 1972 पासून लागू झाला, आणि म्हणूनच 2022 च्या सुवर्ण महोत्सवाचे उद्घाटन 20 जानेवारी रोजी झिरो येथे झाले. पूर्ण राज्याचा दर्जा हा वेगळा व नंतरचा टप्पा असून तो 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी मिळाला, तेव्हा अरुणाचल प्रदेश संघराज्यातील चोविसावे राज्य बनले; महोत्सवाची सांगता 20 फेब्रुवारीला इटानगर येथे झाली ती नेमकी याच कारणाने, कारण तोच राज्याचा राज्यत्व दिन आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ईशान्य क्षेत्र (पुनर्रचना) अधिनियम, 1971 अन्वये 21 जानेवारी 1972 रोजी खालीलपैकी कोणत्या राज्यांना पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळाला ?

  • (a)नागालँड, मिझोराम व सिक्किम
  • (b)मणिपूर, त्रिपुरा व मेघालय
  • (c)आसाम, नागालँड व मणिपूर
  • (d)मिझोराम, अरुणाचल प्रदेश व मेघालय

  उत्तर(b) मणिपूर, त्रिपुरा व मेघालय. हा कायदा 21 जानेवारी 1972 पासून अंमलात आला; त्याने केंद्रशासित प्रदेश असलेल्या मणिपूर व त्रिपुरा यांना आणि आसामअंतर्गत स्वायत्त राज्य असलेल्या मेघालयाला पूर्ण राज्याचा दर्जा दिला, तर त्याच फेरीत मिझोराम आणि नाव बदललेला अरुणाचल प्रदेश हे केंद्रशासित प्रदेश म्हणून उभे राहिले. नागालँड याहून आधीचे — 1963 चे — आहे; सिक्किम नंतरचे, 16 मे 1975 रोजी बाविसावे राज्य म्हणून सामील झालेले; आणि मिझोराम व अरुणाचल प्रदेश राज्ये झाली ती 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी.