MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 7 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3). छापलेली दोन्ही विधाने टिकतात, आणि पर्यायाची ओळ निवडण्यापूर्वी प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासावे लागते. विधान (a) झेलमविषयी दोन दावे करते आणि दोन्ही योग्य आहेत. झेलम काश्मीर खोऱ्याच्या आग्नेय भागात पीर पंजालच्या पायथ्याशी असलेल्या वेरीनाग झऱ्यातून उगम पावते, श्रीनगरजवळून वायव्येकडे वाहते आणि खोऱ्याच्या उत्तरेकडील वुलर सरोवरातून जाते. या सरोवराला पाणी झेलमच येते आणि तेथून बाहेर पडणारे पाणीही झेलमचेच असते; ते रामसर करारांतर्गत आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाचे पाणथळ क्षेत्र म्हणून नोंदलेले आहे. पुढे झेलम पीर पंजाल घळीतून कापत मैदानात उतरते आणि चिनाबला मिळते; चिनाबचे एकत्रित पाणी सिंधूला पोहोचते. त्यामुळे पंजाबातील प्रत्येक नदी ज्या अर्थाने सिंधूची उपनदी आहे त्याच अर्थाने झेलमही सिंधूची उपनदी आहे, आणि ती वुलर सरोवरातून वाहतेही. दोन्ही भाग खरे, म्हणून विधान (a) बरोबर. विधान (b) सतलजविषयी तसाच दावा करते. सतलजचा उगम तिबेटमध्ये राकस सरोवराजवळ, म्हणजे खुद्द सिंधूच्या उगमक्षेत्राच्या जवळच होतो; ती शिपकी ला येथे पूर्ववर्ती घळीतून हिमाचल प्रदेशात प्रवेश करते, पंजाबच्या मैदानातून वाहते, हरिकेजवळ बियासला सामावून घेते आणि पुढे चिनाबला मिळते; तयार होणारा पंचनद प्रवाह मिठणकोटजवळ सिंधूला मिळतो. संपूर्ण जलप्रणालीच्या नकाशावर पाहिले तर सतलज आणि पंजाबातील इतर नद्या मुख्य प्रवाहाला त्याच्या दक्षिण व पूर्व बाजूने, म्हणजे डाव्या तीरावरून येऊन मिळतात, तर श्योक, गिलगिट, काबूल, कुर्रम आणि गोमल उत्तर व पश्चिमेकडून येतात. त्यामुळे सतलजला सिंधूची दक्षिणेकडील उपनदी म्हणणे तिला जलप्रणालीत योग्य जागी बसवते. दोन्ही विधानांत कोणतीही चूक नसल्याने दोन्ही स्वीकारणारी ओळ बरोबर ठरते — म्हणजेच पर्याय (3).

• (1)फक्त विधान (a) बरोबर आहे — ही ओळ फक्त पहिले विधान बरोबर मानते आणि दुसरे नाकारते, पण दुसऱ्या विधानात नाकारण्याजोगे काहीच नाही. सतलज सिंधू प्रणालीतच येते आणि मुख्य प्रवाहाला दक्षिण-पूर्व म्हणजे डाव्या बाजूने मिळते, त्यामुळे 'दक्षिणेकडील उपनदी' हे वर्णन तिला बसते. ही ओळ निवडणारा उमेदवार बहुधा दोन गोष्टींपैकी एका गोंधळात असतो: एकतर सतलज सिंधूला थेट न मिळता चिनाबमार्गे मिळते म्हणून ती 'उपनदी नाही' असे मानतो, किंवा सिंधू पाणीवाटप कराराने सतलजला 'पूर्वेकडची नदी' म्हटले असल्याने 'दक्षिणेकडील' हा शब्द खटकतो. दोन्ही आक्षेप टिकत नाहीत — अप्रत्यक्ष संगमानेही नदी उपनदीच राहते, आणि कराराची शब्दयोजना ही पाणीवाटपाची भाषा आहे, भूगोलाची वर्गवारी नाही.
• (2)फक्त विधान (b) बरोबर आहे — ही ओळ फक्त दुसरे विधान बरोबर मानते आणि पहिले नाकारते, पण पहिल्या विधानातले दोन्ही दावे खरे आहेत. झेलम सिंधू प्रणालीतली नदी आहे आणि ती वुलर सरोवरातूनच वाहते — किंबहुना त्या सरोवरात येणारे आणि तेथून बाहेर पडणारे पाणी झेलमचेच आहे. उमेदवार हे विधान नाकारतात ते बहुधा सरोवराच्या नावामुळे: मराठी स्तंभात ते 'उलर सरोवर' असे लिप्यंतरित केले आहे, आणि नेहमीचे 'वुलर' हे रूप डोळ्यांना न दिसल्याने वेगळ्याच सरोवराबद्दल बोलले जात असावे असा संशय येतो. लिप्यंतरातील फरक हा नावाचा फरक नाही. आणखी एक कारण म्हणजे झेलम दल सरोवरातून वाहते असा समज; दल सरोवर श्रीनगरात असले तरी ते झेलमच्या पात्रावर नाही आणि प्रश्नात त्याचा उल्लेखही नाही.
• (4)विधान (a) आणि (b) बरोबर नाहीत — ही ओळ दोन्ही विधाने नाकारते, आणि दोन्ही स्वतंत्रपणे टिकत असल्याने ती उभीच राहू शकत नाही. दोन विधानांच्या प्रश्नात चार ओळी सर्व शक्यता संपवतात — फक्त पहिले, फक्त दुसरे, दोन्ही, आणि एकही नाही — त्यामुळे वस्तुस्थिती काहीही असो, 'एकही बरोबर नाही' ही ओळ छापावीच लागते; तिचे अस्तित्व हा कशाचाही पुरावा नाही. या पेपरात नकारार्थी ओळ साध्याच टाइपात छापली जाते आणि वाचकाला कोणतेही चिन्ह सावध करत नाही, त्यामुळे 'नाहीत' हा शब्द स्वतः अधोरेखित करून वाचण्याची सवय उपयोगी पडते. इथे दोन्ही विधाने खरी असल्याने ही ओळ पहिल्याच तपासणीत बाद होते.

सिंधू ही हिमालयातील तीन मोठ्या जलप्रणालींपैकी सर्वांत पश्चिमेकडची प्रणाली असून तिचा उगम तिबेटमध्ये मानसरोवराजवळ होतो. ती लडाखमधून वायव्येकडे वाहत पाकिस्तानात उतरते आणि अरबी समुद्राला मिळते. तिच्या उपनद्या दोन स्पष्ट गटांत मोडतात, आणि हे दोन गट लक्षात ठेवले की या प्रकारचे बहुतेक प्रश्न सुटतात. उत्तर व पश्चिमेकडून येणाऱ्या उपनद्या म्हणजे श्योक, गिलगिट, काबूल, कुर्रम आणि गोमल; तर दक्षिण व पूर्वेकडून, म्हणजे डाव्या तीरावरून येणाऱ्या पाच उपनद्या म्हणजे झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज — पंजाब हे नावच या पाच नद्यांवरून आले आहे. या पाचांचे पाणी एकमेकांत मिसळत जाते: झेलम आणि रावी चिनाबला मिळतात, बियास सतलजला मिळते, सतलज चिनाबला मिळते, आणि एकत्रित प्रवाह पंचनद या नावाने मिठणकोटजवळ सिंधूला मिळतो. म्हणजे यांतल्या बहुतेक नद्या सिंधूला थेट नव्हे तर एकमेकांमार्फत मिळतात, तरीही त्या सिंधू प्रणालीच्या उपनद्याच मानल्या जातात. या प्रणालीचे राजकीय अंगही परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे: 1960 च्या सिंधू पाणीवाटप करारानुसार रावी, बियास व सतलज या पूर्वेकडील नद्या भारताला आणि सिंधू, झेलम व चिनाब या पश्चिमेकडील नद्या पाकिस्तानला देण्यात आल्या.

दोन विधानांचा पडताळणी-प्रश्न ही या पेपरातली वारंवार येणारी मांडणी असून ती सोडवण्याची पद्धत ठरलेली आहे: आधी विधान (a) स्वतंत्रपणे ठरवून त्याशेजारी खूण करावी, मग विधान (b) तसेच ठरवावे, आणि मगच चार ओळींकडे वळून आपल्या दोन खुणांशी जुळणारी ओळ निवडावी. आधी पर्याय वाचले की मन 'कोणती ओळ शक्य वाटते' या प्रश्नाकडे सरकते आणि तेच इथे टाळायचे असते. या विशिष्ट प्रश्नात अडचण भूगोलाची कमी आणि शब्दयोजनेची जास्त आहे. एक म्हणजे मराठी स्तंभात वुलर सरोवराचे नाव 'उलर' असे लिप्यंतरित झाले आहे; लिप्यंतराचा फरक हा वेगळ्या ठिकाणाचा पुरावा नाही, आणि सिंधू खोऱ्यात 'उलर' नावाचे दुसरे कोणतेही मोठे सरोवर नाही. दुसरे म्हणजे मराठी विधान (a) मध्ये 'उपनदी असून आणि ती' अशी दुहेरी जोडणी छापली गेली आहे; ती व्याकरणाची चूक असून तिने अर्थ बदलत नाही. तिसरे म्हणजे मराठी पर्याय (3) आणि (4) मध्ये एकवचनी 'विधान' आणि अनेकवचनी क्रियापद एकत्र आले आहेत, तर पेपरातल्या आधीच्या प्रश्नात त्याच जागी 'विधाने' असे छापले होते. आयोगाच्या पेपरातील अशा असमान छपाईवरून अर्थ लावू नये; प्रश्न वस्तुस्थितीवरच सोडवावा.

• झेलमचा उगम पीर पंजालच्या पायथ्याशी असलेल्या वेरीनाग झऱ्यात होतो; ती श्रीनगरजवळून वायव्येकडे वाहत वुलर सरोवरातून जाते आणि मैदानात चिनाबला मिळून त्यामार्गे सिंधूपर्यंत पोहोचते.
• काश्मीर खोऱ्यातील वुलर सरोवराला पाणी झेलमच पुरवते आणि तेथून बाहेर पडणारे पाणीही झेलमचेच असते; ते रामसर स्थळ असून नदीच्या मार्गावर नैसर्गिक पूरनियंत्रक जलाशयाचे काम करते.
• सतलजचा उगम तिबेटमध्ये राकस सरोवराजवळ होतो; ती हिमाचल प्रदेशात शिपकी ला येथे पूर्ववर्ती घळीतून प्रवेश करते, हरिकेजवळ बियासला सामावून घेते आणि चिनाबला मिळून पंचनद तयार करते, जो मिठणकोटजवळ सिंधूला मिळतो.
• झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज या पंजाबातील नद्या सिंधूला तिच्या पूर्व व दक्षिण म्हणजे डाव्या बाजूने मिळतात, तर श्योक, गिलगिट, काबूल, कुर्रम व गोमल उत्तर व पश्चिमेकडून मिळतात.
• 1960 च्या सिंधू पाणीवाटप करारानुसार रावी, बियास व सतलज या पूर्वेकडील नद्या भारताला आणि सिंधू, झेलम व चिनाब या पश्चिमेकडील नद्या पाकिस्तानला वाटून देण्यात आल्या.

• नदी मुख्य प्रवाहाला थेट न मिळता दुसऱ्या नदीमार्फत मिळते म्हणून ती उपनदी नाही असे मानणे — पंजाबातील पाचही नद्या सिंधूला अशाच अप्रत्यक्षपणे मिळतात.
• सिंधू पाणीवाटप करारातील 'पूर्वेकडील नद्या' ही पाणीवाटपाची भाषा भूगोलाच्या वर्गवारीत मिसळणे आणि त्यामुळे 'दक्षिणेकडील उपनदी' हे वर्णन चुकीचे वाटणे.
• लिप्यंतरातील फरक हा वेगळ्या ठिकाणाचा पुरावा मानणे — मराठी स्तंभातले 'उलर' म्हणजेच वुलर सरोवर.
• झेलम दल सरोवरातून वाहते असे मानणे — दल सरोवर श्रीनगरात असले तरी ते झेलमच्या पात्रावर नाही, आणि प्रश्नात त्याचा उल्लेखही नाही.

सिंधू प्रणाली एमपीएससीच्या पेपरात तीन ठरावीक रूपांत येते: नदी आणि तिचा उगम किंवा संगमस्थान जोडणारा प्रश्न, अशा दोन विधानांचा पडताळणी-प्रश्न, आणि सिंधू पाणीवाटप कराराच्या तरतुदींवरचा प्रश्न. उपनद्यांच्या यादीत आयोग सहसा एक अशी नदी ठेवतो जिचा मुख्य प्रवाहाशी संगम अप्रत्यक्ष आहे, आणि उमेदवार 'थेट मिळत नाही म्हणून उपनदी नाही' असा निष्कर्ष काढतो का हे तपासतो. दुसरा आवडता तपशील म्हणजे नदीच्या मार्गावरची सरोवरे व शहरे — झेलमवर श्रीनगर आणि वुलर, सतलजवर भाक्रा — कारण ती एका ओळीत विचारता येतात. त्यामुळे तयारीसाठी प्रत्येक नदीसमोर उगम, ती ज्या राज्यांतून जाते ती राज्ये, तिच्या मार्गावरची प्रमुख ठिकाणे आणि तिचा संगम असे चार रकाने पुरतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  काश्मीर खोऱ्यातील वुलर सरोवरातून खालीलपैकी कोणती नदी वाहते ?

  • (a)चिनाब
  • (b)झेलम
  • (c)रावी
  • (d)सतलज

  उत्तर(b) झेलम — वेरीनाग झऱ्यात उगम पावणारी झेलम श्रीनगरजवळून वाहत वुलर सरोवरातून जाते; त्या सरोवरात येणारे आणि तेथून बाहेर पडणारे पाणी झेलमचेच असते आणि ते रामसर स्थळ आहे. चिनाब आणि रावी काश्मीर खोऱ्याबाहेरून वाहतात, तर सतलजचा उगम तिबेटमध्ये राकस सरोवराजवळ होऊन ती हिमाचल प्रदेशात शिपकी ला येथे प्रवेश करते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सतलज नदी हिमाचल प्रदेशात भारतात प्रवेश करते ती कोणत्या खिंडीतून ?

  • (a)रोहतांग
  • (b)शिपकी ला
  • (c)बारा लाचा ला
  • (d)नाथू ला

  उत्तर(b) शिपकी ला — तिबेटमध्ये राकस सरोवराजवळ उगम पावणारी सतलज शिपकी ला येथे पूर्ववर्ती घळीतून हिमाचल प्रदेशात प्रवेश करते, हरिकेजवळ बियासला सामावून घेते आणि चिनाबला मिळून पंचनद तयार करते. रोहतांग व बारा लाचा ला या हिमाचलमधील इतर खिंडी आहेत आणि नाथू ला सिक्कीममध्ये आहे.