पुलवामा क्षेत्रा विषयी पुढीलपैकी कोणते विधान अयोग्य आहे ? (a) या भागाला काश्मीरचे "तांदळाचे भांडार" असे म्हणतात. (b) वेशू आणि झेलम नदी पुलवामा मधून वाहतात. (c) अहरबाल धबधबा आणि अवंतीश्वर मंदीर ही पुलवामामधील प्रसिद्ध पर्यटन क्षेत्रे आहेत.
- (1)फक्त (a)
- (2)फक्त (b)
- (3)फक्त (c)
- (4)कोणतेही नाही
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — कोणतेही नाही. हा नकारार्थी प्रश्न आहे आणि पेपरने तो अधोरेखित केला आहे : मराठी स्तंभातील 'अयोग्य' आणि इंग्रजी स्तंभातील 'incorrect' हे दोन्ही शब्द ठळक तिरप्या अक्षरांत छापले आहेत. स्तंभ अतिशय काळजीपूर्वक वाचावा, कारण नकारार्थी विचारणा आणि 'कोणतेही नाही' हा पर्याय एकत्र येणे ही या पेपरातील सर्वात अवघड वाचनकसोटी आहे. प्रश्न विचारतो की तीनपैकी कोणते विधान अयोग्य आहे, आणि अधिकृत उत्तर सांगते की एकही नाही — म्हणजे तिन्ही विधाने बरोबर मानली आहेत. विधान (a) बरोबर आहे आणि ते जिल्ह्याच्या स्वतःच्याच मांडणीवरून तपासता येते : पुलवामा जिल्ह्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावर जिल्ह्याचे वर्णन 'काश्मीरचे तांदळाचे भांडार' असे केलेले आहे, आणि जिल्हा प्रशासनाच्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या नोंदीत अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेतीवर आधारित असून जिल्हा तांदूळ उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असल्याचे म्हटले आहे. पुलवामाला दुसरे टोपणनावही आहे — 'काश्मीरचे आनंद' — कारण केंद्रशासित प्रदेशातील सर्वाधिक दूध उत्पादन याच जिल्ह्यात होते; आणि काश्मीर ज्या केशरासाठी जगभर ओळखले जाते ते पांपोर पट्ट्यातूनच येते. विधान (b) याच वाचनावर बरोबर ठरते. झेलम ही काश्मीर खोऱ्याची प्रमुख नदी अनंतनागकडून वायव्येकडे श्रीनगरच्या दिशेने जाताना पुलवामा जिल्ह्यातून वाहते, म्हणजे जिल्हा नेमका झेलमच्या प्रवाहमार्गात आहे. वेशू — जिचे लेखन वेशाव किंवा विशव असेही केले जाते — ही झेलमच्या दक्षिण काश्मीरमधील उपनद्यांपैकी एक आहे : ती पीर पंजालमधून उतरते, अहरबाल येथील प्रसिद्ध धबधब्यात कोसळते आणि ज्या दक्षिण काश्मीरच्या पट्ट्यात पुलवामा वसले आहे त्याच पट्ट्यात झेलमला मिळते. विधान या दोन्ही नद्यांना पुलवामाच्या भूभागाच्या नद्या म्हणून एकत्र घेते आणि अधिकृत उत्तर ते वाचन स्वीकारते. इथे एक प्रशासकीय नोंदही उपयोगी पडते : शोपियान जिल्हा 2007 मध्ये पुलवामातूनच वेगळा काढला गेला, आणि वेशूचा बराच प्रवाह कुलगाम व शोपियान या भागांतून जातो. विधान (c) हे अधिकृत उत्तरानुसार बरोबर मानले आहे, आणि इथे दोन्ही स्तंभांतील शब्दयोजना वेगळी असल्याने ती नोंदवणे आवश्यक आहे. अवंतीश्वर व अवंतिस्वामी ही मंदिरे अवंतीपोरा येथे उभी आहेत आणि अवंतीपोरा हा पुलवामा जिल्ह्याच्या आठ तहसिलींपैकी एक आहे — म्हणजे विधानाचा हा अर्धा भाग पूर्णपणे जिल्ह्याच्या आतच बसतो. ती मंदिरे उत्पल घराण्याचा संस्थापक व 855 ते 883 या काळात काश्मीरचा राजा असलेल्या अवंतिवर्मन याच्या कारकिर्दीत बांधली गेली आणि त्यांचे शिल्प व दगडी बांधकामाचे अवशेष खोऱ्यातील सर्वाधिक परिचित पुरातन वास्तूंपैकी आहेत. अहरबाल धबधबा मात्र शेजारच्या कुलगाम जिल्ह्यातील नूराबाद भागात आहे; तिथे वेशू प्रथम सुमारे पंचवीस मीटर आणि पुढे आणखी सुमारे सात मीटर अशी अरुंद ग्रॅनाइट घळीतून कोसळते, आणि त्याला 'काश्मीरचा नायगारा' म्हटले जाते. श्रीनगरपासून ते सुमारे पंच्याहत्तर किलोमीटरवर असून तिथे जाणारा रस्ता पुलवामा व शोपियानमधूनच जातो. इंग्रजी स्तंभात हे विधान 'पुलवामाजवळील' प्रसिद्ध पर्यटनस्थळे असे म्हणते, तर मराठी स्तंभात ते 'पुलवामामधील' असे छापले आहे — म्हणजे मराठी शब्दयोजना अधिक घट्ट आहे. अधिकृत उत्तर मात्र या विधानाला बरोबर मानते, आणि हे कार्ड आयोगाच्या उत्तराशी सुसंगत राहून जिल्ह्यांची प्रत्यक्ष स्थिती वर सांगितल्याप्रमाणे स्पष्टपणे नोंदवते. यादीतील एकही विधान अयोग्य ठरत नसल्याने उत्तर पर्याय (4) आहे.
- (1)फक्त (a) — हा पर्याय म्हणतो की विधान (a) अयोग्य आहे — म्हणजे पुलवामाला काश्मीरचे तांदळाचे भांडार म्हटले जात नाही. तसे नाही. जिल्ह्याच्या स्वतःच्या अधिकृत संकेतस्थळावर हेच वर्णन दिलेले आहे, आणि प्रशासनाच्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या नोंदीत अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेतीवर आधारित असून जिल्हा तांदूळ उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असल्याचे म्हटले आहे; खोऱ्याच्या या भागातील करेवा जमीन आणि झेलमकाठची सुपीक पूरमैदाने हे त्याचे कारण आहे. उमेदवाराला शंका येण्याचे सर्वात संभाव्य कारण असे की पुलवामा हे नाव आज शेतीपेक्षा वेगळ्याच बातम्यांमुळे अधिक ओळखीचे आहे, आणि जिल्ह्याचे दुसरे टोपणनाव — 'काश्मीरचे आनंद', सर्वाधिक दूध उत्पादनासाठी — तसेच पांपोरचे केशर हेही त्याच्याशी जोडलेले आहे. एका जिल्ह्याला एकाहून अधिक टोपणनावे असू शकतात आणि एका नावाचा दुसऱ्याशी विरोध नसतो; म्हणून हे विधान अयोग्य ठरत नाही.
- (2)फक्त (b) — हा पर्याय म्हणतो की विधान (b) अयोग्य आहे — म्हणजे वेशू आणि झेलम या पुलवामाच्या नद्या नाहीत. झेलमबद्दल तर वादच नाही : ती काश्मीर खोऱ्याची प्रमुख नदी असून खोऱ्याच्या दक्षिणेकडे उगम पावून अनंतनागपासून पुलवामामधून वायव्येकडे श्रीनगर व वुलर सरोवराच्या दिशेने वाहते, आणि जिल्ह्याची शेतजमीन तिच्याच काठाने पसरलेली आहे. वेशू — वेशाव किंवा विशव — ही तिची दक्षिण काश्मीरमधील उपनदी असून पीर पंजालमधून उतरते, अहरबाल येथे कोसळते आणि पुढे झेलमला मिळते; तिचा प्रवाह मुख्यत्वे कुलगाम व शोपियान या भागांतून जातो, आणि शोपियान जिल्हा 2007 मध्ये पुलवामातूनच वेगळा काढला गेला होता. म्हणजे या दोन नद्या दक्षिण काश्मीरच्या एकाच जलप्रणालीच्या असून पुलवामा त्याच पट्ट्यात आहे; आयोगाचे उत्तर हेच वाचन स्वीकारते. वेशूचा प्रवाह जिल्ह्याच्या हद्दीत नेमका कुठून जातो हा प्रश्न विचारला असता तर उत्तर अधिक बारकाईचे झाले असते, पण या विधानाला अयोग्य ठरवणारा तपशील त्यात नाही.
- (3)फक्त (c) — हा पर्याय म्हणतो की विधान (c) अयोग्य आहे — म्हणजे अहरबाल धबधबा आणि अवंतीश्वर मंदिर ही पुलवामाशी जोडलेली प्रसिद्ध पर्यटनस्थळे नाहीत. आयोगाच्या उत्तरानुसार हा पर्याय बरोबर नाही, आणि त्यामागील भूगोल स्पष्टपणे मांडण्यासारखा आहे. अवंतीश्वर व अवंतिस्वामी ही मंदिरे अवंतीपोरा येथे असून अवंतीपोरा ही पुलवामा जिल्ह्याचीच एक तहसील आहे; ती मंदिरे उत्पल घराण्याचा संस्थापक अवंतिवर्मन याच्या कारकिर्दीत, म्हणजे इसवी सन 855 ते 883 या काळात बांधली गेली आणि त्यांचे अवशेष खोऱ्यातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या पुरातन वास्तूंपैकी आहेत — त्या राजाच्या नावावरूनच त्या गावाला नाव मिळाले आहे. अहरबाल धबधबा मात्र शेजारच्या कुलगाम जिल्ह्यातील नूराबाद भागात आहे; श्रीनगरपासून सुमारे पंच्याहत्तर किलोमीटरवर असलेल्या या ठिकाणी जाणारा रस्ता पुलवामा व शोपियानमधूनच जातो. इंग्रजी स्तंभ हे विधान 'पुलवामाजवळील' असे मांडतो आणि मराठी स्तंभ 'पुलवामामधील' असे; अधिकृत उत्तर दोन्ही स्तंभांत हे विधान बरोबर मानते, म्हणून हे कार्ड त्या उत्तराशी सुसंगत राहते आणि वरील जिल्हावार तपशील तसाच नोंदवते.
पुलवामा हा जम्मू आणि काश्मीर या केंद्रशासित प्रदेशातील, काश्मीर खोऱ्याच्या दक्षिण भागातील जिल्हा असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे 1,090 चौरस किलोमीटर आणि तहसिली आठ आहेत. तो 1979 मध्ये अनंतनाग जिल्ह्यातून वेगळा काढला गेला आणि 2007 मध्ये त्याच्यातूनच शोपियान जिल्हा वेगळा करण्यात आला — जम्मू व काश्मीरमधील जिल्ह्यांच्या सीमा अलीकडच्या काळात बदलत गेल्या आहेत, आणि जुन्या नोंदींतील भूगोल वाचताना ते लक्षात ठेवावे लागते. जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेतीची असून तांदूळ उत्पादनामुळे त्याला 'काश्मीरचे तांदळाचे भांडार' म्हटले जाते; सर्वाधिक दूध उत्पादनामुळे 'काश्मीरचे आनंद' हे दुसरे टोपणनावही मिळाले आहे, आणि पांपोर पट्टा काश्मिरी केशरासाठी ओळखला जातो. जलप्रणालीच्या दृष्टीने खोऱ्याची प्रमुख नदी झेलम असून ती दक्षिणेकडून वायव्येकडे वाहत अनंतनाग, पुलवामा व श्रीनगरमार्गे वुलर सरोवराकडे जाते; तिच्या दक्षिण काश्मीरमधील उपनद्यांत वेशूचा समावेश होतो, जी पीर पंजालमधून उतरते आणि अहरबाल येथे कोसळते. पुरातत्त्वीय दृष्टीने जिल्ह्याचे मुख्य स्थान अवंतीपोरा असून तिथली अवंतिस्वामी व अवंतीश्वर मंदिरे नवव्या शतकातील उत्पल घराण्याच्या काळातील आहेत. या भागाची ओळख आज सुरक्षाविषयक बातम्यांमुळे अधिक असली तरी परीक्षेत विचारला जाणारा भाग बहुधा हाच — भूगोल, नद्या, टोपणनावे आणि वारसास्थळे.
भारताच्या भूगोलावरील प्रश्नांत जिल्हा किंवा प्रदेशाभोवती तीन-चार विधाने ठेवून त्यांची अचूकता तपासण्याचा साचा एमपीएससी नियमित वापरते, आणि तो सोडवण्यासाठी नकाशाची जाणीव व नावांची नोंद दोन्ही लागतात. या प्रश्नाची खरी अडचण मात्र वाचनाची आहे : नकारार्थी विचारणा आणि 'कोणतेही नाही' हा पर्याय एकत्र आले आहेत. अशा रचनेत उमेदवाराला दोनदा उलटे विचार करावे लागतात — कोणते विधान चुकीचे आहे हे शोधायचे, आणि एकही चुकीचे नसेल तर तसे सांगणारा पर्याय निवडायचा — आणि घाईत तिन्ही विधाने बरोबर आहेत हे ओळखूनही चुकीच्या ओळीवर खूण होऊ शकते. दुसरी शिकवण शब्दयोजनेची आहे. भूगोलाच्या विधानात 'मधील' आणि 'जवळील' या दोन शब्दांत मोठा फरक असतो, कारण पहिला शब्द प्रशासकीय हद्दीचा दावा करतो आणि दुसरा केवळ सान्निध्याचा. या प्रश्नात इंग्रजी स्तंभ 'near' म्हणतो आणि मराठी स्तंभ 'मधील' — म्हणजे दोन स्तंभ एकाच विधानाला वेगळ्या घट्टपणाने मांडतात, आणि अहरबाल धबधबा प्रत्यक्षात शेजारच्या कुलगाम जिल्ह्यात आहे. आयोगाचे उत्तर दोन्ही स्तंभांत हे विधान बरोबर मानते; उमेदवाराने मात्र अशा विधानांत नेहमी हद्दीचा दावा आणि सान्निध्याचा दावा वेगळे ओळखण्याची सवय ठेवावी.
- पुलवामा जिल्ह्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावर जिल्ह्याचे वर्णन 'काश्मीरचे तांदळाचे भांडार' असे केलेले आहे; जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेतीवर आधारित असून तो तांदूळ उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे आणि पांपोर पट्टा काश्मिरी केशराचा स्रोत आहे.
- सर्वाधिक दूध उत्पादनामुळे जिल्ह्याला 'काश्मीरचे आनंद' असेही म्हटले जाते; त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे 1,090 चौरस किलोमीटर असून तहसिली आठ आहेत. तो 1979 मध्ये अनंतनाग जिल्ह्यातून वेगळा काढला गेला आणि 2007 मध्ये त्याच्यातून शोपियान जिल्हा वेगळा करण्यात आला.
- काश्मीर खोऱ्याची प्रमुख नदी झेलम अनंतनागकडून श्रीनगरच्या दिशेने जाताना पुलवामातून वाहते; वेशू — वेशाव किंवा विशव — ही तिची दक्षिण काश्मीरमधील उपनदी असून ती पीर पंजालमधून उतरते, अहरबाल येथे कोसळते आणि त्याच पट्ट्यात झेलमला मिळते.
- अवंतिस्वामी व अवंतीश्वर ही मंदिरे पुलवामा जिल्ह्याच्या अवंतीपोरा या तहसिलीत असून ती उत्पल घराण्याचा संस्थापक व 855 ते 883 या काळात काश्मीरचा राजा असलेल्या अवंतिवर्मन याच्या कारकिर्दीत बांधली गेली.
- 'काश्मीरचा नायगारा' म्हटला जाणारा अहरबाल धबधबा शेजारच्या कुलगाम जिल्ह्यातील नूराबाद भागात आहे; तिथे वेशू प्रथम सुमारे पंचवीस मीटर व पुढे आणखी सुमारे सात मीटर अशी अरुंद ग्रॅनाइट घळीतून कोसळते, आणि श्रीनगरपासून पुलवामा व शोपियानमार्गे तिथवरचे अंतर सुमारे पंच्याहत्तर किलोमीटर आहे.
यादीतील एकही विधान अयोग्य ठरत नाही, म्हणून तसे सांगणारी ओळच खूण करण्याजोगी — पर्याय (4). नकारार्थी स्टेमखाली 'कोणतेही नाही' अशी ओळ असणे हे या पेपरातले सर्वात कठीण वाचनाचे काम आहे, आणि त्यावरचा सुरक्षित उपाय म्हणजे आधी प्रत्येक विधानासमोर 'टिकते' किंवा 'पडते' एवढेच लिहून काढणे आणि मगच त्याला जुळणारी ओळ शोधणे : तीन 'टिकते' असतील तर एकही विधान पडत नाही असे म्हणणाऱ्या ओळीशिवाय दुसरी ओळ जुळूच शकत नाही. जिल्ह्याविषयी थोडक्यात : पुलवामाचे क्षेत्रफळ सुमारे एक हजार नव्वद चौरस किलोमीटर, त्यात आठ तहसिली, आणि 1979 मध्ये तो अनंतनाग जिल्ह्यातून वेगळा काढण्यात आला.
- नकारार्थी विचारणा व 'कोणतेही नाही' हा पर्याय एकत्र आल्यावर दोनदा उलटा विचार करताना चुकणे; तिन्ही विधाने बरोबर आहेत हे ओळखूनही घाईत चुकीच्या ओळीवर खूण होऊ शकते
- 'मधील' आणि 'जवळील' हे शब्द सारखेच मानणे; भूगोलाच्या विधानात पहिला शब्द प्रशासकीय हद्दीचा दावा करतो आणि दुसरा केवळ सान्निध्याचा, आणि अहरबाल धबधबा प्रत्यक्षात शेजारच्या कुलगाम जिल्ह्यात आहे
- एका जिल्ह्याला एकच टोपणनाव असते असे समजणे; पुलवामाला तांदळामुळे 'काश्मीरचे तांदळाचे भांडार' आणि दुधामुळे 'काश्मीरचे आनंद' अशी दोन्ही नावे आहेत
- जुन्या नोंदींतील जिल्हा हद्दी आजही तशाच आहेत असे गृहीत धरणे; पुलवामा 1979 मध्ये अनंतनागमधून वेगळा झाला आणि शोपियान 2007 मध्ये पुलवामातून वेगळा काढला गेला
प्रादेशिक भूगोलावरचे प्रश्न एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते : थेट ओळख — अमुक नदी कोणत्या राज्यातून वाहते, अमुक स्थळ कोणत्या जिल्ह्यात आहे — आणि इथल्यासारखा विधान-साचा, ज्यात एका प्रदेशाभोवती तीन-चार दावे ठेवून त्यांची अचूकता तपासली जाते. दुसऱ्या प्रकारात नेहमी दोन गोष्टी एकत्र तपासल्या जातात : भूगोलाची माहिती आणि विधानाची शब्दयोजना. म्हणून तयारी करताना प्रदेशाची नोंद चार ओळींत ठेवावी — नद्या, टोपणनावे, प्रमुख स्थळे, आणि प्रशासकीय तपशील. त्यासोबत विधाने वाचण्याची शिस्त कमवावी : हद्दीचा दावा आहे की सान्निध्याचा, ठाम विधान आहे की 'असे म्हटले जाते' अशी नोंद, आणि विधानात दोन गोष्टी कार्यकारणसंबंधाने जोडल्या आहेत का. या पेपरात नकारार्थी प्रश्न पाच आहेत आणि त्यांतील तीन याच स्लाइसमध्ये आहेत, म्हणून उलटफेराची सवय लावणे हा या भागाच्या तयारीचा स्वतंत्र भाग मानावा.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अवंतिस्वामी व अवंतीश्वर ही मंदिरे कोणत्या राजाच्या कारकिर्दीत बांधली गेली ?
- (a)ललितादित्य मुक्तापीड
- (b)अवंतिवर्मन
- (c)जयापीड विनयादित्य
- (d)हर्ष
उत्तर(b) अवंतिवर्मन. उत्पल घराण्याचा हा संस्थापक इसवी सन 855 ते 883 या काळात काश्मीरचा राजा होता, आणि त्याच्याच नावावरून त्या गावाला अवंतीपोरा हे नाव मिळाले. ही मंदिरे पुलवामा जिल्ह्याच्या अवंतीपोरा तहसिलीत असून त्यांचे शिल्प व दगडी बांधकामाचे अवशेष काश्मीर खोऱ्यातील सर्वाधिक परिचित पुरातन वास्तूंपैकी आहेत. ललितादित्य मुक्तापीड हा कार्कोट घराण्यातील राजा असून मार्तंड सूर्यमंदिर त्याच्या कारकिर्दीशी जोडले जाते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
'काश्मीरचा नायगारा' म्हटला जाणारा अहरबाल धबधबा कोणत्या नदीवर आहे ?
- (a)झेलम
- (b)वेशू
- (c)लिद्दर
- (d)सिंध
उत्तर(b) वेशू. वेशाव किंवा विशव या नावानेही ओळखली जाणारी ही नदी झेलमची दक्षिण काश्मीरमधील उपनदी असून ती पीर पंजालमधून उतरते; कुलगाम जिल्ह्यातील नूराबाद भागात अहरबाल येथे ती प्रथम सुमारे पंचवीस मीटर व पुढे आणखी सुमारे सात मीटर अशी अरुंद ग्रॅनाइट घळीतून कोसळते आणि नंतर झेलमला मिळते. श्रीनगरपासून पुलवामा व शोपियानमार्गे तिथवरचे अंतर सुमारे पंच्याहत्तर किलोमीटर आहे.