याझदी गटाविषयी पुढील विधानांमधून अयोग्य विधान शोधून काढा.
- (1)इराकमधील सर्वात जुन्या अल्पसंख्यांक समुदायांपैकी हे आहेत.
- (2)सिनझिर पर्वताभोवती उत्तर इराकमध्ये यांचे वास्तव्य मोठ्या प्रमाणावर आहे.
- (3)या प्राचीन धर्माची स्थापना 11 व्या शतकात उम्मायाद शेख यांनी केल्याचे म्हटले जाते.
- (4)या धर्माने ख़्रिश्चन धर्मापासून काही तत्त्वे स्वीकारली आहेत. त्यामुळे इस्लामी दहशतवादी गटांकडून याझदींवर हल्ले होत असतात.
बरोबर उत्तर पर्याय (4). हा नकारार्थी प्रश्न आहे आणि पेपरने तो अधोरेखित केला आहे : मराठी स्तंभातील 'अयोग्य' आणि इंग्रजी स्तंभातील 'incorrect' हे दोन्ही शब्द ठळक तिरप्या अक्षरांत छापले आहेत, म्हणजे उलटफेर लपवलेला नसून दाखवलेला आहे. आधी काम निश्चित करा — इथे एकच खोटे विधान शोधायचे आहे — आणि मग चारही पर्याय तपासण्याजोगे दावे म्हणून वाचा. पर्याय (4) म्हणतो की या धर्माने ख्रिश्चन धर्मापासून काही तत्त्वे स्वीकारली आहेत आणि त्यामुळे इस्लामी दहशतवादी गटांकडून याझदींवर हल्ले होतात. या वाक्याचा पहिला अर्धा भाग तितकासा आक्षेपार्ह नाही : याझदी धर्म इस्लामपूर्व कुर्दी व इराणी धार्मिक परंपरेच्या पायावर आणि शेख आदी इब्न मुसाफिर यांच्या शिकवणुकीतून दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेने घडला, आणि अभ्यासक त्यात प्राचीन इराणी श्रद्धांचा व सूफी परंपरेचा प्रभाव नोंदवतात; शतकानुशतके प्रदेशातील इतर धर्मांतील काही घटकही त्यात आले. विधान खोटे ठरते ते त्याच्या दुसऱ्या अर्ध्या भागातील कार्यकारणसंबंधामुळे — 'त्यामुळे' या शब्दामुळे. याझदींवरील अत्याचारांचे कारण ते नाही. इस्लामिक स्टेटने त्यांच्यावर हल्ले केले ते त्यांचा धर्म ख्रिश्चन धर्मासारखा वाटतो म्हणून नव्हे; उलट, या संघटनेने ताब्यात घेतलेल्या भागांतील ख्रिश्चनांना 'ग्रंथधारक' मानले जाऊन कर भरून संरक्षित प्रजाजनांचा दर्जा देऊ केला गेला, आणि नेमका तोच पर्याय याझदींना पूर्णपणे नाकारण्यात आला — ते ग्रंथधारकही नाहीत आणि त्या संरक्षणासाठी पात्रही नाहीत, अशी भूमिका घेण्यात आली. अत्याचारांमागचे सांगितले जाणारे कारण दुसरीकडे आहे, आणि ते याझदी उपासनेच्या मध्यवर्ती प्रतिमेत आहे. याझदी एकेश्वरवादी असून मलक तावूस म्हणजे मयूरदूत याची उपासना करतात आणि त्याला ते परोपकारी अस्तित्व मानतात; इस्लामिक स्टेट आणि प्रदेशातील काही इतर मुस्लिम त्या प्रतिमेला ल्यूसिफर किंवा शैतान यांच्याशी जोडतात, आणि याच जोडणीवरून 'सैतानपूजक' असा शिक्का व त्यातून पुढे आलेली हत्या व गुलामगिरीची मोहीम उभी राहिली. म्हणजे हे विधान खरी तक्रार उलटी करून सांगते : याझदींवर हल्ले झाले ते त्यांच्या धर्मात ख्रिश्चन घटक असल्याच्या कारणावरून नव्हे, तर सैतानपूजेचा आरोप लावला गेल्यामुळे. पुढे जे घडले त्याची नोंद उपलब्ध आहे — इस्लामिक स्टेटने 3 व 4 ऑगस्ट 2014 रोजी सिंजारवर हल्ला केला, सुमारे दोन लाख नागरिक पळून गेले आणि सुमारे पन्नास हजार याझदी डोंगरावर अडकून पडले; हजारो पुरुष मारले गेले आणि हजारो स्त्रिया व मुली गुलाम म्हणून नेल्या गेल्या. खोटे विधान पर्याय (4) असल्याने खूण त्यालाच करायची.
- (1)इराकमधील सर्वात जुन्या अल्पसंख्यांक समुदायांपैकी हे आहेत. — हे विधान खरे आहे, म्हणून नकारार्थी प्रश्नात ते उत्तर ठरत नाही. याझदी हा इराकमधील सर्वात जुन्या धार्मिक अल्पसंख्याक समुदायांपैकी एक मानला जातो. त्यांची श्रद्धाव्यवस्था इस्लामपूर्व कुर्दी व इराणी धार्मिक परंपरेच्या पायावर उभी असून बाराव्या शतकातील शेख आदी इब्न मुसाफिर यांच्या शिकवणुकीने तिला आजचे रूप मिळाले; म्हणजे तिचे मूळ इस्लामच्या आगमनाच्याही आधीच्या थरात आहे. इराकमध्ये इतरही प्राचीन धार्मिक अल्पसंख्याक समुदाय आहेत — उदाहरणार्थ पूर्वेकडील प्राचीन ख्रिस्ती परंपरांचे अनुयायी आणि मॅन्डियन — म्हणून 'सर्वात जुन्या समुदायांपैकी एक' असे म्हणणे नेमके आहे आणि 'सर्वात जुना' असे म्हणण्यापेक्षा वेगळे. या पर्यायात कोणताही कार्यकारणसंबंध जोडलेला नाही, आणि म्हणूनच तो तपासताना अडचण येत नाही — फक्त एक ऐतिहासिक नोंद तपासायची आहे.
- (2)सिनझिर पर्वताभोवती उत्तर इराकमध्ये यांचे वास्तव्य मोठ्या प्रमाणावर आहे. — हे विधानही खरे आहे. याझदी समुदायाची मुख्य वस्ती उत्तर इराकमध्ये, विशेषतः निनवे व दुहोक या प्रांतांत आणि सर्वात ठळकपणे सिंजार पर्वताच्या परिसरात आहे; मराठी स्तंभात या पर्वताचे नाव 'सिनझिर' असे लिप्यंतरित केले आहे तर इंग्रजी स्तंभात 'Mount Sinjar' असे छापले आहे — लिप्यंतर वेगळे असले तरी ठिकाण एकच. सीरिया, तुर्कस्तान, आर्मेनिया व जॉर्जिया येथेही याझदी समुदाय आहेत आणि युरोपात मोठा स्थलांतरित समूह आहे. सिंजारचे नाव या समुदायाच्या आधुनिक इतिहासाशी कायमचे जोडले गेले आहे, कारण 2014 मधील हल्ला याच परिसरात झाला आणि हजारो लोक डोंगरावर अडकून पडले. भूगोल आणि घटना यांची ही सांगड लक्षात ठेवली की समुदायाविषयीचे बहुतेक प्रश्न सुटतात; इथे मात्र हा पर्याय केवळ भौगोलिक नोंद असल्याने तो खरा ठरतो आणि नकारार्थी प्रश्नाचे उत्तर होत नाही.
- (3)या प्राचीन धर्माची स्थापना 11 व्या शतकात उम्मायाद शेख यांनी केल्याचे म्हटले जाते. — हे विधान ज्या स्वरूपात मांडले आहे त्या स्वरूपात ते टिकते, आणि तेच इथे महत्त्वाचे आहे. मराठी स्तंभात ते 'या प्राचीन धर्माची स्थापना 11 व्या शतकात उम्मायाद शेख यांनी केल्याचे म्हटले जाते' असे लिहिले आहे — म्हणजे तो एक थेट दावा नसून सांगितल्या जाणाऱ्या परंपरेची नोंद आहे; इंग्रजी स्तंभातही तिथे तशाच अर्थाचा सैल शब्द वापरला आहे. ही सावधगिरी या पर्यायाला वाचवते, कारण तपशील तपासले तर ते पूर्णपणे जुळत नाहीत : शेख आदी इब्न मुसाफिर यांचा जन्म अकराव्या शतकाच्या सत्तरीच्या दशकात बालबेकजवळ झाला, पण त्यांचे निधन 1162 मध्ये झाले आणि त्यांचे कार्य व या श्रद्धाव्यवस्थेची पुनर्रचना बाराव्या-तेराव्या शतकात मानली जाते; शिवाय ते उम्मयद वंशाचे होते की कुर्दी, याबद्दल स्रोत एकमत नाहीत. म्हणजे 'अमुक घडल्याचे म्हटले जाते' अशी मांडणी असल्यामुळे हा पर्याय खोटा ठरत नाही, आणि पर्याय (4) मात्र स्पष्ट कार्यकारणसंबंध सांगत असल्याने तो नक्कीच खोटा ठरतो. परीक्षेत विधानाचा दावा किती ठाम आहे हे पाहणे किती महत्त्वाचे असते, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.
याझदी हा इराकमधील एक प्राचीन धार्मिक अल्पसंख्याक समुदाय असून त्यांची मुख्य वस्ती उत्तर इराकमधील निनवे व दुहोक प्रांतांत, विशेषतः सिंजार पर्वताच्या परिसरात आहे; सीरिया, तुर्कस्तान, आर्मेनिया व जॉर्जिया येथेही त्यांचे समूह आहेत आणि युरोपात मोठा स्थलांतरित समुदाय आहे. त्यांची श्रद्धाव्यवस्था एकेश्वरवादी असून तिच्या केंद्रस्थानी मलक तावूस म्हणजे मयूरदूत आहे; याझदी त्याला परोपकारी अस्तित्व मानतात, तर इस्लामिक स्टेट व प्रदेशातील काही इतर मुस्लिम त्याला ल्यूसिफर किंवा शैतान यांच्याशी जोडतात — आणि याच जोडणीवर 'सैतानपूजक' हा खोटा आरोप उभा आहे. या धर्माची घडण इस्लामपूर्व कुर्दी व इराणी परंपरेच्या पायावर आणि शेख आदी इब्न मुसाफिर यांच्या शिकवणुकीतून झाली; त्यांचा जन्म अकराव्या शतकाच्या सत्तरीच्या दशकात बालबेकजवळ झाला, निधन 1162 मध्ये झाले, आणि लालिश येथे स्थायिक झाल्यानंतर ते या श्रद्धेचे सुधारक, पुनरुज्जीवक किंवा संस्थापक मानले जाऊ लागले. लालिश येथील त्यांची कबर हे याझदींचे सर्वात पवित्र स्थान आहे. आधुनिक इतिहासात या समुदायाचे नाव 2014 च्या घटनांशी जोडले गेले : 3 व 4 ऑगस्ट 2014 रोजी इस्लामिक स्टेटने सिंजारवर हल्ला केला, सुमारे दोन लाख नागरिक पळून गेले, सुमारे पन्नास हजार लोक डोंगरावर अडकून पडले, हजारो पुरुष मारले गेले आणि हजारो स्त्रिया व मुली गुलाम म्हणून नेल्या गेल्या; या अत्याचारांना पुढे वंशसंहार म्हणून मान्यता मिळाली.
जागतिक घडामोडींतील अल्पसंख्याक समुदाय, निर्वासितांचे प्रश्न व मानवी हक्कांचे उल्लंघन हे विषय एमपीएससीच्या पेपरात नियमित येतात, आणि याझदी समुदाय हा त्यांतील वारंवार येणारा घटक आहे — कारण त्याच्याभोवती भूगोल, धर्म, दहशतवाद आणि आंतरराष्ट्रीय कायदा हे चारही विषय एकत्र येतात. या प्रश्नाची रचना मात्र विषयापेक्षा वाचनकौशल्याची कसोटी घेते. चारपैकी तीन पर्याय साध्या नोंदी आहेत — समुदाय किती जुना, तो कुठे राहतो, आणि त्याच्या स्थापनेबद्दल काय म्हटले जाते — आणि त्यांतील तिसरा पर्याय 'म्हटले जाते' अशा सैल मांडणीमुळे वाचतो. चौथा पर्याय मात्र दोन गोष्टी जोडतो आणि त्यांच्यात कार्यकारणसंबंध सांगतो, आणि तोच त्याला खोटा ठरवतो. यातून निघणारा धडा सर्व विधान-स्वरूपाच्या प्रश्नांना लागू आहे : विधानातील प्रत्येक भाग स्वतंत्रपणे तपासावा, आणि विशेषतः 'त्यामुळे', 'म्हणून', 'कारण' अशा शब्दांनी जोडलेले भाग अधिक काळजीपूर्वक तपासावेत, कारण दोन खरी वाक्ये चुकीच्या कार्यकारणसंबंधाने जोडून एक खोटे विधान सहज बनवता येते. दुसरा धडा — दाव्याची ठामपणा पाहणे; 'असे म्हटले जाते' अशी नोंद आणि 'असे आहे' असा दावा यांची कसोटी वेगळी असते.
- याझदी हा इराकमधील सर्वात जुन्या धार्मिक अल्पसंख्याक समुदायांपैकी एक असून त्यांची मुख्य वस्ती उत्तर इराकमधील निनवे व दुहोक प्रांतांत, विशेषतः सिंजार पर्वताच्या परिसरात आहे; सीरिया, तुर्कस्तान, आर्मेनिया व जॉर्जियातही त्यांचे समूह असून युरोपात मोठा स्थलांतरित समुदाय आहे.
- याझदी श्रद्धाव्यवस्था एकेश्वरवादी असून तिच्या केंद्रस्थानी मलक तावूस म्हणजे मयूरदूत आहे, ज्याला याझदी परोपकारी अस्तित्व मानतात; इस्लामिक स्टेट व प्रदेशातील काही इतर मुस्लिम त्याला ल्यूसिफर किंवा शैतान यांच्याशी जोडतात आणि त्यावरच 'सैतानपूजक' हा खोटा आरोप उभा आहे.
- इस्लामिक स्टेटने याझदींवर हल्ले केले ते त्यांना 'ग्रंथधारक' म्हणून किंवा संरक्षित प्रजाजनांच्या दर्जासाठी पात्र म्हणून मान्यता नाकारल्यामुळे — तोच दर्जा त्या संघटनेने ख्रिश्चनांना देऊ केला होता — आणि त्यांच्या धर्मात ख्रिश्चन धर्मातील घटक असल्यामुळे नव्हे.
- शेख आदी इब्न मुसाफिर यांचा जन्म अकराव्या शतकाच्या सत्तरीच्या दशकात बालबेकजवळ झाला आणि निधन 1162 मध्ये झाले; लालिश येथे स्थायिक झाल्यानंतर ते या श्रद्धेचे सुधारक, पुनरुज्जीवक किंवा संस्थापक मानले जातात आणि लालिशमधील त्यांची कबर हे या समुदायाचे सर्वात पवित्र स्थान आहे. ते उम्मयद वंशाचे होते की कुर्दी याबद्दल स्रोत एकमत नाहीत.
- इस्लामिक स्टेटने 3 व 4 ऑगस्ट 2014 रोजी सिंजारवर हल्ला केला; सुमारे दोन लाख नागरिक पळून गेले, सुमारे पन्नास हजार याझदी डोंगरावर अडकून पडले, हजारो लोक मारले गेले आणि हजारो स्त्रिया व मुली गुलाम म्हणून नेल्या गेल्या — या अत्याचारांना पुढे वंशसंहार म्हणून मान्यता मिळाली.
खरा रोष दुसरीकडेच आहे, याझदी उपासनेतील मध्यवर्ती व्यक्तिरेखेवर : याझदी एकेश्वरवादी असून मलक तावूस म्हणजे मयूरदेवदूत याला कल्याणकारी अस्तित्व मानून त्याची पूजा करतात, तर इस्लामिक स्टेट व त्या प्रदेशातील आणखी काही जण त्या व्यक्तिरेखेला ल्युसिफर किंवा शैतान मानतात — आणि याच समीकरणावर 'सैतानपूजक' हा शिक्का, आणि त्यातून पुढे झालेल्या हत्या व गुलामगिरी, उभ्या करण्यात आल्या. म्हणजे पडणारी ओळ प्रत्यक्ष आरोपच उलटा करून टाकते : याझदींवर हल्ले झाले ते त्यांच्यात सैतानपूजेचा अंश असल्याच्या आरोपावरून, ख्रिश्चन धर्माचा अंश असल्यामुळे नव्हे. या घटनांची व्याप्ती नोंदींत आहे : 3 व 4 ऑगस्ट 2014 रोजी इस्लामिक स्टेटने सिनझिरवर हल्ला केला, सुमारे दोन लाख नागरिकांनी पळ काढला आणि सुमारे पन्नास हजार याझदी पर्वतावर अडकून पडले, हजारो मारले गेले आणि हजारो स्त्रिया व मुलींना गुलाम करण्यात आले — या घटनेला पुढे वंशसंहार म्हणून मान्यता मिळाली आहे.
- नकारार्थी प्रश्नात पहिलेच ओळखीचे विधान वाचून खूण करणे; इथे चारपैकी तीन विधाने खरी असून केवळ चौथ्यातील कार्यकारणसंबंध खोटा आहे
- विधानाचे दोन भाग एकत्रच तपासणे; 'त्यामुळे', 'म्हणून', 'कारण' अशा शब्दांनी जोडलेल्या विधानात दोन खरी वाक्ये चुकीच्या कार्यकारणसंबंधाने जोडून खोटे विधान बनवता येते
- 'असे म्हटले जाते' अशी सैल मांडणी आणि थेट दावा यांची कसोटी सारखीच लावणे; पर्याय (3) मधील तपशील पूर्णपणे जुळत नसूनही मांडणीच्या सावधगिरीमुळे तो टिकतो
- याझदींवरील अत्याचारांचे कारण त्यांच्या धर्मातील ख्रिश्चन घटक असल्याचे मानणे; प्रत्यक्षात इस्लामिक स्टेटने त्यांना ग्रंथधारकांचा दर्जा नाकारला, तर ख्रिश्चनांना तो देऊ केला होता
आंतरराष्ट्रीय घडामोडींतील समुदाय, प्रदेश व संघर्ष यांवर एमपीएससी दोन प्रकारे प्रश्न विचारते : थेट ओळखीचे प्रश्न — अमुक समुदाय कोणत्या देशात राहतो, अमुक पर्वत कोणत्या देशात आहे — आणि इथल्यासारखे विधान-स्वरूपाचे प्रश्न, जिथे एका समुदायाभोवती तीन-चार दावे ठेवून त्यांची अचूकता तपासली जाते. दुसऱ्या प्रकारात विषयाचे ज्ञान आणि वाचनकौशल्य दोन्ही लागते, आणि बहुधा खोटा दावा हा कार्यकारणसंबंधाचा असतो — घटना खरी असते पण तिचे कारण चुकीचे दिलेले असते. म्हणून अशा प्रश्नांच्या तयारीसाठी घटनांची नोंद 'काय घडले' आणि 'का घडले' अशा दोन स्वतंत्र ओळींत ठेवावी. या विशिष्ट विषयासाठी उपयुक्त नोंद अशी : समुदायाचे नाव, देश व प्रदेश, श्रद्धेचे मुख्य वैशिष्ट्य, आणि अलीकडील मोठी घटना व तिचे वर्ष. या चार ओळींनी याझदींसारख्या समुदायावरचा कोणताही प्रश्न सोडवता येतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
याझदी समुदायाची मुख्य वस्ती कोणत्या देशात व कोणत्या पर्वतीय परिसरात आहे ?
- (a)सीरिया, जबल द्रुझ
- (b)इराक, सिंजार पर्वत
- (c)तुर्कस्तान, तौरस पर्वत
- (d)इराण, झाग्रोस पर्वत
उत्तर(b) इराक, सिंजार पर्वत. याझदींची मुख्य वस्ती उत्तर इराकमधील निनवे व दुहोक प्रांतांत, विशेषतः सिंजार पर्वताच्या परिसरात आहे; सीरिया, तुर्कस्तान, आर्मेनिया व जॉर्जिया येथेही त्यांचे लहान समूह आहेत आणि युरोपात मोठा स्थलांतरित समुदाय आहे. सिंजारचे नाव या समुदायाच्या आधुनिक इतिहासाशी कायमचे जोडले गेले, कारण 3 व 4 ऑगस्ट 2014 रोजी इस्लामिक स्टेटने याच परिसरावर हल्ला केला आणि हजारो लोक डोंगरावर अडकून पडले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
याझदी श्रद्धाव्यवस्थेतील मलक तावूस या मध्यवर्ती प्रतिमेचे स्वरूप काय आहे ?
- (a)अग्नीचा देव
- (b)मयूरदूत, ज्याला याझदी परोपकारी अस्तित्व मानतात
- (c)एक प्राचीन राजा
- (d)पर्वताची अधिष्ठात्री देवता
उत्तर(b) मयूरदूत, ज्याला याझदी परोपकारी अस्तित्व मानतात. याझदी श्रद्धाव्यवस्था एकेश्वरवादी असून तिच्या केंद्रस्थानी हीच प्रतिमा आहे. इस्लामिक स्टेट व प्रदेशातील काही इतर मुस्लिम या प्रतिमेला ल्यूसिफर किंवा शैतान यांच्याशी जोडतात, आणि त्याच जोडणीवरून 'सैतानपूजक' हा खोटा आरोप उभा राहिला — 2014 मधील हत्या व गुलामगिरीच्या मोहिमेचे सांगितले जाणारे कारण तेच होते, त्यांच्या धर्मातील इतर कोणतेही घटक नव्हे.