MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 75 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — उत्तर कोरिया. हॉसाँग-12 हे उत्तर कोरियाचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र असून ते कोरियन पीपल्स आर्मीच्या धोरणात्मक दलाकडून विकसित व वापरले जाते. तयारी असलेला उमेदवार ज्या सुगाव्यावरून हा प्रश्न सोडवतो तो नावातच आहे : कोरियन भाषेत 'हॉसाँग' म्हणजे मंगळ, आणि उत्तर कोरिया आपल्या बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रांच्या मालिकेला हेच नाव देऊन पुढे प्रकारक्रमांक लावतो; म्हणजे या शस्त्राच्या पूर्ण नावाचा अर्थ 'मंगळ प्रकार 12' असा होतो. ही नामपद्धती एकदा माहीत झाली की प्रश्न आपोआप सुटतो, कारण या प्रदेशातील दुसरा कोणताही देश ती वापरत नाही. तांत्रिकदृष्ट्या हॉसाँग-12 हे एकटप्पी, द्रवइंधनावर चालणारे क्षेपणास्त्र असून त्याचा अंदाजित पल्ला सुमारे 3,700 ते 6,000 किलोमीटर आहे. पल्ल्याची वर्गवारी इथे महत्त्वाची आहे आणि तोच तपशील सर्वाधिक वेळा चुकतो : या वर्गातील क्षेपणास्त्र आंतरखंडीय नसते. मराठी स्तंभात या शस्त्राला 'मध्यम पल्ल्याचे' म्हटले आहे आणि इंग्रजी स्तंभात 'mid-range'; प्रमाणित वर्गवारीत हा वर्ग आंतरखंडीय आणि अल्प पल्ल्याच्या मधला मानला जातो, आणि हॉसाँग-14 व त्यानंतरची मालिकेतील क्षेपणास्त्रे आंतरखंडीय वर्गात मोडतात — त्यांची हॉसाँग-12 शी गल्लत करू नये. या क्षेपणास्त्राचे पहिले यशस्वी उड्डाण मे 2017 मध्ये झाले आणि त्याच वर्षी ऑगस्ट व सप्टेंबरमध्ये त्याच्या आणखी चाचण्या झाल्या. पुढे हा पेपर ज्या काळातील घडामोडींवर उभा आहे त्याच काळात ते पुन्हा बातम्यांत आले : 30 जानेवारी 2022 रोजी उत्तर कोरियाने हॉसाँग-12 चे प्रक्षेपण उंच कमानी मार्गिकेवरून केले — म्हणजे पूर्ण पल्ल्यापर्यंत आडवे न सोडता तीव्र उभ्या दिशेने सोडून, दुसऱ्या देशाच्या हद्दीवरून न जाता क्षमतेचे प्रदर्शन करण्यासाठी. त्या चाचणीत क्षेपणास्त्र सुमारे 2,000 किलोमीटर उंचीवर गेले आणि सुमारे 800 किलोमीटर अंतरावर जपानच्या समुद्रात कोसळले. उत्तर कोरियाच्या शासकीय माध्यमांनी या प्रक्षेपणाचे वर्णन मालिका-उत्पादन झालेल्या हॉसाँग-12 क्षेपणास्त्रांच्या दर्जाची तपासणी असे केले, ज्याचा अर्थ हा प्रकार विकासाच्या टप्प्यातून उत्पादनाच्या टप्प्यात गेला असा होतो; ती चाचणी 2017 नंतरचे त्या देशाचे सर्वाधिक पल्ल्याचे प्रक्षेपण म्हणून व्यापकपणे नोंदवली गेली. ऑगस्ट 2022 मध्ये घेतलेला पेपर याविषयी विचारतो याचे कारण हेच — ती घटना पेपर ज्या चालू घडामोडींच्या कालखंडावर उभा आहे त्यातच येते आणि भारतातील प्रत्येक वृत्तपत्रात ती छापून आली होती. खूण करायचे उत्तर पर्याय (3) आहे.

• (1)चीन — चीनकडे मोठा व वैविध्यपूर्ण क्षेपणास्त्रसाठा असला तरी 'हॉसाँग' हे नाव त्याच्या कोणत्याही क्षेपणास्त्राचे नाही. देशांच्या क्षेपणास्त्र-नामपद्धती वेगवेगळ्या असतात आणि त्या ओळखता आल्या की अशा प्रश्नांना वाचूनच उत्तर देता येते : हॉसाँग हे कोरियन नाव असून त्याचा अर्थ मंगळ आहे आणि ते उत्तर कोरियाच्या मालिकेचे नाव आहे. या पर्यायाची भुरळ भूगोलावर आधारित आहे — प्रश्नात पूर्व आशियाई क्षेपणास्त्राचा विषय आहे आणि त्या प्रदेशातील सर्वात मोठी लष्करी शक्ती म्हणून चीनचे नाव प्रथम सुचते. पण याच प्रकारचा तर्क वापरून चुकीचे उत्तर निवडणे टाळता येते : प्रश्नात दिलेले नाव कोणत्या भाषेतले आहे आणि ते कोणत्या देशाच्या नामपद्धतीत बसते हे तपासावे. चालू घडामोडींमध्ये शस्त्रांची नावे वारंवार येतात, म्हणून प्रत्येक देशाच्या नामपद्धतीची एक ओळ लक्षात ठेवणे दीर्घकाळ उपयोगी पडते.
• (2)जपान — जपान हा या प्रकरणात प्रक्षेपण करणारा देश नसून ज्याच्या दिशेने व ज्याच्या समुद्रात अशा चाचण्या होतात तो देश आहे — 30 जानेवारी 2022 च्या चाचणीत क्षेपणास्त्र जपानच्या समुद्रात कोसळले होते. बातम्यांच्या मथळ्यांत उत्तर कोरिया आणि जपान ही दोन्ही नावे एकत्र येतात, आणि तिथेच हा गोंधळ जन्म घेतो. शिवाय जपानच्या युद्धोत्तर घटनात्मक रचनेत आक्रमक लष्करी क्षमतेवर मर्यादा आहेत आणि त्याचे संरक्षण धोरण मुख्यत्वे संरक्षक व्यवस्थेवर व अमेरिकेशी असलेल्या सुरक्षा कराराच्या चौकटीवर उभे आहे; बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रांच्या चाचण्या घेणारा तो देश नाही. अशा प्रश्नात बातमीतील कोणता देश कर्ता आहे आणि कोणता प्रभावित आहे हे वेगळे ठेवणे आवश्यक असते, कारण परीक्षक नेमक्या त्याच फरकावर पर्याय रचतो.
• (4)दक्षिण कोरिया — दक्षिण कोरियाकडे स्वतःची क्षेपणास्त्रे आहेत, पण त्यांची नामपद्धती वेगळी आहे आणि 'हॉसाँग' ही मालिका उत्तर कोरियाची आहे. तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वाधिक फसवा आहे, कारण नाव कोरियन आहे हे ओळखणारा उमेदवारही 'कोरिया' पुढे उत्तर की दक्षिण हे ठरवण्यात चुकू शकतो — आणि पर्यायांत दोन्ही कोरिया शेजारीशेजारी ठेवून तो निर्णय मुद्दाम अवघड केला आहे. फरक ओळखण्याचा मार्ग असा : हॉसाँग मालिकेच्या चाचण्या आंतरराष्ट्रीय टीका, संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेचे ठराव व निर्बंध यांच्या संदर्भात बातम्यांत येतात, आणि तो संदर्भ उत्तर कोरियाचा आहे. दक्षिण कोरियाचा उल्लेख अशा बातम्यांत सामान्यतः प्रक्षेपणाची नोंद घेणारा किंवा त्यावर प्रतिक्रिया देणारा देश म्हणून येतो. पुन्हा तोच धडा — बातमीत कोण कर्ता आणि कोण प्रतिसाद देणारा, हे वेगळे ठेवावे.

बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रांची वर्गवारी त्यांच्या पल्ल्यावरून केली जाते आणि ती समजून घेतल्याशिवाय अशा बातम्या नीट वाचता येत नाहीत : अल्प पल्ल्याची, मध्यम पल्ल्याची, त्यापुढील मध्यवर्ती वर्ग, आणि सर्वात शेवटी आंतरखंडीय. हॉसाँग-12 चा अंदाजित पल्ला सुमारे 3,700 ते 6,000 किलोमीटर असून ते एकटप्पी व द्रवइंधनावर चालणारे आहे; याच मालिकेतील हॉसाँग-14 व त्यानंतरची क्षेपणास्त्रे आंतरखंडीय वर्गातील मानली जातात. 'हॉसाँग' म्हणजे कोरियन भाषेत मंगळ, आणि उत्तर कोरिया आपल्या क्षेपणास्त्रमालिकेला हेच नाव देऊन प्रकारक्रमांक जोडतो. या चाचण्यांची एक ठरावीक पद्धतही लक्षात ठेवण्यासारखी आहे — उंच कमानी मार्गिका. यात क्षेपणास्त्र पूर्ण पल्ल्यापर्यंत आडवे न सोडता तीव्र उभ्या दिशेने सोडले जाते; त्यामुळे ते दुसऱ्या देशाच्या हद्दीवरून न जाता आपली ऊर्जा व क्षमता दाखवते, आणि लांब पल्ल्याच्या यंत्रणांच्या चाचण्यांसाठी उत्तर कोरिया ही पद्धत नियमित वापरतो. 30 जानेवारी 2022 च्या चाचणीत क्षेपणास्त्र सुमारे 2,000 किलोमीटर उंचीवर गेले आणि सुमारे 800 किलोमीटर अंतरावर जपानच्या समुद्रात कोसळले; शासकीय माध्यमांनी तिचे वर्णन मालिका-उत्पादित क्षेपणास्त्रांच्या दर्जाची तपासणी असे केले. या प्रकारच्या चाचण्यांचा आंतरराष्ट्रीय संदर्भ म्हणजे संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेचे ठराव, त्यांतून येणारे निर्बंध, आणि कोरियन द्वीपकल्पावरील नि:शस्त्रीकरणाच्या वाटाघाटी.

संरक्षण व आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा हा एमपीएससीच्या चालू घडामोडींतील नियमित भाग असून त्यात प्रश्न दोन प्रकारे येतात : भारताच्या स्वतःच्या क्षेपणास्त्र व शस्त्रकार्यक्रमांबद्दल, आणि जागतिक पातळीवर बातम्यांत आलेल्या शस्त्रांबद्दल. दुसऱ्या प्रकारात नाव आणि देश यांची सांगड घालणे एवढेच काम असते, आणि ते सोपे करण्याचा मार्ग म्हणजे देशांच्या नामपद्धती लक्षात ठेवणे — नाव कोणत्या भाषेतले आहे आणि ते कोणत्या मालिकेत बसते हे कळले की उत्तर सापडते. इथे 'हॉसाँग' हे कोरियन नाव आहे आणि ते उत्तर कोरियाच्या मालिकेचे आहे. पर्यायांची रचना मात्र दोन टप्प्यांत अडचण उभी करते : प्रथम पूर्व आशियातील कोणता देश हे ठरवावे लागते आणि नंतर उत्तर की दक्षिण कोरिया हे ठरवावे लागते. अशा वेळी बातमीच्या संदर्भाचा आधार घ्यावा — या चाचण्या आंतरराष्ट्रीय टीका, सुरक्षा परिषदेचे ठराव व निर्बंध यांच्या संदर्भात येतात आणि तो संदर्भ उत्तर कोरियाचा आहे. तयारीच्या दृष्टीने वर्षभरातील महत्त्वाच्या चाचण्या व प्रक्षेपणे यांची एक छोटी यादी ठेवावी : शस्त्राचे नाव, देश, वर्ग आणि बातमीचा महिना. भारतीय कार्यक्रमांसाठीही तीच पद्धत वापरावी.

• हॉसाँग-12 हे उत्तर कोरियाचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र असून ते कोरियन पीपल्स आर्मीच्या धोरणात्मक दलाकडून चालवले जाते; कोरियन भाषेत 'हॉसाँग' म्हणजे मंगळ, म्हणून या नावाचा अर्थ 'मंगळ प्रकार 12' असा होतो.
• ते एकटप्पी व द्रवइंधनावर चालणारे क्षेपणास्त्र असून त्याचा अंदाजित पल्ला सुमारे 3,700 ते 6,000 किलोमीटर आहे; याच मालिकेतील हॉसाँग-14 व त्यानंतरची क्षेपणास्त्रे आंतरखंडीय वर्गात मोडतात, म्हणून त्यांची हॉसाँग-12 शी गल्लत करू नये.
• या क्षेपणास्त्राचे पहिले यशस्वी उड्डाण मे 2017 मध्ये झाले आणि त्याच वर्षी ऑगस्ट व सप्टेंबरमध्ये त्याच्या आणखी चाचण्या घेण्यात आल्या.
• 30 जानेवारी 2022 रोजी उत्तर कोरियाने हॉसाँग-12 चे प्रक्षेपण उंच कमानी मार्गिकेवरून केले; क्षेपणास्त्र सुमारे 2,000 किलोमीटर उंचीवर गेले आणि सुमारे 800 किलोमीटर अंतरावर जपानच्या समुद्रात कोसळले, आणि शासकीय माध्यमांनी त्याचे वर्णन मालिका-उत्पादित क्षेपणास्त्रांच्या दर्जाची तपासणी असे केले.
• उंच कमानी मार्गिका म्हणजे मुद्दाम तीव्र उभ्या दिशेने केलेले प्रक्षेपण, ज्यात क्षेपणास्त्र दुसऱ्या देशाच्या हद्दीवरून न जाता आपली ऊर्जा व क्षमता दाखवते; लांब पल्ल्याच्या यंत्रणांच्या चाचण्यांसाठी उत्तर कोरिया ही पद्धत नियमित वापरतो.

• शस्त्राचे नाव कोणत्या भाषेतले आहे हे न तपासता प्रदेशातील सर्वात मोठ्या लष्करी शक्तीचे नाव निवडणे; हॉसाँग हे कोरियन नाव असून ती मालिका उत्तर कोरियाची आहे
• बातमीत कर्ता कोण आणि प्रभावित कोण याची गल्लत करणे; जपानचा उल्लेख या चाचण्यांच्या बातम्यांत येतो कारण क्षेपणास्त्र जपानच्या समुद्रात कोसळते, प्रक्षेपण करणारा देश म्हणून नाही
• उत्तर व दक्षिण कोरिया यांतील निवड घाईत करणे; दोन्ही पर्याय शेजारी ठेवलेले असतात आणि हॉसाँग मालिकेचा संदर्भ आंतरराष्ट्रीय निर्बंध व सुरक्षा परिषदेच्या ठरावांशी जोडलेला असल्याने तो उत्तर कोरियाकडे नेतो
• हॉसाँग-12 ला आंतरखंडीय क्षेपणास्त्र समजणे; त्याचा अंदाजित पल्ला सुमारे 3,700 ते 6,000 किलोमीटर असून मालिकेतील हॉसाँग-14 व त्यानंतरची क्षेपणास्त्रे आंतरखंडीय वर्गातील आहेत

संरक्षणविषयक चालू घडामोडींवर एमपीएससी दरवर्षी काही प्रश्न विचारते आणि परदेशी शस्त्रांबद्दलचा प्रश्न बहुधा 'हे शस्त्र कोणत्या देशाचे' किंवा 'हे प्रक्षेपण कोणी केले' अशा सरळ स्वरूपाचा असतो. त्यामुळे तयारीचा भर तपशिलावर नसून सांगडीवर ठेवावा : शस्त्राचे नाव आणि देश यांची जोडी. ती लक्षात ठेवण्याचा सर्वात कार्यक्षम मार्ग म्हणजे देशांच्या नामपद्धती ओळखणे, कारण नावांची यादी दरवर्षी बदलते पण पद्धत तीच राहते. त्यासोबत क्षेपणास्त्रांची पल्ल्यानुसार वर्गवारी माहीत असावी, कारण दुसऱ्या टप्प्याचा प्रश्न बहुधा 'हे कोणत्या वर्गाचे क्षेपणास्त्र आहे' असा येतो. भारतीय कार्यक्रमांबद्दलचे प्रश्न मात्र अधिक तपशिलात जातात — नाव, पल्ला, इंधन, प्रक्षेपणस्थळ आणि विकसित करणारी संस्था — म्हणून त्यांची नोंद अधिक सविस्तर ठेवावी. वर्षभरातील प्रक्षेपणे व चाचण्या यांची महिनानिहाय छोटी यादी हा या भागातील सर्वात उपयुक्त सराव आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उंच कमानी मार्गिकेवरून क्षेपणास्त्राचे प्रक्षेपण करण्याचे प्रमुख कारण काय ?

  • (a)क्षेपणास्त्राचा पल्ला वाढवण्यासाठी
  • (b)दुसऱ्या देशाच्या हद्दीवरून न जाता क्षमतेचे प्रदर्शन करण्यासाठी
  • (c)इंधनाचा वापर कमी करण्यासाठी
  • (d)रडारपासून क्षेपणास्त्र लपवण्यासाठी

  उत्तर(b) दुसऱ्या देशाच्या हद्दीवरून न जाता क्षमतेचे प्रदर्शन करण्यासाठी. अशा प्रक्षेपणात क्षेपणास्त्र पूर्ण पल्ल्यापर्यंत आडवे न सोडता तीव्र उभ्या दिशेने सोडले जाते; त्यामुळे ते खूप उंचीवर जाते पण तुलनेने कमी अंतरावर पडते. 30 जानेवारी 2022 च्या हॉसाँग-12 च्या चाचणीत क्षेपणास्त्र सुमारे 2,000 किलोमीटर उंचीवर गेले आणि सुमारे 800 किलोमीटर अंतरावर जपानच्या समुद्रात कोसळले. लांब पल्ल्याच्या यंत्रणांच्या चाचण्यांसाठी उत्तर कोरिया ही पद्धत नियमितपणे वापरतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  हॉसाँग या क्षेपणास्त्रमालिकेच्या नावाचा कोरियन भाषेतील अर्थ काय आहे ?

  • (a)मंगळ
  • (b)गरुड
  • (c)विजय
  • (d)वादळ

  उत्तर(a) मंगळ. उत्तर कोरिया आपल्या बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रांच्या मालिकेला 'हॉसाँग' हे नाव देऊन पुढे प्रकारक्रमांक जोडतो, म्हणून हॉसाँग-12 या नावाचा अर्थ 'मंगळ प्रकार 12' असा होतो. नामपद्धती ओळखता आली की अशा प्रश्नांत देश ठरवणे सोपे जाते, कारण या प्रदेशातील दुसरा कोणताही देश ही मालिका वापरत नाही. याच मालिकेतील हॉसाँग-14 व त्यानंतरची क्षेपणास्त्रे आंतरखंडीय वर्गातील मानली जातात.