MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 74 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — पुरातत्त्वशास्त्र. रामचंद्रन नागास्वामी यांचे 23 जानेवारी 2022 रोजी चेन्नई येथे, वयाच्या एक्याण्णवाव्या वर्षी निधन झाले. ते पुरातत्त्वज्ञ, कलेतिहासकार आणि शिलालेखतज्ज्ञ होते — तमिळनाडूच्या शिलालेखांचे व कलेतिहासाचे अभ्यासक. त्यांची कारकीर्द थोडक्यात सांगता येते आणि ती सांगण्यासारखी आहे, कारण तिचे तपशीलही परीक्षेच्या दृष्टीने उपयुक्त आहेत. 1959 ते 1963 या काळात ते चेन्नईच्या शासकीय संग्रहालयात कला व पुरातत्त्व विभागाचे अभिरक्षक होते; 1963 मध्ये तमिळनाडूत पुरातत्त्वासाठीचे सहायक विशेष अधिकारी झाले; आणि 1966 मध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या तमिळनाडू राज्य पुरातत्त्व विभागाचे पहिले संचालक म्हणून त्यांची नेमणूक झाली. ते पद त्यांनी 1988 पर्यंत सांभाळले. या बावीस वर्षांत त्यांनी राज्यात हे शास्त्र जवळजवळ शून्यातून उभे केले : त्यांनी शिलालेख वाचून प्रकाशित केले, चोल राजवाड्यांच्या जागा व मदुराईचा तिरुमलई नायक राजवाडा यांसारखी स्मारके उत्खनित करून जतन केली, आणि पुरातत्त्व केवळ शोधनियतकालिकांपुरते न ठेवता ते सामान्य वाचकापर्यंत नेण्यासाठी छोटी पुस्तिका-मार्गदर्शके व वृत्तपत्रीय लेखन असा असामान्य प्रयत्न केला. चोलकालीन कांस्यमूर्तींचे अधिकारी अभ्यासक म्हणून त्यांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता होती, आणि त्या तज्ज्ञतेचा एक व्यावहारिक परिणाम म्हणजे त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक लक्षात राहिलेला प्रसंग : लंडनमधील नटराज मूर्तीच्या खटल्यात ते तज्ज्ञ साक्षीदार म्हणून उभे राहिले, आणि त्या खटल्यातून तस्करी झालेली कांस्यमूर्ती परत मिळवण्यात आली. 1980 मध्ये त्यांनी चिदंबरम येथे वार्षिक नाट्यांजली नृत्यमहोत्सव सुरू केला आणि चोल राजे व अभिजात तमिळ कवी यांच्यावर नृत्यनाटिकाही रचल्या. त्यांना मिळालेल्या बहुमानांत अभिजात तमिळ ग्रंथांवरील कामासाठीचा कलैमामणी पुरस्कार आणि 2018 चा पद्मभूषण — प्रजासत्ताकाचा तिसऱ्या क्रमांकाचा नागरी सन्मान — यांचा समावेश आहे. नाव अपरिचित असेल तेव्हा उमेदवाराने कोणता विचार करावा हेही मांडण्यासारखे आहे, कारण निधनवार्तांवरचे प्रश्न वारंवार येतात आणि प्रत्येक नावाची आधी तयारी करता येत नाही. प्रश्नात मिळणाऱ्या थोड्याशा माहितीशी — जानेवारी 2022 मधील निधन, राज्य आयोगाने विचारावे इतकी महत्त्वाची व्यक्ती, जुन्या पिढीतले भारतीय नाव — चारपैकी कोणते क्षेत्र जुळते हे तपासावे, आणि मग वाचनात कुठे त्या नावाचा आधार सापडतो का ते आठवावे. इथे हे आडनाव दक्षिण भारतीय मंदिरकला व शिलालेखशास्त्रावरील लेखनात पुन्हा पुन्हा भेटते, आणि उरलेल्या तिन्ही क्षेत्रांशी तसा कोणताही संबंध जुळत नाही. मराठी स्तंभात हा प्रश्न 'ते कोणत्या क्षेत्राशी संबंधीत होते ?' असा थेट विचारला आहे, तर इंग्रजी स्तंभात तो रिकाम्या जागेच्या स्वरूपात छापला आहे; दोन्ही रचना वेगळ्या असल्या तरी विचारणा एकच आहे. खूण करायचे उत्तर पर्याय (2) आहे.

• (1)पर्यावरण — पर्यावरण हे नागास्वामी यांचे क्षेत्र नव्हते. या पर्यायाची उपस्थिती एका सामान्य गृहीतकावर उभी आहे : निधनवार्तेवरील प्रश्नात दिसणारे अपरिचित भारतीय नाव उमेदवार बहुधा सामाजिक कार्य किंवा पर्यावरण चळवळ यांच्याशी जोडतो, कारण ती नावे बातम्यांत वारंवार येतात. पण नागास्वामी यांची संपूर्ण कारकीर्द राज्याच्या पुरातत्त्व विभागातील प्रशासकीय व संशोधनात्मक पदांवरची आहे — 1959 ते 1963 शासकीय संग्रहालयातील अभिरक्षकपद, 1963 मध्ये सहायक विशेष अधिकारीपद, आणि 1966 ते 1988 तमिळनाडू राज्य पुरातत्त्व विभागाचे पहिले संचालकपद. अशा प्रश्नात मदत करणारी सवय म्हणजे व्यक्तीच्या नावाभोवती कोणते शब्द वाचनात आले होते ते आठवणे : इथे ते शब्द शिलालेख, चोल कांस्यमूर्ती, मंदिरकला आणि उत्खनन असे आहेत, आणि त्यांतील एकही पर्यावरणाच्या क्षेत्राकडे नेत नाही.
• (3)चित्रकारिता — चित्रकारिता हे त्यांचे क्षेत्र नव्हते, आणि हा पर्याय पुरातत्त्वाच्या तुलनेने जवळचा वाटतो म्हणून तो ठेवलेला आहे : दोन्ही क्षेत्रे कलेशी संबंधित आहेत आणि 'कलेतिहासकार' हा शब्द ऐकून चित्रकलेकडे मन जाऊ शकते. पण कलेतिहासकार म्हणजे कलेचा अभ्यास करणारा, कला निर्माण करणारा नव्हे — आणि नागास्वामी यांचा अभ्यास प्रामुख्याने शिल्पकला, मंदिरस्थापत्य आणि चोलकालीन कांस्यमूर्ती यांचा होता, चित्रकलेचा नाही. त्यांच्या कामाचे स्वरूप उत्खनन, जतन, शिलालेखांचे वाचन व प्रकाशन आणि तज्ज्ञ म्हणून दिलेली साक्ष असे होते. भारतातील तस्करी झालेल्या मूर्ती परत मिळवण्याच्या इतिहासात लंडनमधील नटराज मूर्तीचा खटला महत्त्वाचा मानला जातो आणि त्यात त्यांची साक्ष निर्णायक ठरली; ही ओळख कलानिर्मात्याची नसून कलेच्या अभ्यासकाची व संरक्षकाची आहे.
• (4)अभिनय — अभिनय हेही त्यांचे क्षेत्र नव्हते. या पर्यायाला थोडी भुरळ आहे, कारण नागास्वामी यांचा नृत्यक्षेत्राशी खरा संबंध होता — 1980 मध्ये त्यांनी चिदंबरम येथे वार्षिक नाट्यांजली नृत्यमहोत्सव सुरू केला आणि चोल राजे व अभिजात तमिळ कवी यांच्यावर नृत्यनाटिका रचल्या. पण हा संबंध रचनाकाराचा, संयोजकाचा आणि अभ्यासकाचा आहे, सादरकर्त्याचा नाही; आणि तो त्यांच्या मुख्य कामाचा विस्तार आहे — मंदिरशिल्पातील नृत्यमुद्रा, चोल परंपरा व अभिजात तमिळ साहित्य यांचा अभ्यास कलामंचावर आणण्याचा प्रयत्न. निधनवार्तेवरील प्रश्नात 'कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित' असे विचारले जाते तेव्हा व्यक्तीच्या मुख्य कार्यक्षेत्राचे उत्तर अपेक्षित असते, दुय्यम आवडींचे नाही; आणि नागास्वामी यांचे मुख्य कार्यक्षेत्र बावीस वर्षे ज्या विभागाचे ते संचालक होते तेच — पुरातत्त्वशास्त्र.

पुरातत्त्वशास्त्र, कलेतिहास आणि शिलालेखशास्त्र ही तीन जवळची पण वेगळी क्षेत्रे आहेत, आणि नागास्वामी यांच्यासारख्या अभ्यासकाची कारकीर्द तिन्हींना स्पर्श करते. पुरातत्त्वशास्त्र भौतिक अवशेषांचे उत्खनन व अर्थनिर्णयन करते; कलेतिहास शिल्प, स्थापत्य व चित्र यांच्या शैलींचा व कालक्रमाचा अभ्यास करतो; आणि शिलालेखशास्त्र दगड, ताम्रपट व मूर्तींवरील कोरीव लेख वाचून त्यांतून इतिहास उभा करते. दक्षिण भारताच्या इतिहासलेखनात शिलालेख विशेष महत्त्वाचे आहेत, कारण चोल, पल्लव, पांड्य व विजयनगर या राजवटींचे बरेचसे प्रशासकीय व सामाजिक तपशील मंदिरांच्या भिंतींवरील लेखांतूनच मिळतात. भारतात पुरातत्त्वाची संस्थात्मक रचना दुहेरी आहे : केंद्रीय पातळीवर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, जे राष्ट्रीय महत्त्वाच्या स्मारकांचे जतन करते आणि 1958 च्या प्राचीन स्मारके व पुरातत्त्वीय स्थळे व अवशेष अधिनियमाखाली काम करते; आणि राज्य पातळीवर राज्यांचे स्वतःचे पुरातत्त्व विभाग, जे राज्य संरक्षित स्मारके सांभाळतात. तमिळनाडूचा असा विभाग 1966 मध्ये स्थापन झाला आणि नागास्वामी त्याचे पहिले संचालक होते. या क्षेत्राशी जोडलेला आणखी एक विषय म्हणजे मूर्तिचोरी व तस्करी आणि परदेशातून मूर्ती परत मिळवण्याचे प्रयत्न; लंडनमधील नटराज मूर्तीचा खटला हा त्यातील एक ओळखीचा टप्पा आहे.

निधनवार्तांवर आधारलेले प्रश्न एमपीएससीच्या चालू घडामोडींत नियमित येतात आणि त्यांचे स्वरूप बहुधा एकसारखेच असते : व्यक्तीचे नाव व निधनाचा महिना देऊन तिचे क्षेत्र, तिचे प्रमुख काम किंवा तिला मिळालेला सन्मान विचारणे. या साच्याची तयारी दोन प्रकारे करता येते. पहिली — वर्षभरातील महत्त्वाच्या निधनांची यादी नाव, क्षेत्र व एका ओळीची ओळख अशा स्वरूपात ठेवणे; ही यादी लांब होत नाही आणि परीक्षेत थेट उपयोगी पडते. दुसरी — नाव अपरिचित असेल तेव्हा वापरण्याची तर्कपद्धत : प्रश्नात मिळणारे संकेत — निधनाचा काळ, नावाची भाषिक पार्श्वभूमी, आणि पर्यायांतील क्षेत्रे — एकत्र ठेवून कोणते क्षेत्र त्या नावाशी वाचनात जुळले होते ते आठवणे. इथे नागास्वामी हे नाव दक्षिण भारतीय मंदिरकला व शिलालेखशास्त्राच्या लेखनात वारंवार भेटते, आणि पर्यावरण, चित्रकारिता व अभिनय या तिन्हींशी त्याचा तसा संबंध जुळत नाही. आणखी एक व्यावहारिक नोंद : या प्रश्नाची मांडणी दोन्ही स्तंभांत वेगळी आहे — मराठीत थेट प्रश्न आणि इंग्रजीत रिकामी जागा — म्हणून दोन्ही स्तंभ वाचणाऱ्या उमेदवाराने रचनेतील फरकाने गोंधळून जाऊ नये; विचारणा एकच आहे.

• पुरातत्त्वज्ञ, कलेतिहासकार व शिलालेखतज्ज्ञ रामचंद्रन नागास्वामी यांचे 23 जानेवारी 2022 रोजी चेन्नई येथे, वयाच्या एक्याण्णवाव्या वर्षी निधन झाले.
• 1966 मध्ये स्थापन झालेल्या तमिळनाडू राज्य पुरातत्त्व विभागाचे ते पहिले संचालक होते आणि 1988 पर्यंत त्या पदावर राहिले; त्याआधी 1959 ते 1963 या काळात ते चेन्नईच्या शासकीय संग्रहालयात कला व पुरातत्त्व विभागाचे अभिरक्षक होते.
• चोलकालीन कांस्यमूर्तींचे अधिकारी अभ्यासक म्हणून त्यांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता होती; लंडनमधील नटराज मूर्तीच्या खटल्यात ते तज्ज्ञ साक्षीदार म्हणून उभे राहिले आणि त्या खटल्यातून तस्करी झालेली कांस्यमूर्ती परत मिळवण्यात आली.
• 1980 मध्ये त्यांनी चिदंबरम येथे वार्षिक नाट्यांजली नृत्यमहोत्सव सुरू केला आणि चोल राजे व अभिजात तमिळ कवी यांच्यावर नृत्यनाटिका रचल्या; पुरातत्त्व सामान्य वाचकापर्यंत नेण्यासाठी त्यांनी छोटी मार्गदर्शक पुस्तिका व वृत्तपत्रीय लेखनही केले.
• त्यांना मिळालेल्या बहुमानांत अभिजात तमिळ ग्रंथांवरील कामासाठीचा कलैमामणी पुरस्कार आणि 2018 चा पद्मभूषण — प्रजासत्ताकाचा तिसऱ्या क्रमांकाचा नागरी सन्मान — यांचा समावेश आहे.

• 'कलेतिहासकार' या शब्दावरून व्यक्ती चित्रकार असल्याचे मानणे; कलेतिहासकार कलेचा अभ्यास करतो, कला निर्माण करत नाही, आणि नागास्वामी यांचा अभ्यास शिल्प, मंदिरस्थापत्य व कांस्यमूर्तींचा होता
• व्यक्तीच्या दुय्यम आवडीला तिचे क्षेत्र मानणे; त्यांनी नृत्यमहोत्सव सुरू केला व नृत्यनाटिका रचल्या, पण त्यांचे मुख्य कार्यक्षेत्र बावीस वर्षे ज्या विभागाचे ते संचालक होते तेच — पुरातत्त्वशास्त्र
• अपरिचित भारतीय नाव दिसले की ते सामाजिक कार्य किंवा पर्यावरण चळवळीशी जोडणे; अशा प्रश्नात नावाभोवती वाचनात आलेले शब्द आठवणे अधिक उपयोगी ठरते
• दोन स्तंभांतील रचनेच्या फरकाने गोंधळणे; या प्रश्नात मराठी स्तंभ थेट प्रश्न विचारतो आणि इंग्रजी स्तंभ रिकामी जागा ठेवतो, पण विचारणा एकच आहे

चालू घडामोडींतील निधनवार्ता हा एमपीएससीच्या पेपरातील नियमित घटक आहे आणि त्यावरचे प्रश्न तीन स्वरूपांत येतात : व्यक्तीचे क्षेत्र विचारणे, तिचे सर्वाधिक ओळखीचे काम विचारणे, आणि तिला मिळालेला सन्मान विचारणे. यांतील पहिला साचा सर्वात सोपा असतो आणि इथे तोच वापरला आहे. तयारी करताना परीक्षेच्या आधीच्या बारा-अठरा महिन्यांतील महत्त्वाच्या निधनांची एक यादी करावी आणि प्रत्येक नावासमोर क्षेत्र, प्रमुख काम व सन्मान एवढेच लिहावे; यादी लहान ठेवली तरच ती उजळता येते. दुसरे, अशा प्रश्नांत पर्याय बहुधा एकमेकांपासून स्पष्टपणे वेगळ्या क्षेत्रांचे असतात — इथे पर्यावरण, पुरातत्त्व, चित्रकारिता व अभिनय — म्हणून नाव पूर्ण अपरिचित असले तरी वाचनात त्या नावाभोवती कोणते शब्द आले होते हे आठवून अंदाज बांधता येतो. आणि तिसरे, व्यक्तीचे मुख्य कार्यक्षेत्र आणि तिच्या दुय्यम आवडी वेगळ्या ठेवाव्यात, कारण परीक्षक नेमक्या त्याच फरकावर पर्याय रचतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  तमिळनाडू राज्य पुरातत्त्व विभागाचे पहिले संचालक कोण होते ?

  • (a)आर. नागास्वामी
  • (b)के. व्ही. सुंदरराजन
  • (c)एच. डी. संकालिया
  • (d)बी. बी. लाल

  उत्तर(a) आर. नागास्वामी. 1966 मध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या तमिळनाडू राज्य पुरातत्त्व विभागाचे ते पहिले संचालक होते आणि 1988 पर्यंत त्या पदावर राहिले; त्याआधी 1959 ते 1963 या काळात ते चेन्नईच्या शासकीय संग्रहालयात कला व पुरातत्त्व विभागाचे अभिरक्षक होते. चोलकालीन कांस्यमूर्तींचे अभ्यासक म्हणून त्यांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता होती आणि 2018 मध्ये त्यांना पद्मभूषण देण्यात आले. त्यांचे निधन 23 जानेवारी 2022 रोजी चेन्नई येथे झाले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शिलालेखशास्त्र म्हणजे कशाचा अभ्यास ?

  • (a)नाणी व त्यांवरील चिन्हांचा
  • (b)दगड, ताम्रपट व मूर्तींवरील कोरीव लेखांचा
  • (c)प्राचीन हस्तलिखितांच्या कागदाचा व शाईचा
  • (d)भूगर्भातील स्तररचनेचा

  उत्तर(b) दगड, ताम्रपट व मूर्तींवरील कोरीव लेखांचा. असे लेख वाचून व त्यांचा अर्थ लावून इतिहास उभा करणे हे या शास्त्राचे काम आहे, आणि दक्षिण भारताच्या इतिहासलेखनात त्याचे महत्त्व विशेष आहे, कारण चोल, पल्लव, पांड्य व विजयनगर राजवटींचे बरेचसे प्रशासकीय व सामाजिक तपशील मंदिरांच्या भिंतींवरील लेखांतूनच मिळतात. नाण्यांचा अभ्यास करणारे शास्त्र वेगळे असून भूगर्भातील स्तररचना हा पुरातत्त्वीय उत्खननाचा भाग आहे.