MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 73 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — इलॉन मस्क. टाइम या नियतकालिकाने 2021 सालासाठी त्यांची 'पर्सन ऑफ द इयर' म्हणून निवड केली आणि ती 13 डिसेंबर 2021 रोजी जाहीर झाली. नियतकालिकाचे मुख्य संपादक एडवर्ड फेल्सेन्थल यांनी निवडीचे कारण असे नोंदवले : अस्तित्वाला भिडणाऱ्या संकटावर उपाय घडवल्याबद्दल, तंत्रज्ञानाच्या बलाढ्य नेत्यांच्या युगातील शक्यता आणि धोके दोन्ही स्वतःत सामावल्याबद्दल, आणि समाजातील सर्वाधिक धाडसी व उलथापालथ घडवणारी स्थित्यंतरे पुढे रेटल्याबद्दल, इलॉन मस्क हे टाइमचे 2021 सालचे पर्सन ऑफ द इयर आहेत. या निवडीमागे त्या वर्षीच्या बातम्यांचे दोन धागे होते. पहिला टेस्ला — विजेवर चालणाऱ्या मोटारी बनवणारी कंपनी, जिचे ते मुख्य कार्यकारी अधिकारी व उत्पादन-रचनाकार आहेत; त्या वर्षी तिच्या समभागाचा भाव इतका वाढला की ते जगातील सर्वाधिक श्रीमंत व्यक्ती ठरले, आणि अंतर्ज्वलन इंजिनाला पर्याय देण्याचा युक्तिवाद केवळ पर्यावरणीय न राहता व्यापारीही बनला. दुसरा स्पेसएक्स — जिचे ते मुख्य कार्यकारी अधिकारी व मुख्य अभियंता आहेत; 2021 मध्ये या कंपनीने अनेक मोहिमा राबवल्या, त्यांत व्यावसायिक अंतराळवीर सोबत नसताना सामान्य नागरिकांचा चमू कक्षेत नेणारी एक मोहीमही होती. हा बहुमान नेमका काय आहे आणि काय नाही हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, कारण त्याला सन्मान समजल्यामुळे उमेदवारांचे गुण जातात. टाइम 1927 पासून दरवर्षी 'पर्सन ऑफ द इयर' निवडत आले आहे; सुरुवातीला हे नाव 'मॅन ऑफ द इयर' असे होते आणि पहिली निवड चार्ल्स लिंडबर्ग यांची होती, तर 1999 मध्ये ते बदलून लिंगनिरपेक्ष 'पर्सन ऑफ द इयर' असे करण्यात आले. नियतकालिकाची स्वतःची कसोटी प्रभावाची आहे — बऱ्यासाठी असो वा वाईटासाठी, त्या वर्षीच्या घटनांना सर्वाधिक आकार देणारी व्यक्ती, समूह, कल्पना किंवा वस्तू — गुणवत्तेची नाही; म्हणूनच या यादीत नियतकालिकाला मुळीच आदरणीय न वाटणाऱ्या व्यक्तीही आलेल्या आहेत. 2021 च्या आसपासच्या निवडी एक मालिका म्हणून लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत, कारण एका वर्षी हा प्रश्न विचारणारा परीक्षक पुढच्या वर्षी शेजारच्या वर्षाचा प्रश्न विचारू शकतो : 2018 — 'द गार्डियन्स', म्हणजे पत्रकारांचा एक गट; 2019 — ग्रेटा थुनबर्ग; 2020 — जो बायडेन आणि कमला हॅरिस संयुक्तपणे; 2021 — इलॉन मस्क; आणि 2022 — 'स्पिरिट ऑफ युक्रेन'. ही मालिका पाठ करणे एका वर्षाचे नाव पाठ करण्यापेक्षा अधिक उपयोगी आहे. म्हणून खूण करायचे उत्तर पर्याय (3) आहे.

• (1)मलाला युसूफजाई — मलाला युसूफजाई या 2021 सालच्या टाइम पर्सन ऑफ द इयर नाहीत. मुलींच्या शिक्षणासाठी आवाज उठवणाऱ्या या पाकिस्तानी कार्यकर्तीवर 2012 मध्ये तालिबानने गोळ्या झाडल्या होत्या; त्यातून वाचल्यानंतर त्यांनी हे काम पुढे चालू ठेवले आणि 2014 मध्ये कैलास सत्यार्थी यांच्यासोबत त्यांना शांततेचे नोबेल पारितोषिक विभागून मिळाले — नोबेल मिळवणाऱ्या सर्वात तरुण व्यक्ती त्याच आहेत. हा पर्याय इथे येतो कारण नियतकालिकाने ज्यांचा गौरव करावा अशी अपेक्षा उमेदवार बाळगतो नेमक्या त्याच प्रकारची ही व्यक्ती आहे — तरुण, आदरणीय आणि एका नैतिक कार्याशी जोडलेली. म्हणजे हा पर्याय प्रत्यक्षात टाइमचा हा बहुमान काय मोजतो हेच तपासतो. तो त्या वर्षीच्या घटनांवरील प्रभाव मोजतो, चांगुलपणा नाही; आणि म्हणूनच 'ज्याचे काम सर्वात चांगले त्याची निवड' असे गृहीत धरून उत्तर शोधणारा उमेदवार इथे घसरतो.
• (2)रतन टाटा — रतन टाटा हे भारतातील सर्वाधिक परिचित उद्योगपतींपैकी एक असून त्यांनी टाटा सन्सचे अध्यक्षपद भूषवले, पण 2021 सालचे टाइम पर्सन ऑफ द इयर ते नव्हते. भारतीय परीक्षांच्या प्रश्नपत्रिकांतील एका ओळखीच्या प्रकारात हा पर्याय बसतो : आंतरराष्ट्रीय बहुमानाबद्दलच्या प्रश्नात एक सुपरिचित भारतीय नाव घालायचे, या हिशेबाने की उत्तर माहीत नसलेला उमेदवार ओळखीचे व अभिमानाचे नाव निवडेल. हा हिशेब पुरेशा वेळा जुळतो म्हणून परीक्षक तो मांडत राहतात, आणि त्यावरचा बचाव एकच — प्रश्न जे विचारतो त्याचेच उत्तर द्यायचे, आपल्याला जे आवडेल त्याचे नाही. टाइमच्या या निवडीची कसोटी त्या वर्षीच्या जागतिक घटनांवरील प्रभाव ही असल्याने, ती निवड भारतीय असणे किंवा नसणे हा मुद्दाच नाही; आणि 2021 च्या निवडीची घोषणा 13 डिसेंबर 2021 रोजी झाली तेव्हा त्यात इलॉन मस्क यांचे नाव होते.
• (4)कमला हॅरिस — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी कमला हॅरिस हा सर्वात काळजीपूर्वक निवडलेला पर्याय आहे, कारण त्या खरोखरच टाइमच्या पर्सन ऑफ द इयर राहिल्या आहेत — पण 2021 साठी नव्हे, तर 2020 साठी, आणि एकट्या नव्हे तर संयुक्तपणे. अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीच्या त्या वर्षी, ज्यात ते अध्यक्ष व उपाध्यक्ष म्हणून निवडून आले, नियतकालिकाने जो बायडेन आणि कमला हॅरिस यांची एकत्र निवड केली होती. हा प्रश्न मात्र 2021 बद्दल आहे आणि त्या वर्षीची निवड इलॉन मस्क यांची होती. चांगला घडवलेला चालू घडामोडींचा भुलवणारा पर्याय कसा काम करतो याचे हे उत्तम उदाहरण आहे : तो चुकीचे उत्तर नसून शेजारच्या प्रश्नाचे बरोबर उत्तर असतो, त्यामुळे अर्धवट आठवणाऱ्या उमेदवाराला तो ओळखीचा वाटून खरा वाटतो. यावरचा उपाय म्हणजे या यादीतील वर्षे मालिकेसारखी लक्षात ठेवणे, म्हणजे कोणते नाव कोणत्या वर्षाचे हे आपोआप वेगळे राहते.

टाइम या अमेरिकन नियतकालिकाची 'पर्सन ऑफ द इयर' ही निवड 1927 पासून दरवर्षी होते. सुरुवातीला तिचे नाव 'मॅन ऑफ द इयर' असे होते आणि पहिली निवड वैमानिक चार्ल्स लिंडबर्ग यांची होती; 1999 मध्ये नाव बदलून लिंगनिरपेक्ष 'पर्सन ऑफ द इयर' असे करण्यात आले. या निवडीची कसोटी नियतकालिकाने स्वतः जाहीर केलेली आहे आणि ती गुणवत्तेची नसून प्रभावाची आहे : बऱ्यासाठी असो वा वाईटासाठी, त्या वर्षीच्या घटनांना सर्वाधिक आकार देणारी व्यक्ती, समूह, कल्पना किंवा वस्तू. म्हणूनच या यादीत व्यक्तींबरोबरच समूह आणि संकल्पनाही आलेल्या आहेत, आणि नियतकालिकाला अजिबात आदरणीय न वाटणाऱ्या व्यक्तीही. 2021 ची निवड इलॉन मस्क यांची होती आणि ती 13 डिसेंबर 2021 रोजी जाहीर झाली; मुख्य संपादक एडवर्ड फेल्सेन्थल यांनी दिलेल्या कारणांत अस्तित्वाच्या संकटावरील उपाय, तंत्रज्ञानाच्या युगातील शक्यता व धोक्यांचे मूर्त रूप, आणि धाडसी स्थित्यंतरे पुढे रेटणे यांचा समावेश होता. त्या वर्षी मस्क टेस्लाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी व उत्पादन-रचनाकार आणि स्पेसएक्सचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी व मुख्य अभियंता होते; टेस्लाच्या समभागातील वाढीमुळे ते जगातील सर्वाधिक श्रीमंत व्यक्ती ठरले आणि स्पेसएक्सने सामान्य नागरिकांचा चमू कक्षेत नेला. आसपासच्या वर्षांच्या निवडी : 2018 पत्रकारांचा 'द गार्डियन्स' गट, 2019 ग्रेटा थुनबर्ग, 2020 जो बायडेन व कमला हॅरिस संयुक्तपणे, आणि 2022 'स्पिरिट ऑफ युक्रेन'.

आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार व बहुमान हा एमपीएससीच्या चालू घडामोडींतील ठरलेला भाग आहे, आणि टाइमची ही निवड त्यात दरवर्षी येण्याइतकी नियमित आहे. या प्रकारच्या प्रश्नांची तयारी करताना दोन चुका सर्वाधिक होतात. पहिली — या निवडीला सन्मान समजणे आणि म्हणून 'चांगले काम करणारी व्यक्ती' या निकषावर उत्तर शोधणे; प्रत्यक्षात कसोटी प्रभावाची आहे, आणि तो प्रभाव नकारात्मकही असू शकतो. दुसरी — वर्ष चुकवणे; या यादीतील नावे परिचित असल्याने ती आठवतात, पण कोणते नाव कोणत्या वर्षाचे हे आठवत नाही, आणि परीक्षक नेमके तेच तपासतो. इथला चौथा पर्याय त्याचे उदाहरण आहे : कमला हॅरिस या 2020 च्या संयुक्त निवडीचा भाग होत्या, म्हणजे तो पर्याय चुकीचा नसून एका वर्षाने चुकलेला आहे. यावरचा उपाय म्हणजे अशा यादी-स्वरूपाच्या पुरस्कारांची शेवटची पाच-सहा वर्षे एका ओळीत लिहून ठेवणे आणि दरवर्षी त्यात एक नाव जोडणे. हीच पद्धत नोबेल, बुकर, ऑस्कर व मॅगसेसे यांसारख्या इतर नियमित येणाऱ्या पुरस्कारांनाही लागू होते; या पुरस्कारांची वर्षनिहाय मालिका ही चालू घडामोडींच्या तयारीतील सर्वाधिक परतावा देणारी नोंद आहे.

• टाइम नियतकालिकाने 2021 सालासाठी इलॉन मस्क यांची 'पर्सन ऑफ द इयर' म्हणून निवड केली आणि ती 13 डिसेंबर 2021 रोजी जाहीर झाली; मुख्य संपादक एडवर्ड फेल्सेन्थल यांनी दिलेल्या कारणांत अस्तित्वाच्या संकटावरील उपाय, तंत्रज्ञानाच्या युगातील शक्यता व धोक्यांचे मूर्त रूप आणि धाडसी स्थित्यंतरे यांचा उल्लेख होता.
• मस्क हे टेस्लाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी व उत्पादन-रचनाकार आणि स्पेसएक्सचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी व मुख्य अभियंता आहेत; 2021 मध्ये टेस्लाच्या समभागातील वाढीमुळे ते जगातील सर्वाधिक श्रीमंत व्यक्ती ठरले आणि स्पेसएक्सने व्यावसायिक अंतराळवीराशिवाय सामान्य नागरिकांचा चमू कक्षेत नेला.
• ही निवड 1927 मध्ये 'मॅन ऑफ द इयर' या नावाने सुरू झाली आणि पहिली निवड चार्ल्स लिंडबर्ग यांची होती; 1999 मध्ये नाव बदलून लिंगनिरपेक्ष 'पर्सन ऑफ द इयर' असे करण्यात आले, आणि कसोटी गुणवत्तेची नसून त्या वर्षीच्या घटनांवरील प्रभावाची आहे — तो बऱ्यासाठी असो वा वाईटासाठी.
• आसपासच्या वर्षांच्या निवडी अशा आहेत : 2018 — पत्रकारांचा 'द गार्डियन्स' गट, 2019 — ग्रेटा थुनबर्ग, 2020 — जो बायडेन आणि कमला हॅरिस संयुक्तपणे, 2021 — इलॉन मस्क, आणि 2022 — 'स्पिरिट ऑफ युक्रेन'.
• कमला हॅरिस खरोखर पर्सन ऑफ द इयर राहिल्या आहेत, पण 2020 सालासाठी आणि जो बायडेन यांच्यासोबत संयुक्तपणे; म्हणूनच या प्रश्नातील तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी त्यांचा पर्याय सर्वाधिक धोकादायक ठरतो.

• टाइमची ही निवड म्हणजे गुणवत्तेचा सन्मान समजणे; तिची कसोटी त्या वर्षीच्या घटनांवरील प्रभाव ही असून तो प्रभाव नकारात्मकही असू शकतो
• नाव आठवते पण वर्ष चुकते ही सर्वात सामान्य चूक; कमला हॅरिस 2020 च्या संयुक्त निवडीचा भाग होत्या आणि हा प्रश्न 2021 बद्दल आहे
• आंतरराष्ट्रीय पुरस्काराच्या प्रश्नात ओळखीचे भारतीय नाव दिसले म्हणून तेच निवडणे; असा पर्याय मुद्दाम ठेवलेला असतो आणि प्रश्न जे विचारतो त्याचेच उत्तर द्यायचे असते
• एका वर्षापुरते नाव पाठ करणे; परीक्षक शेजारच्या वर्षाचा प्रश्न विचारू शकतो, म्हणून निवडींची मालिका म्हणूनच नोंद ठेवावी

पुरस्कार व बहुमानांवर एमपीएससी दरवर्षी काही प्रश्न विचारते आणि त्यांचा साचा जवळजवळ ठरलेला असतो : अमुक वर्षीचा अमुक पुरस्कार कोणाला मिळाला. प्रश्न सोपा दिसतो, पण त्यात दोन गोष्टी एकत्र तपासल्या जातात — नाव आणि वर्ष — आणि पर्यायांत बहुधा शेजारच्या वर्षाचे बरोबर नाव ठेवलेले असते. म्हणून तयारी करताना प्रत्येक नियमित पुरस्कारासाठी वर्षनिहाय एक ओळीची यादी करावी आणि ती दर काही आठवड्यांनी उजळावी; अशा याद्या तयार करायला वेळ लागतो पण त्या अनेक वर्षे उपयोगी पडतात, कारण प्रश्न फिरून त्याच याद्यांतून येतात. दुसरे, पुरस्काराची कसोटी काय आहे हेही समजून घ्यावे : टाइमची निवड प्रभावावर आधारित आहे, नोबेल शांतता पारितोषिक कार्यावर आधारित आहे, आणि पद्म पुरस्कार विशिष्ट सेवाक्षेत्रांनुसार दिले जातात. कसोटी माहीत असली की माहीत नसलेल्या वर्षाचाही अंदाज अधिक चांगला बांधता येतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  टाइम नियतकालिकाने 2020 सालासाठी 'पर्सन ऑफ द इयर' म्हणून कोणाची निवड केली होती ?

  • (a)ग्रेटा थुनबर्ग
  • (b)जो बायडेन आणि कमला हॅरिस संयुक्तपणे
  • (c)इलॉन मस्क
  • (d)'स्पिरिट ऑफ युक्रेन'

  उत्तर(b) जो बायडेन आणि कमला हॅरिस संयुक्तपणे. अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीच्या त्या वर्षी, ज्यात ते अध्यक्ष व उपाध्यक्ष म्हणून निवडून आले, नियतकालिकाने दोघांची एकत्र निवड केली. आसपासच्या वर्षांतील निवडी अशा : 2018 पत्रकारांचा 'द गार्डियन्स' गट, 2019 ग्रेटा थुनबर्ग, 2021 इलॉन मस्क आणि 2022 'स्पिरिट ऑफ युक्रेन'. या यादीतील नावे परिचित असल्याने ती आठवतात, पण परीक्षेत वर्षच निर्णायक ठरते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  टाइम नियतकालिकाच्या 'पर्सन ऑफ द इयर' निवडीबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)ही निवड केवळ व्यक्तींपुरतीच मर्यादित असते
  • (b)निवडीची कसोटी त्या वर्षीच्या घटनांवरील प्रभाव ही आहे
  • (c)ही निवड 1999 मध्ये सुरू झाली
  • (d)निवड संयुक्त राष्ट्रांच्या शिफारशीवरून केली जाते

  उत्तर(b) निवडीची कसोटी त्या वर्षीच्या घटनांवरील प्रभाव ही आहे. नियतकालिकाच्या स्वतःच्या मांडणीनुसार, बऱ्यासाठी असो वा वाईटासाठी, त्या वर्षीच्या घटनांना सर्वाधिक आकार देणारी व्यक्ती, समूह, कल्पना किंवा वस्तू निवडली जाते; म्हणून निवड केवळ व्यक्तींपुरती मर्यादित नाही आणि ती गुणवत्तेचा सन्मानही नाही. ही निवड 1927 पासून सुरू असून 1999 मध्ये तिचे नाव 'मॅन ऑफ द इयर' वरून 'पर्सन ऑफ द इयर' असे बदलले गेले.