खालील विधाने विचारात घेऊन योग्य पर्याय निवडा : (a) क्रिमिया 2014 पर्यंत युक्रेन या देशाचा भाग होता. (b) 2014 मध्ये रशियाने क्रिमियाचा ताबा घेतला. (c) नाटो या संघटनेत 30 देशांचा सहभाग आहे.
- (1)(a) आणि (b) बरोबर
- (2)फक्त (c) बरोबर
- (3)(a), (b) आणि (c) तिन्ही बरोबर
- (4)(a) आणि (c) बरोबर
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — तिन्ही विधाने बरोबर आहेत; मराठी स्तंभात हा पर्याय '(a), (b) आणि (c) तिन्ही बरोबर' असा छापला असून 'तिन्ही' हा शब्द इंग्रजी स्तंभात नाही. इथे तीनच विधाने छापली आहेत, (a) ते (c), आणि 21 ऑगस्ट 2022 रोजी हा पेपर घेतला गेला त्या दिवशी तिन्ही अचूक होती. विधान (a) बरोबर आहे. क्रिमिया 1954 मध्ये रशियन सोव्हिएत संघराज्यीय समाजवादी प्रजासत्ताकाकडून युक्रेनियन सोव्हिएत समाजवादी प्रजासत्ताकाकडे हस्तांतरित करण्यात आला, आणि 1991 मध्ये सोव्हिएत संघ विसर्जित झाला तेव्हा हे द्वीपकल्प युक्रेनबरोबरच स्वातंत्र्यात गेले; 2014 पर्यंत ते युक्रेनचा भाग म्हणून, स्वायत्त प्रजासत्ताक या दर्जासह राहिले, आणि सेव्हास्तोपोल हे शहर स्वतंत्रपणे प्रशासित होते. विधान (b) बरोबर आहे. 27 फेब्रुवारी 2014 पासून कोणतीही ओळखचिन्हे नसलेल्या रशियन सैनिकांनी द्वीपकल्पावरील मोक्याची ठिकाणे ताब्यात घेतली; त्या ताब्याखालीच 16 मार्च 2014 रोजी सार्वमत घेण्यात आले, ज्यात तत्कालीन स्थिती कायम ठेवण्याचा पर्यायच नव्हता; 17 मार्च रोजी स्वातंत्र्याची घोषणा झाली; आणि 18 मार्च 2014 रोजी सामीलीकरणाचा करार करून रशियाने क्रिमियाला 'क्रिमिया प्रजासत्ताक' व सेव्हास्तोपोल हे संघीय शहर या स्वरूपात आपल्यात सामावून घेतले. संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने ते सार्वमत अमान्य केले आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यताप्राप्त सीमांच्या आत युक्रेनची प्रादेशिक अखंडता कायम असल्याचे ठासून सांगितले; जी-8 गटाने रशियाचे सदस्यत्व स्थगित केले आणि निर्बंध लागू झाले. विधान (c) या परीक्षेच्या तारखेला बरोबर होते. उत्तर मॅसेडोनिया 27 मार्च 2020 रोजी तिसावा सदस्य म्हणून उत्तर अटलांटिक करारात सामील झाला, आणि ऑगस्ट 2022 मध्ये हा पेपर लिहिला गेला तेव्हा या संघटनेचे सदस्य तीसच होते. आज हे कार्ड वाचणाऱ्या विद्यार्थ्याने ती तारीख घट्ट धरून ठेवली पाहिजे, कारण तेव्हापासून हा आकडा दोनदा बदलला आहे : फिनलंड 4 एप्रिल 2023 रोजी एकतिसावा सदस्य म्हणून आणि स्वीडन 7 मार्च 2024 रोजी बत्तिसावा सदस्य म्हणून सामील झाला; दोघांचेही अर्ज त्याच वर्षी फेब्रुवारीत सुरू झालेल्या युक्रेनवरील रशियन आक्रमणाला थेट प्रतिसाद म्हणून 2022 मध्ये आले होते. परीक्षेतले उत्तर तीस आहे कारण परीक्षा ऑगस्ट 2022 मध्ये झाली; आजच्या घडीला त्याच प्रश्नाचे उत्तर बत्तीस असेल. जुन्या प्रश्नपत्रिकांवरून चालू घडामोडींची तयारी करताना लक्षात ठेवण्यासारखी सर्वात महत्त्वाची सवय हीच आहे — प्रत्येक संख्यात्मक उत्तर हे एका ठरावीक तारखेपुरतेच उत्तर असते, आणि ती तारीख हा त्या माहितीचाच भाग असतो. तिन्ही विधाने बरोबर असल्याने उत्तर पर्याय (3) आहे.
- (1)(a) आणि (b) बरोबर — हा पर्याय विधाने (a) व (b) बरोबर मानतो आणि विधान (c) वगळतो, म्हणजे नाटोमध्ये तीस देश नाहीत असा दावा तो करतो. या पेपराच्या तारखेला तो दावा चुकीचा होता. 27 मार्च 2020 रोजी उत्तर मॅसेडोनिया तिसावा सदस्य म्हणून सामील झाल्यानंतर ऑगस्ट 2022 पर्यंत संघटनेची सदस्यसंख्या तीसच राहिली; फिनलंड आणि स्वीडन यांचे अर्ज 2022 मध्ये आले असले तरी त्यांचे सदस्यत्व अनुक्रमे एप्रिल 2023 आणि मार्च 2024 मध्ये पूर्ण झाले, म्हणजे परीक्षेनंतर. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार बहुधा दोनपैकी एका चुकीत सापडतो : एक तर त्याला 2022 मधील अर्जांची बातमी आठवते आणि तो त्यांना सदस्यत्व मानतो, किंवा तो नंतरच्या घडामोडी आठवून आजची संख्या लावतो. दोन्ही चुका एकाच सवयीने टळतात — प्रश्नपत्रिकेची तारीख पाहून त्या दिवशीची स्थिती आठवणे, आणि संख्यात्मक चालू घडामोडींच्या नोंदी नेहमी 'अमुक तारखेला' अशा स्वरूपात ठेवणे.
- (2)फक्त (c) बरोबर — हा पर्याय केवळ विधान (c) बरोबर असल्याचे सांगतो, म्हणजे क्रिमियाबद्दलची दोन्ही विधाने चुकीची ठरवतो. ती दोन्ही बरोबर आहेत आणि त्यांची तारीखवार साखळी नोंदवण्यासारखी आहे : 1954 मध्ये क्रिमिया रशियन सोव्हिएत प्रजासत्ताकाकडून युक्रेनियन सोव्हिएत प्रजासत्ताकाकडे गेला; 1991 मध्ये सोव्हिएत संघ विसर्जित झाल्यावर तो स्वतंत्र युक्रेनचा भाग राहिला; 27 फेब्रुवारी 2014 पासून ओळखचिन्हे नसलेल्या रशियन सैनिकांनी तो ताब्यात घेतला; 16 मार्च 2014 रोजी ताब्याखाली सार्वमत झाले; आणि 18 मार्च 2014 रोजी सामीलीकरणाचा करार झाला. म्हणजे 2014 पर्यंत क्रिमिया युक्रेनचा भाग होता हे विधान (a) आणि 2014 मध्ये रशियाने त्याचा ताबा घेतला हे विधान (b) दोन्ही खरे ठरतात. या पर्यायाची भुरळ अशी की क्रिमियाच्या घडामोडी 2022 च्या युद्धाशी जोडून आठवल्या जातात आणि 2014 चे वेगळे वर्ष विसरले जाते; पण 2014 आणि 2022 या दोन स्वतंत्र घटना आहेत.
- (4)(a) आणि (c) बरोबर — हा पर्याय विधाने (a) व (c) बरोबर मानतो आणि विधान (b) वगळतो, म्हणजे 2014 मध्ये रशियाने क्रिमियाचा ताबा घेतला नाही असा दावा तो करतो. तो दावा टिकत नाही. फेब्रुवारी-मार्च 2014 मधील घटनाक्रम स्पष्ट आहे : 27 फेब्रुवारीपासून लष्करी ताबा, 16 मार्चला ताब्याखालील सार्वमत, 17 मार्चला स्वातंत्र्याची घोषणा आणि 18 मार्चला सामीलीकरणाचा करार. संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने ते सार्वमत अमान्य केले आणि युक्रेनची प्रादेशिक अखंडता कायम असल्याचे नोंदवले, जी-8 गटाने रशियाचे सदस्यत्व स्थगित केले आणि निर्बंध लागू झाले. विधाने (a) आणि (b) एकमेकांना पूरक असल्याने त्यांतील एक स्वीकारून दुसरे नाकारणे विशेषतः अवघड आहे : 2014 पर्यंत क्रिमिया युक्रेनचा भाग होता असे म्हणणे म्हणजे 2014 मध्ये तो युक्रेनचा राहिला नाही हे मान्य करणे, आणि तसे घडवणारी घटना म्हणजे नेमका रशियाचा ताबा.
क्रिमियाचा प्रश्न समजून घेण्यासाठी तीन कालखंड वेगळे ठेवावे लागतात. पहिला — सोव्हिएत कालखंड : 1954 मध्ये क्रिमिया रशियन सोव्हिएत प्रजासत्ताकाकडून युक्रेनियन सोव्हिएत प्रजासत्ताकाकडे हस्तांतरित झाला, ही तेव्हा एकाच देशाच्या अंतर्गत केलेली प्रशासकीय फेरबदल होती. दुसरा — 1991 ते 2014 : सोव्हिएत संघ विसर्जित झाल्यावर क्रिमिया स्वतंत्र युक्रेनचा भाग राहिला, स्वायत्त प्रजासत्ताक या दर्जासह, आणि सेव्हास्तोपोल स्वतंत्रपणे प्रशासित शहर म्हणून; रशियाच्या काळ्या समुद्रावरील आरमाराचा तळ मात्र भाडेकराराने तिथेच राहिला. तिसरा — 2014 आणि नंतर : 27 फेब्रुवारी 2014 पासूनचा लष्करी ताबा, 16 मार्चचे सार्वमत, आणि 18 मार्चचा सामीलीकरणाचा करार. या तिसऱ्या टप्प्याला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली नाही — संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने सार्वमत अमान्य केले आणि युक्रेनची प्रादेशिक अखंडता कायम असल्याचे ठरावाने सांगितले. नाटो ही याच पार्श्वभूमीवरची दुसरी बाजू आहे : 4 एप्रिल 1949 रोजी वॉशिंग्टन येथे झालेल्या उत्तर अटलांटिक कराराने बारा राष्ट्रांनी ती स्थापन केली, आणि तिचे मध्यवर्ती कलम 5 युरोप किंवा उत्तर अमेरिकेतील एका सदस्यावरील सशस्त्र हल्ला सर्वांवरील हल्ला मानते. 2020 मध्ये उत्तर मॅसेडोनिया तिसावा सदस्य झाला; युक्रेनवरील 2022 च्या आक्रमणानंतर फिनलंड व स्वीडन यांनी अर्ज केले आणि ते अनुक्रमे 2023 व 2024 मध्ये सामील झाले.
आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवरचे प्रश्न एमपीएससीच्या चालू घडामोडींच्या भागात नियमित येतात आणि 2022 च्या पेपरात युक्रेन-रशिया संघर्ष हा अपरिहार्य विषय होता, कारण परीक्षा त्या युद्धाच्या पहिल्या सहा महिन्यांतच झाली. या प्रश्नाचे खरे शिक्षण मात्र विषयापेक्षा पद्धतीचे आहे : त्यातील तिसरे विधान एक संख्या सांगते, आणि संख्या ही कालसापेक्ष असते. परीक्षेच्या दिवशी नाटोचे सदस्य तीस होते; आज तेच विधान चुकीचे ठरेल. जुन्या प्रश्नपत्रिका सोडवताना ही गोष्ट सतत लक्षात ठेवावी लागते, अन्यथा उमेदवार आजची माहिती त्या वर्षीच्या प्रश्नावर लावतो आणि बरोबर उत्तरालाच चूक ठरवतो. म्हणून चालू घडामोडींच्या नोंदी तयार करताना प्रत्येक आकड्यासमोर तारीख लिहिण्याची सवय लावावी — सदस्यसंख्या, क्रमवारीतील स्थान, निर्देशांकातील गुण, या सर्वांना ती लागू होते. दुसरी सवय म्हणजे एकाच प्रदेशाच्या घडामोडींची कालरेषा स्वतंत्र ठेवणे : क्रिमियाचे 2014 आणि युक्रेनचे 2022 या दोन वेगळ्या घटना असून त्यांची गल्लत झाली की दोन्हींची वर्षे चुकतात. तिसरी सवय — संघटनांची स्थापना, सदस्यसंख्या आणि मध्यवर्ती कलम या तिन्ही गोष्टी एकत्र नोंदवणे, कारण प्रश्न यांपैकी कोणत्याही एका बाजूने येऊ शकतो.
- क्रिमिया 1954 मध्ये रशियन सोव्हिएत संघराज्यीय समाजवादी प्रजासत्ताकाकडून युक्रेनियन सोव्हिएत समाजवादी प्रजासत्ताकाकडे हस्तांतरित झाला आणि 1991 मध्ये सोव्हिएत संघाच्या विसर्जनापासून 2014 पर्यंत तो स्वतंत्र युक्रेनचा भाग राहिला.
- रशियाने 27 फेब्रुवारी 2014 पासून क्रिमियाचा लष्करी ताबा घेतला, 16 मार्च रोजी त्या ताब्याखाली सार्वमत घेतले आणि 18 मार्च 2014 रोजी सामीलीकरणाचा करार करून त्याला क्रिमिया प्रजासत्ताक व सेव्हास्तोपोल हे संघीय शहर या स्वरूपात सामावून घेतले; संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने ते सार्वमत अमान्य केले आणि युक्रेनची प्रादेशिक अखंडता कायम असल्याचे ठरावाने सांगितले.
- हा पेपर ऑगस्ट 2022 मध्ये लिहिला गेला तेव्हा नाटोचे सदस्य देश तीस होते; 27 मार्च 2020 रोजी उत्तर मॅसेडोनिया तिसावा सदस्य म्हणून सामील झाला होता.
- फिनलंड 4 एप्रिल 2023 रोजी एकतिसावा आणि स्वीडन 7 मार्च 2024 रोजी बत्तिसावा सदस्य म्हणून सामील झाला; दोघांनीही युक्रेनवरील रशियन आक्रमणानंतर 2022 मध्ये अर्ज केला होता, म्हणून तिसऱ्या विधानाचे आजचे बरोबर उत्तर तीस राहिलेले नाही.
- नाटोची स्थापना 4 एप्रिल 1949 रोजी वॉशिंग्टन येथे स्वाक्षरी झालेल्या उत्तर अटलांटिक कराराने बारा राष्ट्रांनी केली; तिच्या कलम 5 नुसार युरोप किंवा उत्तर अमेरिकेतील एका सदस्यावरील सशस्त्र हल्ला हा सर्व सदस्यांवरील हल्ला मानला जातो.
तिन्ही बरोबर, म्हणून तिन्ही स्वीकारणारी ओळ — पर्याय (3), जो मराठी स्तंभात '(a), (b) आणि (c) तिन्ही बरोबर' असा पूर्ण शब्दांत छापला आहे. जुन्या प्रश्नपत्रिकांतून चालू घडामोडींची तयारी करताना अंगी बाणवण्याजोगी सर्वात महत्त्वाची सवय हीच : आकड्यात दिलेले प्रत्येक उत्तर हे एका ठरावीक तारखेपुरतेच उत्तर असते, आणि ती तारीख तथ्याचाच भाग असते. इथे परीक्षेतले उत्तर तीस आहे कारण परीक्षा ऑगस्ट 2022 मध्ये झाली; त्याच वाक्याचे आजचे उत्तर बत्तीस आहे. नाटोची स्थापना 4 एप्रिल 1949 रोजी वॉशिंग्टन येथे बारा राष्ट्रांनी सही केलेल्या उत्तर अटलांटिक करारातून झाली, आणि त्यातील मध्यवर्ती तरतूद असलेले कलम 5 युरोप वा उत्तर अमेरिकेतील कोणत्याही एका सदस्यावरील सशस्त्र हल्ला हा सर्वांवरील हल्ला मानते.
- संख्यात्मक चालू घडामोडींना तारीख न जोडणे; नाटोचे सदस्य ऑगस्ट 2022 मध्ये तीस होते आणि आज बत्तीस आहेत, म्हणून आजची माहिती त्या वर्षीच्या प्रश्नावर लावली की बरोबर उत्तरच चुकीचे वाटते
- 2014 चा क्रिमिया ताबा आणि 2022 चे युक्रेनवरील आक्रमण एकच घटना मानणे; या दोन स्वतंत्र घटना असून त्यांची वर्षे व स्वरूप वेगळे आहे
- अर्ज करणे आणि सदस्य होणे यांत फरक न करणे; फिनलंड व स्वीडन यांनी 2022 मध्ये अर्ज केला, पण त्यांचे सदस्यत्व अनुक्रमे एप्रिल 2023 व मार्च 2024 मध्ये पूर्ण झाले
- 'तिन्ही विधाने बरोबर' हा पर्याय संशयास्पद मानून एखादे विधान जाणीवपूर्वक चुकीचे ठरवणे; इथे तिन्ही विधाने परीक्षेच्या तारखेला अचूक होती
आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर एमपीएससी दोन प्रकारे प्रश्न विचारते : थेट बातमीवर आधारित प्रश्न — कोणत्या देशाने काय केले, कोणती परिषद कुठे झाली — आणि इथल्यासारखे विधान-स्वरूपाचे प्रश्न, जिथे एका घटनेभोवती दोन-तीन तपशील ठेवून त्यांची अचूकता तपासली जाते. दुसऱ्या प्रकारात बहुधा एक विधान संख्येचे असते, आणि तीच खरी अडचण ठरते. म्हणून तयारी करताना दोन प्रकारच्या नोंदी ठेवाव्यात : घटनांची कालरेषा, आणि संख्यांची तारीखवार यादी. जुन्या प्रश्नपत्रिकांवरून सराव करताना प्रत्येक प्रश्नाच्या वर परीक्षेची तारीख लिहून ठेवावी आणि उत्तर त्या तारखेच्या स्थितीनुसार ठरवावे; परीक्षेत आजची माहिती विचारली जाणार असली तरी सरावात हा भेद केला नाही तर चुकीचे धडे शिकले जातात. आणि संघटनांविषयी प्रश्न येताना स्थापना वर्ष, मुख्यालय, सदस्यसंख्या व मध्यवर्ती तरतूद हे चार तपशील नेहमी एकत्र विचारले जाण्याची शक्यता गृहीत धरावी.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
रशियाने क्रिमियाच्या सामीलीकरणाचा करार कोणत्या तारखेला केला ?
- (a)27 फेब्रुवारी 2014
- (b)16 मार्च 2014
- (c)18 मार्च 2014
- (d)24 फेब्रुवारी 2022
उत्तर(c) 18 मार्च 2014. या घटनाक्रमाचे टप्पे असे : 27 फेब्रुवारी 2014 पासून ओळखचिन्हे नसलेल्या रशियन सैनिकांनी द्वीपकल्पावरील मोक्याची ठिकाणे ताब्यात घेतली; 16 मार्च रोजी त्या ताब्याखाली सार्वमत घेण्यात आले; 17 मार्च रोजी स्वातंत्र्याची घोषणा झाली; आणि 18 मार्च रोजी सामीलीकरणाचा करार झाला. 24 फेब्रुवारी 2022 ही युक्रेनवरील व्यापक रशियन आक्रमणाची तारीख असून ती वेगळी घटना आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
नाटोमध्ये एकतिसावा सदस्य म्हणून कोणता देश आणि कधी सामील झाला ?
- (a)उत्तर मॅसेडोनिया, मार्च 2020
- (b)फिनलंड, एप्रिल 2023
- (c)स्वीडन, मार्च 2024
- (d)युक्रेन, फेब्रुवारी 2022
उत्तर(b) फिनलंड, एप्रिल 2023. उत्तर मॅसेडोनिया 27 मार्च 2020 रोजी तिसावा सदस्य झाला आणि ऑगस्ट 2022 पर्यंत संघटनेची सदस्यसंख्या तीसच होती; फिनलंड 4 एप्रिल 2023 रोजी एकतिसावा आणि स्वीडन 7 मार्च 2024 रोजी बत्तिसावा सदस्य म्हणून सामील झाला. युक्रेन नाटोचा सदस्य नाही. फिनलंड व स्वीडन या दोघांनीही युक्रेनवरील रशियन आक्रमणानंतर 2022 मध्ये अर्ज केला होता.