MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 6 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2). डावीकडे प्रवाहांचे चार प्रकार आणि उजवीकडे चार स्पष्टीकरणे छापली आहेत; ती शेजारी शेजारी असणे ही केवळ मांडणी आहे आणि तिने कोणतीही जोडी सांगितलेली नाही. प्रत्येक संज्ञेचा अर्थ लावूनच जोडी बांधावी लागते. सर्वांत निश्चित जोडीपासून सुरुवात करावी. (d) गुंफीत प्रवाह म्हणजे नदीचे पात्र अनेक लहान प्रवाहांत विभागले जाऊन ते वाळू व गाळाच्या बेटांभोवती एकमेकांत गुंफले जाणे — गाळाचा भार जास्त आणि उतार मंद असेल तिथे हे घडते. उजवीकडची (iv) 'प्रवाहाची आपापसात जोडलेली व्यूहरचना' हे त्याचेच वर्णन आहे. म्हणून (d) — (iv), आणि या एका जोडीने चारपैकी दोन ओळी लगेच बाद होतात. (a) अनुवर्ती प्रवाह हा भूभाग वर उचलला गेल्यावर त्याच्या मूळ उताराच्या दिशेनेच वाहू लागतो; उताराची दिशा हीच त्याची दिशा ठरवते. म्हणून (a) — (ii) 'मुळ उताराने नियंत्रित प्रवाह'. (b) प्रत्यनुवर्ती प्रवाह हा अनुवर्ती प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने, म्हणजे खडकांच्या नतीच्या विरुद्ध दिशेने वाहतो; हे त्याचे ठरवून दिलेले लक्षणच आहे. म्हणून (b) — (iii) 'खडकाच्या नतीच्या विरुद्ध वाहणे'. उरलेल्या (c) परावर्ती प्रवाहाला (i) मिळते. परावर्ती प्रवाह हा अनुवर्ती प्रवाहाला नंतर येऊन मिळणारा उपप्रवाह असून तो कमी प्रतिरोधक खडकाच्या पट्ट्यात, म्हणजे त्या दुर्बल थराच्या दृश्यांशाच्या दिशेने आपली दरी कोरतो. इथे नोंदवण्याजोगे असे की छापलेले स्पष्टीकरण 'दृश्यांशामधुन दरी तयार होऊन प्रवाह वाहणे' असे आहे; भूरूपशास्त्राची नेमकी मांडणी अशी की परावर्ती प्रवाह दुर्बल थराच्या दृश्यांशाच्या *दिशेने*, म्हणजे नतिलंब दिशेने वाहतो. या तपशिलाने जोडणी बदलत नाही, कारण उरलेल्या तिन्ही संज्ञांना त्यांची स्पष्टीकरणे आधीच मिळालेली आहेत आणि (i) ही एकमेव शिल्लक नोंद आहे. पूर्ण जोडणी (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(iv), म्हणजेच पर्याय (2).

• (1)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (i) — ही ओळ अनुवर्ती प्रवाहाला गुंफीत प्रवाहाचे वर्णन देते आणि गुंफीत प्रवाहाला परावर्ती प्रवाहाचे. म्हणजे ती दोन्ही टोकांना चुकते आणि चारही जोड्या ढासळतात. अनुवर्ती प्रवाह हा उताराच्या दिशेवरून ओळखला जातो, पात्राच्या आकारावरून नाही; गुंफीत प्रवाह हा उलट केवळ पात्राच्या आकारावरून ओळखला जातो आणि खडकांच्या नती-दिशेशी त्याचा काहीही संबंध नाही. गुंफीत प्रवाह ही या यादीतली सर्वांत सहज ओळखता येणारी संज्ञा आहे — 'आपापसात जोडलेली व्यूहरचना' हे वर्णन दुसऱ्या कशालाच लागू पडत नाही — त्यामुळे तीच जोडी आधी बांधावी आणि तिच्यावर सर्व ओळी तपासाव्यात. तो एकच निकष लावला तरी ही ओळ पहिल्या फटक्यात बाद होते.
• (3)(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iii) — ही ओळ चारही जोड्या चुकवते आणि तिच्यातली एकही नोंद वाचून टिकत नाही. ती अनुवर्ती प्रवाहाला 'आपापसात जोडलेली व्यूहरचना' देते, प्रत्यनुवर्ती प्रवाहाला दृश्यांशातली दरी देते, परावर्ती प्रवाहाला मूळ उताराचे नियंत्रण देते आणि गुंफीत प्रवाहाला नतीविरुद्ध वाहणे देते. यांतली शेवटची जोडी सर्वांत उघड चुकीची आहे: गुंफीत पात्र हे गाळाचा भार आणि मंद उतार यांचा परिणाम असून खडकांची नती त्याच्याशी संबंधितच नाही. चारही संज्ञा माहीत नसतानाही अशी ओळ बाद करता येते, आणि तो जोड्यांच्या प्रश्नातला महत्त्वाचा कौशल्यभाग आहे — ज्या एका जोडीबद्दल खात्री आहे ती वापरून ओळी नाकारत जाणे, आणि अनिश्चित जोड्यांवर वेळ घालवण्याआधीच तसे करणे.
• (4)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (i) — ही सर्वांत धोकादायक ओळ आहे, कारण ती पहिल्या दोन जोड्या अगदी बरोबर देते — अनुवर्ती प्रवाहाला मूळ उताराचे नियंत्रण आणि प्रत्यनुवर्ती प्रवाहाला नतीविरुद्ध वाहणे — आणि नंतरच्या दोन उलट्या करते. ती परावर्ती प्रवाहाला गुंफीत पात्राचे वर्णन देते आणि गुंफीत प्रवाहाला दृश्यांशातली दरी. सुरुवातीच्या दोन जोड्या तपासून समाधान मानणारा उमेदवार इथेच फसतो, आणि हा सापळा या पेपरात एकदाच नाही तर अनेक जोड्यांच्या प्रश्नांत आढळतो. यावरचा उपाय यांत्रिक आहे: कोणतीही ओळ चारही जोड्यांसाठी शेवटपर्यंत तपासावी, आणि पहिल्या दोन जोड्या बरोबर आल्या म्हणून तपासणी थांबवू नये. इथे 'गुंफीत' या संज्ञेवर तपासणी केली तरी ही ओळ लगेच पडते, कारण गुंफीत प्रवाहाचा दृश्यांशाशी कोणताही संबंध नाही.

प्रवाहांचे प्रकार दोन वेगवेगळ्या निकषांवर ठरतात, आणि हे दोन निकष वेगळे ठेवणे हा या प्रकरणातला मुख्य मुद्दा आहे. पहिला निकष म्हणजे प्रवाहाची दिशा भूगर्भीय रचनेशी कशी नाते ठेवते. अनुवर्ती प्रवाह हा भूभाग वर उचलल्यावर त्याच्या मूळ उताराच्या दिशेने वाहणारा मूळ प्रवाह. परावर्ती प्रवाह हा नंतर विकसित होणारा उपप्रवाह, जो कमी प्रतिरोधक खडकाच्या पट्ट्यात, म्हणजे नतिलंब दिशेने आपली दरी कोरत अनुवर्ती प्रवाहाला काटकोनात मिळतो. प्रत्यनुवर्ती प्रवाह हा परावर्ती प्रवाहाला मिळणारा, अनुवर्ती प्रवाहाच्या आणि खडकांच्या नतीच्या विरुद्ध दिशेने वाहणारा प्रवाह; आणि पुनरनुवर्ती प्रवाह हा पुन्हा मूळ अनुवर्ती दिशेनेच वाहणारा. या चार संज्ञा एकत्र शिकल्या की एका भूभागाची जलप्रणाली कशी विकसित होते याचे चित्र उभे राहते. दुसरा निकष पूर्णपणे वेगळा असून तो पात्राच्या आकाराचा आहे: सरळ, वळणदार म्हणजे नागमोडी, आणि गुंफीत. गुंफीत पात्र तिथे तयार होते जिथे नदीचा गाळाचा भार तिच्या वहनक्षमतेपेक्षा जास्त असतो, उतार मंद असतो आणि पाण्याचे प्रमाण हंगामानुसार खूप बदलते — त्यामुळे गाळाची बेटे तयार होऊन प्रवाह त्यांच्याभोवती अनेक शाखांत विभागतो आणि पुन्हा जुळतो. हिमालयातून बाहेर पडल्यावर मैदानात उतरणाऱ्या नद्यांत हे रूप सर्रास दिसते. या प्रश्नात दोन्ही निकषांच्या संज्ञा एकाच यादीत मिसळल्या आहेत, आणि तेच त्याचे कौशल्य आहे.

प्रवाहांचे प्रकार हा भूरूपशास्त्रातला असा भाग आहे जो जोड्यांच्या प्रश्नात बसवायला अतिशय सोयीचा असतो: चार संज्ञा, चार व्याख्या, आणि प्रत्येक व्याख्या एका ओळीत मावणारी. आयोग ही यादी बांधताना सहसा एक अशी संज्ञा ठेवतो जिचे वर्णन दुसऱ्या कशालाच लागू पडत नाही — इथे ती गुंफीत प्रवाह आहे — आणि उरलेल्या तीन संज्ञा एकमेकांशी जवळच्या ठेवतो, जेणेकरून त्या वेगळ्या करता येतात की नाही हे तपासले जाईल. त्यामुळे सोडवण्याचा क्रम ठरलेला आहे: आधी निःसंदिग्ध जोडी बांधावी, तिच्यावर चारही ओळी तपासाव्यात, आणि उरलेल्या ओळींतच बारकाईने पाहावे. या प्रश्नात एक तपशील नोंदवण्याजोगा आहे. छापलेले स्पष्टीकरण (i) 'दृश्यांशामधुन दरी तयार होऊन प्रवाह वाहणे' असे आहे, तर पाठ्यपुस्तकातील नेमकी मांडणी अशी की परावर्ती प्रवाह दुर्बल थराच्या दृश्यांशाच्या दिशेने म्हणजे नतिलंब दिशेने दरी कोरतो. या फरकाने या प्रश्नाचे उत्तर बदलत नाही, कारण उरलेल्या तीन संज्ञांच्या जोड्या आधीच निश्चित होतात आणि (i) ही एकमेव शिल्लक नोंद उरते; पण उत्तराच्या तपशिलात हा फरक लक्षात ठेवावा, कारण याच संकल्पनेवर पुढे थेट प्रश्न विचारला जाऊ शकतो.

• अनुवर्ती प्रवाह हा भूभाग वर उचलल्यानंतर त्याच्या मूळ उताराच्या दिशेने वाहणारा मूळ प्रवाह असून उताराची दिशा हीच त्याची दिशा ठरवते.
• परावर्ती प्रवाह हा नंतर विकसित होणारा उपप्रवाह असून तो कमी प्रतिरोधक खडकाच्या पट्ट्यात नतिलंब दिशेने दरी कोरतो आणि अनुवर्ती प्रवाहाला साधारण काटकोनात येऊन मिळतो.
• प्रत्यनुवर्ती प्रवाह हा अनुवर्ती प्रवाहाच्या आणि खडकांच्या नतीच्या विरुद्ध दिशेने वाहतो, तर पुनरनुवर्ती प्रवाह पुन्हा मूळ अनुवर्ती दिशेनेच वाहतो.
• गुंफीत प्रवाह म्हणजे गाळाच्या बेटांभोवती अनेक शाखांत विभागून पुन्हा जुळणारे पात्र; गाळाचा भार जास्त, उतार मंद आणि पाण्याचे प्रमाण हंगामानुसार खूप बदलणारे असेल तिथे ते तयार होते.
• प्रवाहांचे वर्गीकरण दोन वेगवेगळ्या निकषांवर होते — भूगर्भीय रचनेशी असलेले दिशेचे नाते (अनुवर्ती, परावर्ती, प्रत्यनुवर्ती, पुनरनुवर्ती) आणि पात्राचा आकार (सरळ, नागमोडी, गुंफीत) — आणि या प्रश्नात दोन्ही निकषांच्या संज्ञा एकत्र आल्या आहेत.

• प्रवाहांच्या दिशेवर आधारलेल्या संज्ञा आणि पात्राच्या आकारावर आधारलेल्या संज्ञा एकाच मालिकेतल्या मानणे — गुंफीत प्रवाहाचा खडकांच्या नतीशी काहीही संबंध नाही.
• अनुवर्ती आणि प्रत्यनुवर्ती यांतील फरक विसरणे — पहिला मूळ उताराच्या दिशेने वाहतो, दुसरा त्याच्या आणि नतीच्या विरुद्ध दिशेने.
• जोड्यांच्या ओळीतल्या पहिल्या दोन जोड्या बरोबर आल्या म्हणून पुढच्या दोन न तपासता ओळ स्वीकारणे — पर्याय (4) नेमका याच सवयीसाठी बांधलेला आहे.
• शेजारी शेजारी छापलेले दोन स्तंभ म्हणजेच समोरासमोरची नोंद ही जोडी असे मानणे, तर छपाईची मांडणी कोणतीही जोडी सांगत नाही.

भूरूपशास्त्रातील प्रवाहांचे प्रकार एमपीएससीच्या पेपरात मुख्यतः जोड्यांच्या प्रश्नात येतात, कारण संज्ञा आणि व्याख्या यांची एक-एक जोडी सहज बांधता येते; याशिवाय ते 'खालीलपैकी कोणते वर्णन अमुक प्रवाहाचे आहे' अशा एका ओळीच्या प्रश्नातही येतात आणि जलप्रणालीच्या आकृतिबंधांशी जोडूनही विचारले जातात. प्रश्नकर्ता अशा यादीत सहसा एक सहज ओळखता येणारी संज्ञा ठेवतो आणि उरलेल्या तीन एकमेकांच्या जवळ ठेवतो, जेणेकरून नुसती ओळख पुरेशी ठरू नये. शिवाय एका ओळीत दोन सोप्या जोड्या बरोबर आणि दोन अवघड जोड्या उलट्या ठेवण्याची पद्धत या पेपरात वारंवार दिसते. त्यामुळे तयारीचे दोन भाग होतात — प्रत्येक संज्ञेसमोर तिचे एका वाक्याचे निःसंदिग्ध वर्णन लिहून ठेवणे, आणि प्रत्येक ओळ चारही जोड्यांसाठी तपासण्याची शिस्त पाळणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खडकांच्या नतीच्या विरुद्ध दिशेने वाहणाऱ्या प्रवाहाला काय म्हणतात ?

  • (a)अनुवर्ती प्रवाह
  • (b)परावर्ती प्रवाह
  • (c)प्रत्यनुवर्ती प्रवाह
  • (d)पुनरनुवर्ती प्रवाह

  उत्तर(c) प्रत्यनुवर्ती प्रवाह — तो अनुवर्ती प्रवाहाच्या आणि खडकांच्या नतीच्या विरुद्ध दिशेने वाहतो आणि सहसा परावर्ती प्रवाहाला येऊन मिळतो. अनुवर्ती प्रवाह मूळ उताराच्या दिशेने वाहतो, परावर्ती प्रवाह दुर्बल खडकाच्या पट्ट्यात नतिलंब दिशेने दरी कोरतो, आणि पुनरनुवर्ती प्रवाह पुन्हा मूळ अनुवर्ती दिशेनेच वाहतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  नदीचे पात्र गुंफीत स्वरूप धारण करण्यास खालीलपैकी कोणती परिस्थिती कारणीभूत ठरते ?

  • (a)गाळाचा भार जास्त, उतार मंद आणि पाण्याच्या प्रमाणात मोठे हंगामी बदल
  • (b)गाळाचा भार अत्यल्प आणि उतार तीव्र
  • (c)खडकांची नती प्रवाहाच्या दिशेच्या विरुद्ध असणे
  • (d)पात्राचा तळ पूर्णपणे कठीण खडकाचा असणे

  उत्तर(a) गाळाचा भार जास्त, उतार मंद आणि पाण्याच्या प्रमाणात मोठे हंगामी बदल — अशा स्थितीत नदी आपला भार वाहून नेऊ शकत नाही, पात्रात गाळाची बेटे तयार होतात आणि प्रवाह त्यांच्याभोवती अनेक शाखांत विभागून पुन्हा जुळतो. खडकांची नती हा दिशेवर आधारलेल्या वर्गीकरणाचा निकष आहे, पात्राच्या आकाराचा नाही.