खालीलपैकी कोणते भारताच्या परराष्ट्रीय धोरणाचे पंचशील तत्त्व नाही ?
- (1)एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडता आणि सार्वभौमत्वाचा आदर राखणे
- (2)परस्परांच्या अंतर्गत विषयांमध्ये हस्तक्षेप न करणे
- (3)शांततापूर्ण सहअस्तित्व
- (4)यापैकी नाही
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — यापैकी नाही. या पेपरातील पाच नकारार्थी प्रश्नांपैकी हा एक असून इथे मुद्रण लपवण्याऐवजी मदत करते : मराठी स्तंभातील 'नाही' आणि इंग्रजी स्तंभातील 'not' हे दोन्ही शब्द ठळक तिरप्या अक्षरांत छापले आहेत, म्हणजे आयोगाने उलटफेर स्वतःहून अधोरेखित केला आहे. ती सूचना स्वीकारा आणि पर्याय वाचण्याआधी काम स्वतःशी स्पष्ट करून घ्या — इथे जे पंचशील तत्त्व नाही तेच शोधायचे आहे. पंचशील, म्हणजे शांततापूर्ण सहअस्तित्वाची पाच तत्त्वे, अशी आहेत : एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडतेचा व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर; परस्पर अनाक्रमण; एकमेकांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये परस्पर अहस्तक्षेप; समानता व परस्पर लाभ; आणि शांततापूर्ण सहअस्तित्व. आता या यादीवर पर्याय तपासा. पर्याय (1) — एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडता आणि सार्वभौमत्वाचा आदर राखणे — हे पहिले तत्त्व आहे, शब्दशः. पर्याय (2) — परस्परांच्या अंतर्गत विषयांमध्ये हस्तक्षेप न करणे — हे तिसरे तत्त्व आहे आणि मराठी स्तंभात ते पूर्ण स्वरूपात छापले आहे. पर्याय (3) — शांततापूर्ण सहअस्तित्व — हे पाचवे तत्त्व असून याच तत्त्वावरून संपूर्ण संचाला त्याचे औपचारिक नाव मिळाले आहे. म्हणजे नाव घेतलेले तिन्ही पर्याय खरीखुरी पंचशील तत्त्वे आहेत, त्यांपैकी एकही यादीबाहेरचा नाही, आणि खरा ठरू शकणारा एकमेव पर्याय (4) उरतो. प्रश्नात न छापलेली दोन तत्त्वे म्हणजे परस्पर अनाक्रमण आणि समानता व परस्पर लाभ; ज्या उमेदवाराने ही यादी पाचांचा संच म्हणून पाठ केली आहे त्याच्या लगेच लक्षात येते की पेपरने पाचांपैकी तीन दिली आहेत आणि दोन राखून ठेवली आहेत — आणि उत्तरापर्यंत केवळ पोहोचण्याऐवजी ते तपासून पाहण्याचा हा उपयुक्त मार्ग आहे. इतिहासाबद्दल थोडे : ही पाच तत्त्वे एप्रिल 1954 मध्ये झालेल्या भारत आणि चीनच्या तिबेट प्रदेशादरम्यानच्या व्यापार व दळणवळणविषयक कराराच्या प्रस्तावनेत मांडली गेली; तो करार आठ वर्षांसाठी होता. चाऊ एन-लाय यांनी ती प्रथम जाहीरपणे 31 डिसेंबर 1953 रोजी, तिबेटविषयक व्यापारी वाटाघाटींसाठी आलेल्या भारतीय शिष्टमंडळाचे स्वागत करताना मांडली, आणि जवाहरलाल नेहरू व चाऊ एन-लाय यांनी 18 जून 1954 रोजी दिल्लीत प्रसिद्ध केलेल्या संयुक्त निवेदनात त्यांवर एकत्र भर दिला. 'पंचशील' हे नाव संस्कृतमधून आले आहे — पंच म्हणजे पाच आणि शील म्हणजे आचरण किंवा सद्गुण — आणि ते बौद्ध परंपरेतून घेतलेले आहे, जिथे पंचशील म्हणजे वैयक्तिक आचरणाची पाच व्रते; राष्ट्रांमधील संबंधांच्या संहितेसाठी नेहरूंनी हा शब्द जाणीवपूर्वक वापरला. इथे छापलेले प्रत्येक तत्त्व खरे असल्याने उत्तर पर्याय (4) आहे.
- (1)एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडता आणि सार्वभौमत्वाचा आदर राखणे — हा पर्याय पंचशीलाचे पहिले तत्त्वच आहे, म्हणून तो 'पंचशील तत्त्व नाही' या मागणीवर उतरत नाही. 1954 च्या कराराच्या प्रस्तावनेतील पहिला मुद्दा एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडतेचा व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर हाच आहे, आणि तो पहिला ठेवणे हे धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते, कारण तो करार सीमेच्या दोन्ही बाजूंच्या दाव्यांच्या पार्श्वभूमीवर झाला होता. नकारार्थी प्रश्नात हा पर्याय पहिल्या क्रमांकावर ठेवण्यामागचा हेतू सरळ आहे : ओळखीचे वाक्य पहिल्याच ओळीत दिसले की स्तंभ ठळक अक्षरांतील 'नाही' विसरलेला उमेदवार त्यावर खूण करून पुढे सरकतो. हा पेपर सोडवताना उपयोगी पडणारी शिस्त म्हणजे नकारार्थी प्रश्नात प्रत्येक पर्यायासमोर 'खरे' किंवा 'खोटे' अशी खूण करून मग जे वेगळे पडते तेच निवडणे. इथे तिन्ही नाव घेतलेले पर्याय खरी तत्त्वे असल्याने कोणताही पर्याय वेगळा पडत नाही, आणि म्हणूनच 'यापैकी नाही' हा पर्याय उरतो.
- (2)परस्परांच्या अंतर्गत विषयांमध्ये हस्तक्षेप न करणे — हा पर्याय पंचशीलाचे तिसरे तत्त्व आहे — एकमेकांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये परस्पर अहस्तक्षेप — म्हणून तोही 'पंचशील तत्त्व नाही' या मागणीवर उतरत नाही. मराठी स्तंभात हे तत्त्व 'परस्परांच्या अंतर्गत विषयांमध्ये हस्तक्षेप न करणे' असे पूर्ण स्वरूपात छापले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात ते केवळ 'Mutual non-interference' असे संक्षिप्त रूपात दिले आहे; दोन्ही एकाच तत्त्वाची रूपे आहेत. हे तत्त्व पंचशीलाच्या पाच तत्त्वांपैकी सर्वाधिक उद्धृत केले जाणारे आहे, कारण शीतयुद्धाच्या काळात अलिप्ततावादी धोरणाचा आधार म्हणून त्याचा वारंवार उपयोग झाला आणि पुढे 1955 च्या बांडुंग परिषदेतील ठरावांतही त्याचे प्रतिबिंब उमटले. इथे लक्षात ठेवण्याचा मुद्दा असा की पंचशीलाची यादी पाच घटकांची आहे आणि प्रश्नात तीनच दिली आहेत; उरलेली दोन — परस्पर अनाक्रमण, आणि समानता व परस्पर लाभ — पर्यायांत नाहीत, म्हणून 'यादीबाहेरचा घटक' शोधण्याचा प्रयत्न फळ देत नाही.
- (3)शांततापूर्ण सहअस्तित्व — हा पर्याय पंचशीलाचे पाचवे तत्त्व आहे, आणि नेमके याच तत्त्वावरून संपूर्ण संचाला 'शांततापूर्ण सहअस्तित्वाची पाच तत्त्वे' हे औपचारिक नाव मिळाले आहे. म्हणून हा पर्याय यादीबाहेरचा असणे शक्यच नाही — तो यादीचे नावच आहे. उमेदवार इथे अडखळण्याचे एक कारण असे की 'शांततापूर्ण सहअस्तित्व' हा शब्दप्रयोग शीतयुद्धाच्या काळात इतर संदर्भांतही मोठ्या प्रमाणावर वापरला गेला, त्यामुळे तो पंचशीलापेक्षा वेगळ्या कशाचा तरी भाग वाटू शकतो; पण 1954 च्या कराराच्या प्रस्तावनेतील पाचव्या मुद्द्यात तो शब्दशः आहे. दुसरे कारण असे की नकारार्थी प्रश्नात सर्वाधिक परिचित पर्यायच संशयास्पद वाटू लागतो. दोन्ही सापळे टाळण्याचा मार्ग एकच : पाच तत्त्वांची यादी आधी आठवायची, मग पर्याय तपासायचे, आणि तिन्ही पर्याय यादीत सापडले तर 'यापैकी नाही' हाच पर्याय निवडायचा.
पंचशील म्हणजे भारत व चीन यांच्यातील संबंधांसाठी 1954 मध्ये मांडलेली आणि पुढे भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे सूत्र बनलेली पाच तत्त्वे : एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडतेचा व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर; परस्पर अनाक्रमण; एकमेकांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये परस्पर अहस्तक्षेप; समानता व परस्पर लाभ; आणि शांततापूर्ण सहअस्तित्व. ती प्रथम भारत आणि चीनच्या तिबेट प्रदेशादरम्यानच्या व्यापार व दळणवळणविषयक कराराच्या प्रस्तावनेत आली; तो करार एप्रिल 1954 मध्ये झाला आणि आठ वर्षांसाठी होता. चाऊ एन-लाय यांनी ही तत्त्वे प्रथम जाहीरपणे 31 डिसेंबर 1953 रोजी मांडली आणि नेहरू व चाऊ एन-लाय यांनी 18 जून 1954 रोजी दिल्लीतील संयुक्त निवेदनात त्यांचा पुनरुच्चार केला. नाव संस्कृतमधून घेतलेले असून बौद्ध परंपरेतील वैयक्तिक आचरणाच्या पाच व्रतांचा तो शब्द आहे; राष्ट्रांमधील वर्तनाच्या संहितेसाठी नेहरूंनी तो जाणीवपूर्वक वापरला. पंचशीलाचे स्थान भारताच्या परराष्ट्र धोरणातील इतर सूत्रांशी जोडून पाहावे : अलिप्ततावाद, वसाहतवादविरोध, आणि आशियाई-आफ्रिकी देशांशी सहकार्य. 1955 च्या बांडुंग परिषदेतील ठरावांमध्ये या तत्त्वांचे प्रतिबिंब उमटले आणि पुढे अलिप्ततावादी चळवळीच्या मांडणीतही ती वापरली गेली. 1962 च्या भारत-चीन संघर्षाने या तत्त्वांच्या व्यवहार्यतेवर मोठा प्रश्न उभा केला आणि तिबेटविषयक करार मुदत संपल्यावर नूतनीकरण न होता संपला; तरीही तत्त्वांची यादी भारताच्या धोरणात्मक शब्दसंग्रहात कायम राहिली.
भारताचे परराष्ट्र धोरण हा एमपीएससीच्या पेपरातील नियमित विषय आहे आणि पंचशील हा त्यातील सर्वाधिक वेळा विचारला जाणारा घटक आहे, कारण त्याची यादी नेमकी पाच घटकांची असून ती पाठ करता येते. आयोग हा विषय दोन प्रकारे विचारतो : यादीतले एक तत्त्व सांगून ते पंचशीलात आहे का असे विचारणे, किंवा इथल्यासारखा उलट प्रश्न विचारून यादीबाहेरचे तत्त्व शोधायला लावणे. दुसऱ्या प्रकाराला उत्तर देताना दोन गोष्टींची काळजी घ्यावी लागते. पहिली, स्तंभात ठळक छापलेला नकार लक्षात ठेवणे; या पेपरने तो ठळक छापून मदत केली आहे, पण प्रत्येक पेपर तसे करत नाही. दुसरी, 'यापैकी नाही' हा पर्याय खरोखर बरोबर असू शकतो हे मान्य करणे. अनेक उमेदवार असा पर्याय केवळ भरण्यासाठी ठेवला असावा असे गृहीत धरतात आणि तिन्ही दिलेले घटक खरे निघाले तरी त्यांतील एकावर खूण करून बसतात. इथे तर पर्यायांत पाचपैकी तीनच तत्त्वे दिली आहेत, म्हणजे यादीबाहेरचा घटक शोधणाऱ्याला काहीच सापडणार नाही — आणि यादी पूर्ण पाठ असल्याशिवाय हे ओळखता येत नाही. म्हणून तयारी करताना पंचशीलाची पाचही तत्त्वे क्रमाने आणि पूर्ण शब्दांत लक्षात ठेवावीत, संक्षिप्त रूपात नाही.
- पंचशीलाची पाच तत्त्वे म्हणजे एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडतेचा व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर, परस्पर अनाक्रमण, एकमेकांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये परस्पर अहस्तक्षेप, समानता व परस्पर लाभ, आणि शांततापूर्ण सहअस्तित्व.
- ही तत्त्वे भारत आणि चीनच्या तिबेट प्रदेशादरम्यानच्या व्यापार व दळणवळणविषयक कराराच्या प्रस्तावनेत मांडली गेली; तो करार एप्रिल 1954 मध्ये झाला, आठ वर्षांच्या मुदतीसाठी होता आणि मुदत संपल्यावर त्याचे नूतनीकरण झाले नाही.
- चाऊ एन-लाय यांनी ही तत्त्वे प्रथम जाहीरपणे 31 डिसेंबर 1953 रोजी, तिबेटविषयक व्यापारी वाटाघाटींसाठी आलेल्या भारतीय शिष्टमंडळाचे स्वागत करताना मांडली, आणि नेहरू व चाऊ एन-लाय यांनी 18 जून 1954 रोजी दिल्लीत प्रसिद्ध केलेल्या संयुक्त निवेदनात त्यांवर एकत्र भर दिला.
- 'पंचशील' हे नाव संस्कृतमधून आले असून पंच म्हणजे पाच व शील म्हणजे आचरण अथवा सद्गुण; तो शब्द बौद्ध परंपरेतून घेतलेला आहे, जिथे पंचशील म्हणजे वैयक्तिक आचरणाची पाच व्रते होत.
- या तत्त्वसंचाचे औपचारिक नाव 'शांततापूर्ण सहअस्तित्वाची पाच तत्त्वे' असे असल्यामुळेच शांततापूर्ण सहअस्तित्व हे स्वतः त्या पाचांपैकी एक तत्त्व आहे आणि ते यादीबाहेरचे ठरू शकत नाही.
पाचही तत्त्वे पूर्ण स्वरूपात अशी : एकमेकांच्या प्रादेशिक अखंडतेचा व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर; परस्पर अनाक्रमण; एकमेकांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये परस्पर अहस्तक्षेप; समानता व परस्पर लाभ; आणि शांततापूर्ण सहअस्तित्व. पेपरने त्यांतली तीन छापली आहेत आणि दोन बाजूला ठेवली आहेत — परस्पर अनाक्रमण, आणि समानता व परस्पर लाभ — त्यामुळे संपूर्ण यादी पाचांचा संच म्हणून लक्षात असलेला उमेदवार उत्तरापर्यंत नुसता पोहोचत नाही, तर ते पडताळूनही घेतो. ही तत्त्वे एप्रिल 1954 मध्ये चीनचा तिबेट प्रदेश आणि भारत यांच्यातील व्यापार व दळणवळणाविषयीच्या कराराच्या प्रस्तावनेत मांडली गेली आणि तो करार आठ वर्षांसाठी होता; चौ एन-लाय यांनी तिबेटविषयक व्यापारी वाटाघाटींसाठी आलेल्या भारतीय शिष्टमंडळाचे स्वागत करताना 31 डिसेंबर 1953 रोजी ती प्रथम जाहीरपणे मांडली, आणि 18 जून 1954 रोजी दिल्लीत त्यांनी व नेहरूंनी संयुक्तपणे त्यांवर भर दिला. नाव संस्कृत आहे — पंच म्हणजे पाच आणि शील म्हणजे आचरण किंवा सद्गुण — आणि ते बौद्ध परंपरेतून घेतलेले आहे, जिथे पंचशील म्हणजे वैयक्तिक आचरणाचे पाच नियम.
- नकारार्थी प्रश्नात 'नाही' हा शब्द दुर्लक्षित करून पहिलाच ओळखीचा पर्याय निवडणे; या पेपरात हा शब्द ठळक तिरप्या अक्षरांत छापला आहे, पण प्रत्येक पेपर तशी मदत करत नाही
- 'यापैकी नाही' हा पर्याय केवळ जागा भरण्यासाठी ठेवलेला असतो असे गृहीत धरणे; इथे दिलेली तिन्ही तत्त्वे खरी असल्याने तोच एकमेव बरोबर पर्याय आहे
- पंचशीलाची यादी अर्धवट पाठ करणे; प्रश्नात पाचांपैकी फक्त तीन तत्त्वे दिली आहेत, आणि उरलेली दोन — परस्पर अनाक्रमण आणि समानता व परस्पर लाभ — माहीत नसतील तर पर्यायांतून काहीच ठरवता येत नाही
- शांततापूर्ण सहअस्तित्व हे पंचशीलापेक्षा वेगळ्या चौकटीचे तत्त्व आहे असे समजणे; संपूर्ण संचाचे औपचारिक नावच 'शांततापूर्ण सहअस्तित्वाची पाच तत्त्वे' असे आहे
पंचशीलावर एमपीएससी तीन साच्यांत प्रश्न विचारते : पाच तत्त्वांपैकी कोणते दिलेल्या यादीत आहे किंवा नाही हे ओळखणे, ती तत्त्वे कोणत्या करारात व कोणत्या वर्षी मांडली गेली हे विचारणे, आणि पंचशीलाचा अलिप्ततावाद व बांडुंग परिषदेशी असलेला संबंध विचारणे. यांतील पहिला साचा सर्वाधिक येतो आणि इथे तो नकारार्थी रूपात वापरला आहे. तयारीसाठी पाच तत्त्वे क्रमाने, पूर्ण शब्दांत आणि पाठ होईपर्यंत लक्षात ठेवावीत, कारण प्रश्नात तत्त्वे कधी संक्षिप्त रूपात तर कधी पूर्ण रूपात छापली जातात आणि दोन्ही रूपे एकाच तत्त्वाची आहेत हे ओळखता आले पाहिजे. त्यासोबत 1953 ची चाऊ एन-लाय यांची घोषणा, एप्रिल 1954 चा करार आणि 18 जून 1954 चे दिल्लीतील संयुक्त निवेदन या तीन तारखा जोडून ठेवाव्यात; परराष्ट्र धोरणावरील प्रश्नांत तारीखच निर्णायक ठरण्याचे प्रमाण मोठे आहे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पंचशीलाची पाच तत्त्वे प्रथम कोणत्या दस्तऐवजात मांडण्यात आली ?
- (a)1955 च्या बांडुंग परिषदेचा जाहीरनामा
- (b)भारत व चीनच्या तिबेट प्रदेशादरम्यानच्या व्यापार व दळणवळणविषयक कराराची प्रस्तावना
- (c)1961 च्या बेलग्रेड अधिवेशनाचा ठराव
- (d)संयुक्त राष्ट्रांच्या सनदेची प्रस्तावना
उत्तर(b) भारत व चीनच्या तिबेट प्रदेशादरम्यानच्या व्यापार व दळणवळणविषयक कराराची प्रस्तावना. हा करार एप्रिल 1954 मध्ये झाला आणि तो आठ वर्षांसाठी होता; मुदत संपल्यावर त्याचे नूतनीकरण झाले नाही. चाऊ एन-लाय यांनी ही तत्त्वे प्रथम जाहीरपणे 31 डिसेंबर 1953 रोजी मांडली होती आणि नेहरू व चाऊ एन-लाय यांनी 18 जून 1954 रोजी दिल्लीतील संयुक्त निवेदनात त्यांवर भर दिला. बांडुंग परिषदेत या तत्त्वांचे प्रतिबिंब उमटले, पण त्यांचा उगम तिथे नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
खालीलपैकी कोणते पंचशीलाचे तत्त्व आहे, जे या प्रश्नपत्रिकेतील पर्यायांत छापलेले नाही ?
- (a)परस्पर अनाक्रमण
- (b)सामूहिक सुरक्षा
- (c)लष्करी करारांतून सहकार्य
- (d)प्रभावक्षेत्रांची मान्यता
उत्तर(a) परस्पर अनाक्रमण. पंचशीलाची पाच तत्त्वे म्हणजे प्रादेशिक अखंडता व सार्वभौमत्वाचा परस्पर आदर, परस्पर अनाक्रमण, अंतर्गत बाबींमध्ये परस्पर अहस्तक्षेप, समानता व परस्पर लाभ, आणि शांततापूर्ण सहअस्तित्व. यांपैकी परस्पर अनाक्रमण आणि समानता व परस्पर लाभ ही दोन तत्त्वे मूळ प्रश्नात पर्याय म्हणून दिलेली नाहीत. सामूहिक सुरक्षा, लष्करी करारांतून सहकार्य आणि प्रभावक्षेत्रांची मान्यता या कल्पना पंचशीलाच्या यादीत नाहीत.