MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 5 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3). 1845 ते 1918 या काळात होऊन गेलेले फ्रेंच भूगोलतज्ज्ञ पॉल विडाल द ला ब्लाश यांनाच रूढपणे मानवी भूगोलाचे जनक म्हटले जाते, आणि हा मान त्यांच्या एखाद्या पुस्तकावर नव्हे तर त्यांनी केलेल्या तीन गोष्टींवर उभा आहे. पहिली गोष्ट — त्यांनी मानवी भूगोलाला स्वतःचा विषय असलेली स्वतंत्र ज्ञानशाखा बनवले. मानवी समूह आणि तो ज्या जागी राहतो ती जागा यांच्यातले नाते, आणि तेही सर्वसाधारण नियमांच्या रूपात नव्हे तर प्रदेशवार तपासणे, हा त्या शाखेचा विषय ठरला. त्यांचे 1903 चे 'ताब्लो द ला जिओग्राफी द ला फ्रान्स' हे त्याचे प्रात्यक्षिक — फ्रान्सचे प्रदेशवार चित्र, ज्यात स्वतःची माती, चालीरीती आणि उपजीविका असलेला 'पेई' म्हणजे छोटा प्रदेश हे विश्लेषणाचे एकक आहे. दुसरी गोष्ट — त्यांनी या शाखेला तिच्या मध्यवर्ती संकल्पना दिल्या. 'जीवनप्रणाली' म्हणजे अवजारे, पिके, घरे आणि सवयी यांची ती स्थिरावलेली रचना जिच्यामार्फत समूह आपल्या परिसरातून उपजीविका मिळवतो; आणि 'परिवेश' म्हणजे ती जीवनप्रणाली ज्याच्या आत घडते ते वातावरण. तिसरी गोष्ट — त्यांनी संप्रदाय उभा केला. त्यांच्यानंतरच्या फ्रेंच भूगोलतज्ज्ञांची पिढी त्यांनी घडवली, 1891 मध्ये 'अनाल द जिओग्राफी' हे नियतकालिक सुरू केले, आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर 1922 मध्ये प्रसिद्ध झालेले 'प्रँसिप द जिओग्राफी युमेन' हे फ्रेंच भूमिकेचे मांडणीपत्र ठरले. ती भूमिका म्हणजे संभववाद: निसर्ग मर्यादा घालतो आणि शक्यतांचा पट पुढे ठेवतो, पण त्यांपैकी कोणती शक्यता प्रत्यक्षात येते हे तेथील लोकांची संस्कृती, तंत्रज्ञान आणि निवड ठरवते. म्हणजे पर्यावरण मानवी जीवनावर परिणाम करते, पण ते ठरवत नाही. जर्मन संप्रदायाच्या पर्यावरणीय निश्चितीवादाशी नेहमी याच भूमिकेची तुलना केली जाते, आणि म्हणूनच त्यांच्या आधीच्या कोणत्याही लेखकापेक्षा विडाल यांनाच भूगोलाच्या मानवी बाजूचे संस्थापक मानले जाते.

• (1)हेरोडॉटस — हेरोडॉटस यांना 'इतिहासाचे जनक' म्हटले जाते, मानवी भूगोलाचे नव्हे. इसवी सनापूर्वी पाचव्या शतकातील हे ग्रीक लेखक आपल्या 'हिस्टरीज' या ग्रंथात इजिप्त, सिथिया आणि पर्शियन साम्राज्यातील अनेक प्रदेशांचे तपशीलवार वर्णन करतात, आणि त्या वर्णनांत नद्या, हवामान, पिके व लोकांच्या चालीरीती येत असल्याने भूगोलाच्या इतिहासात त्यांचे नाव नक्कीच येते. पण त्यांच्या लेखनाचा हेतू घटनांची नोंद ठेवणे हा होता; मानवी समूह आणि परिसर यांच्यातल्या नात्याचा पद्धतशीर अभ्यास त्यात नाही. उमेदवार ही ओळ निवडतात कारण 'जनक' असे विशेषण त्यांच्या नावाशी जोडलेले आठवते, पण कोणत्या विषयाचे जनक हे आठवत नाही. अशा प्रश्नांत 'अमुक विषयाचे जनक' अशा जोड्यांची छोटी यादीच वेगळी करून पाठ करणे हा एकमेव भरवशाचा उपाय आहे.
• (2)हेकाटायस — मिलेटसच्या हेकाटायस यांना 'भूगोलाचे जनक' म्हटले जाते, आणि हाच या ओळीचा सापळा आहे. त्यांनी लिहिलेला 'गेस पेरिओदोस' म्हणजे पृथ्वीप्रदक्षिणेचे वर्णन हा ज्ञात जगाचा पद्धतशीर आढावा घेणारा प्राचीन ग्रंथ आहे आणि त्यामुळे विषयाच्या प्रारंभबिंदूचे श्रेय त्यांना दिले जाते. पण मानवी भूगोल ही स्वतंत्र शाखा एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी आकाराला आली, म्हणजे हेकाटायस यांच्यानंतर कितीतरी शतकांनी. 'भूगोलाचे जनक' आणि 'मानवी भूगोलाचे जनक' या दोन वेगळ्या पदव्या असून त्या दोन वेगळ्या व्यक्तींना दिल्या जातात; प्रश्नात नेमके कोणते विशेषण छापले आहे हे न वाचता उत्तर देणारा उमेदवार इथेच अडकतो.
• (4)ब्रुन्स — ज्यां ब्रुन्स हे विडाल द ला ब्लाश यांचे शिष्य होते आणि फ्रेंच संप्रदायातले महत्त्वाचे भूगोलतज्ज्ञ; त्यांचा 1910 चा 'ला जिओग्राफी युमेन' हा ग्रंथ मानवी भूगोलाच्या आरंभीच्या पद्धतशीर मांडणींपैकी एक आहे. त्यामुळे ही ओळ पूर्णपणे असंबद्ध नाही — आणि म्हणूनच ती धोकादायक आहे. पण शाखेची उभारणी, तिच्या संकल्पना आणि तिचा संप्रदाय हे तिन्ही गुरूचे काम आहे, शिष्याचे नाही; ब्रुन्स यांनी विडाल यांनी घातलेल्या पायावर बांधकाम केले. अशा प्रश्नांत गुरू आणि शिष्य दोघेही पर्यायांत ठेवण्याची पद्धत सामान्य आहे, कारण दोघांचीही नावे एकाच प्रकरणात येतात. त्यावरचा उपाय म्हणजे नाव आणि ग्रंथ यांबरोबरच 'या व्यक्तीने नेमके काय सुरू केले' हे एका वाक्यात नोंदवून ठेवणे.

भूगोलाच्या विचारांचा इतिहास मानव आणि पर्यावरण यांच्यातल्या नात्याविषयीच्या दोन परस्परविरोधी भूमिकांभोवती फिरतो, आणि परीक्षेच्या दृष्टीने त्या दोन भूमिका, त्यांची नावे आणि त्यांचे संप्रदाय एकत्रच लक्षात ठेवणे उपयोगाचे ठरते. पर्यावरणीय निश्चितीवाद ही जर्मन संप्रदायाची भूमिका — फ्रेडरिक रॅटझेल आणि त्यांचा 'अँथ्रोपोजिओग्राफी' हा ग्रंथ तिचे मुख्य आधार — जिच्यानुसार भौतिक पर्यावरण मानवी समाजावर निर्णायक प्रभाव टाकते. संभववाद ही त्याविरुद्धची फ्रेंच भूमिका, जिचा उगम विडाल द ला ब्लाश यांच्या कामात आहे आणि जिला 'संभववाद' हे नाव ल्युसिएन फेव्र यांनी दिले: निसर्ग शक्यतांचा पट देतो आणि त्यांपैकी कोणती शक्यता वापरायची हे संस्कृती व तंत्रज्ञान ठरवते. या दोन टोकांमध्ये नवनिश्चितीवाद किंवा 'थांबा आणि जा' निश्चितीवादासारख्या मधल्या भूमिका येतात, ज्या पर्यावरणाला निर्णायक नव्हे तर मर्यादा घालणारे मानतात. विडाल यांच्या संकल्पनाही याच चौकटीत बसतात — 'जीवनप्रणाली' म्हणजे समूहाची उपजीविकेची स्थिरावलेली रचना, आणि 'पेई' म्हणजे स्वतःची माती व चालीरीती असलेला छोटा प्रदेश, जो प्रादेशिक अभ्यासाचे एकक ठरतो. भूगोलाच्या इतिहासातील 'जनक' पदव्यांची यादीही यासोबतच लक्षात ठेवावी, कारण त्याच पदव्यांवर प्रश्न बांधले जातात.

'अमुक विषयाचे जनक कोण' हा प्रश्नाचा प्रकार राज्य आयोगांच्या पेपरात सातत्याने येतो, कारण त्याचे उत्तर एका शब्दात असते आणि तो एका ओळीत छापता येतो. या प्रश्नाचे वेगळेपण त्याच्या पर्यायांच्या रचनेत आहे: चारही नावे भूगोलाच्या इतिहासातलीच आहेत, त्यामुळे 'ओळखीचे नाव निवडा' या पद्धतीने काम भागत नाही. हेकाटायस भूगोलाचे जनक, हेरोडॉटस इतिहासाचे जनक, ब्रुन्स हे विडाल यांचे शिष्य — म्हणजे प्रत्येक चुकीचा पर्याय दुसऱ्या एखाद्या खऱ्या नात्याचा वापर करून बांधला आहे. अशा प्रश्नात प्रश्नातले नेमके विशेषण वाचणे हा निर्णायक क्षण असतो: इथे 'भूगोलाचे' नव्हे तर 'मानवी भूगोलाचे' असे छापले आहे, आणि तेवढ्या एका शब्दाने उत्तर हेकाटायसकडून विडाल यांच्याकडे सरकते. मराठी स्तंभात हा प्रश्न रिकाम्या जागेच्या रूपात छापला आहे आणि रिकामी जागा वाक्याच्या सुरुवातीला आहे, त्यामुळे वाक्य पूर्ण वाचल्याशिवाय काय विचारले आहे ते कळत नाही; अशा वेळी आधी वाक्याचा शेवट वाचून प्रश्न नेमका काय आहे हे ठरवावे आणि मग पर्यायांकडे वळावे. भूगोलाच्या विचारांचा इतिहास हा प्रकार दरवर्षी येईलच असे नाही, पण जेव्हा येतो तेव्हा तो नेहमी नाव, ग्रंथ किंवा संप्रदाय याच तीन रूपांत येतो.

• पॉल विडाल द ला ब्लाश (1845-1918) यांना मानवी भूगोलाचे जनक म्हटले जाते; त्यांनी फ्रेंच भूगोल संप्रदाय उभा केला, 1891 मध्ये 'अनाल द जिओग्राफी' हे नियतकालिक सुरू केले आणि 1903 मध्ये 'ताब्लो द ला जिओग्राफी द ला फ्रान्स' लिहिले.
• त्यांचा 'प्रँसिप द जिओग्राफी युमेन' हा ग्रंथ त्यांच्या मृत्यूनंतर 1922 मध्ये प्रसिद्ध झाला आणि त्यात फ्रेंच भूमिकेची मांडणी आहे; 'जीवनप्रणाली' आणि प्रादेशिक अभ्यासाचे एकक असलेला 'पेई' या त्यांच्या मध्यवर्ती संकल्पना आहेत.
• संभववाद ही विडाल यांच्याशी जोडलेली भूमिका असून तिला हे नाव ल्युसिएन फेव्र यांनी दिले; तिच्यानुसार निसर्ग शक्यतांचा पट पुढे ठेवतो आणि त्यांपैकी कोणती शक्यता समाज प्रत्यक्षात आणतो हे संस्कृती व तंत्रज्ञान ठरवते.
• पर्यावरणीय निश्चितीवाद ही याविरुद्धची भूमिका असून ती फ्रेडरिक रॅटझेल यांच्या जर्मन संप्रदायाची आहे; त्यांच्या 'अँथ्रोपोजिओग्राफी' या ग्रंथाने भौतिक पर्यावरणाला मानवी समाजावरचा निर्णायक प्रभाव मानले.
• मिलेटसच्या हेकाटायस यांना भूगोलाचे जनक म्हटले जाते आणि त्यांनी 'गेस पेरिओदोस' लिहिला; हेरोडॉटस यांना इतिहासाचे जनक म्हणतात; आणि ज्यां ब्रुन्स हे विडाल द ला ब्लाश यांचे शिष्य असून त्यांनी 1910 मध्ये 'ला जिओग्राफी युमेन' लिहिला.

• 'भूगोलाचे जनक' आणि 'मानवी भूगोलाचे जनक' या दोन वेगळ्या पदव्या एकच मानणे — पहिली हेकाटायस यांची आणि दुसरी विडाल द ला ब्लाश यांची आहे.
• 'जनक' हे विशेषण नावाशी जोडलेले आठवते पण ते कोणत्या विषयाचे हे आठवत नाही, म्हणून हेरोडॉटस यांचे नाव निवडणे — त्यांना इतिहासाचे जनक म्हटले जाते.
• गुरू आणि शिष्य यांची अदलाबदल करणे — ज्यां ब्रुन्स यांनी मानवी भूगोलावर महत्त्वाचा ग्रंथ लिहिला, पण शाखेची उभारणी विडाल यांची आहे.
• रिकाम्या जागेचा प्रश्न वाक्याच्या सुरुवातीलाच रिकामी जागा असल्याने अर्धवट वाचणे आणि नेमके कोणते विशेषण छापले आहे ते न पाहता उत्तर निवडणे.

भूगोलाच्या विचारांचा इतिहास एमपीएससीच्या पेपरात तीन ठरावीक रूपांत येतो: 'अमुक शाखेचे जनक कोण' असा एका ओळीचा प्रश्न, ग्रंथ आणि लेखक यांच्या जोड्या, आणि एखादी भूमिका — निश्चितीवाद की संभववाद — कोणत्या संप्रदायाची हे विचारणारा वर्गीकरणाचा प्रश्न. या प्रकारात चुकीचे पर्याय जवळजवळ नेहमीच त्याच प्रकरणातली खरी नावे असतात, म्हणजे ओळखीवर उत्तर देता येत नाही आणि प्रत्येक नावाशी नेमके काय जोडलेले आहे ते ठाऊक असावे लागते. तयारीसाठी नाव, काळ, देश, प्रमुख ग्रंथ, संकल्पना आणि पदवी अशा रकान्यांचा एक छोटा तक्ता पुरतो; त्यात हेकाटायस, हेरोडॉटस, एराटोस्थेनिस, हुम्बोल्ट, रिटर, रॅटझेल, विडाल द ला ब्लाश आणि ब्रुन्स एवढी नावे घेतली तरी या प्रकारचे बहुतेक प्रश्न सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'गेस पेरिओदोस' या ग्रंथाचे लेखक असलेल्या आणि भूगोलाचे जनक मानल्या जाणाऱ्या विद्वानाचे नाव काय ?

  • (a)हेरोडॉटस
  • (b)मिलेटसचे हेकाटायस
  • (c)पॉल विडाल द ला ब्लाश
  • (d)फ्रेडरिक रॅटझेल

  उत्तर(b) मिलेटसचे हेकाटायस — त्यांनी लिहिलेला 'गेस पेरिओदोस' हा ज्ञात जगाचा पद्धतशीर आढावा घेणारा प्राचीन ग्रंथ असून त्यामुळे त्यांना भूगोलाचे जनक म्हटले जाते. हेरोडॉटस यांना इतिहासाचे जनक म्हणतात, विडाल द ला ब्लाश यांना मानवी भूगोलाचे जनक, आणि रॅटझेल हे पर्यावरणीय निश्चितीवादाच्या जर्मन संप्रदायाचे प्रवर्तक आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भूगोलातील संभववाद या भूमिकेबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)भौतिक पर्यावरण मानवी समाजाचे स्वरूप निर्णायकपणे ठरवते
  • (b)निसर्ग शक्यतांचा पट देतो आणि त्यांतील निवड संस्कृती व तंत्रज्ञान ठरवते
  • (c)मानवी क्रियांवर पर्यावरणाचा कोणताही परिणाम होत नाही
  • (d)प्रदेशांचा अभ्यास केवळ सर्वसाधारण नियमांच्या आधारे करावा

  उत्तर(b) निसर्ग शक्यतांचा पट देतो आणि त्यांतील निवड संस्कृती व तंत्रज्ञान ठरवते — ही विडाल द ला ब्लाश यांच्या फ्रेंच संप्रदायाची भूमिका असून तिला 'संभववाद' हे नाव ल्युसिएन फेव्र यांनी दिले. पहिली ओळ रॅटझेल यांच्या पर्यावरणीय निश्चितीवादाचे वर्णन करते; तिसरी ओळ कोणत्याच संप्रदायाची भूमिका नाही; आणि प्रदेशवार अभ्यास हेच विडाल यांचे वैशिष्ट्य असल्याने चौथी ओळही चुकते.