MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 4 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). स्तंभ I मध्ये सूर्यमालेच्या उत्पत्तीविषयीचे चार सिद्धांत आहेत आणि स्तंभ II मध्ये चार नावे; दोन्ही स्तंभ शेजारी शेजारी छापले असले तरी ती केवळ मांडणी आहे आणि तिने कोणतीही जोडी सांगितलेली नाही. त्यामुळे प्रत्येक सिद्धांत त्याच्या मांडणीकर्त्याशी माहितीच्या आधारेच जोडावा लागतो. सर्वांत खात्रीशीर जोडीपासून सुरुवात करावी. (c) तेजोमेघ सिद्धांत हा लॅप्लेस यांचा. पिएर-सिमॉं लॅप्लेस यांनी 1796 मध्ये मांडले की तप्त, फिरणारा वायुरूप तेजोमेघ थंड होत आकुंचन पावला, त्याच्या फिरण्याचा वेग वाढला, विषुववृत्ताजवळून पदार्थाची एकामागून एक कडी सुटत गेली, त्या कड्यांचे घनीभवन होऊन ग्रह बनले आणि उरलेल्या गाभ्यापासून सूर्य तयार झाला. म्हणून (c) — (i). ही एकच जोडी प्रश्न निकालात काढते, कारण ती करणारी एकमेव ओळ पर्याय (1) आहे. उरलेल्या तीन जोड्या हे उत्तर ठरवत नाहीत, त्याला दुजोरा देतात. (a) सेफिड सिद्धांत हा ए. सी. बॅनर्जी यांचा — प्रश्नात 'डॉ. बॅनर्जी' असे छापले आहे. सूर्य मुळात सेफिड वर्गातला स्पंदन पावणारा तारा होता, दुसरा तारा जवळ आल्याने त्याचे स्पंदन इतके तीव्र झाले की त्यातून पदार्थ बाहेर फेकला गेला आणि त्याचे घनीभवन होऊन ग्रह बनले, अशी ही मांडणी. म्हणून (a) — (ii). (b) विद्युत चुंबकीय सिद्धांत हा हानेस आल्फव्हेन यांचा. या मांडणीत सूर्याचे चुंबकीय क्षेत्र भोवतालच्या ढगातील आयनीभूत वायूवर काम करते आणि अणूंच्या वस्तुमानानुसार ते वेगवेगळ्या अंतरांवर पकडले जातात; त्या वर्गीकृत पदार्थापासून ग्रह तयार होतात. म्हणून (b) — (iii). (d) जोडतारा सिद्धांत हा आर. ए. लीट्लटन यांचा — सूर्याला पूर्वी एक जोडीदार तारा होता, तिसऱ्या घुसखोर ताऱ्याने त्या जोडीदाराचा चुराडा केला आणि त्याचे अवशेष सूर्याभोवती फिरत राहून ग्रह बनले. म्हणून (d) — (iv). पूर्ण जोडणी (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(iv) अशी होते, म्हणजेच पर्याय (1).

• (2)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (i) — ही ओळ तेजोमेघ सिद्धांत डॉ. बॅनर्जींना देते आणि लॅप्लेस यांना जोडतारा सिद्धांताशी जोडते — म्हणजे या प्रश्नातली सर्वांत निश्चित जोडी ती मोडते. तेजोमेघ सिद्धांत आणि लॅप्लेस हे नाते सूर्यमालेच्या उत्पत्तीच्या प्रकरणातले सर्वांत पक्के नाते आहे; ते तपासले की उरलेल्या तीन जोड्या न बघताही ही ओळ बाद होते. वर ती सेफिड सिद्धांत आल्फव्हेन यांना आणि विद्युत चुंबकीय सिद्धांत लीट्लटन यांना देते, म्हणजे चारही जोड्या चुकतात. जोड्यांच्या प्रश्नात नेहमीची काटकसर हीच — ज्या एका जोडीबद्दल पूर्ण खात्री आहे तिच्यावर सर्व ओळी तपासाव्यात आणि जिथे ती जोडी मोडते ती ओळ त्याच क्षणी सोडून द्यावी. इथे तो एकच निकष चारपैकी तीन ओळी काढून टाकतो.
• (3)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (i) — ही ओळही तेजोमेघ सिद्धांताला लॅप्लेस यांच्यापासून तोडते — ती तो आल्फव्हेन यांना देते आणि लॅप्लेस यांना जोडतारा सिद्धांताशी जोडते. शिवाय ती सेफिड सिद्धांत लीट्लटन यांना देते. यातली एकही जोडी उभी राहत नाही: विद्युत चुंबकीय मांडणीचे वेगळेपण सूर्याच्या चुंबकीय क्षेत्राने आयनीभूत वायूचे वस्तुमानानुसार वर्गीकरण करण्यात आहे, तेजोमेघातून सुटणाऱ्या कड्यांत नाही; आणि जोडतारा मांडणीचे वेगळेपण सूर्याच्या नष्ट झालेल्या सोबत्यात आहे. ही ओळ निवडणारा उमेदवार बहुधा नावे ऐकून माहीत असतात पण प्रत्येक नावाशी नेमकी कोणती यंत्रणा जोडलेली आहे हे लक्षात नसते, अशा स्थितीत असतो. त्यावरचा उपाय म्हणजे प्रत्येक सिद्धांताजवळ त्याच्या यंत्रणेचे एक वाक्य लिहून ठेवणे — नाव आठवण्यापेक्षा यंत्रणा ओळखणे अधिक भरवशाचे ठरते.
• (4)(a) - (i), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (iii) — ही ओळ सेफिड सिद्धांत थेट लॅप्लेस यांना देते आणि तेजोमेघ सिद्धांत डॉ. बॅनर्जींना, म्हणजे दोन सर्वाधिक ओळखीची नावे एकमेकांच्या जागी बसवते. शिवाय ती जोडतारा सिद्धांत आल्फव्हेन यांना आणि विद्युत चुंबकीय सिद्धांत लीट्लटन यांना देते. एकाच स्तंभातली नावे उलटी करून बांधलेली ओळ धोकादायक असते, कारण चारही नावे 'बरोबरच' दिसतात आणि फक्त त्यांच्या जागा चुकलेल्या असतात; नुसती नावे ओळखून काम भागत नाही. या ओळीवरचा सर्वांत जलद निकाल पुन्हा लॅप्लेस यांच्याच जोडीवरून लागतो — 1796 चा तेजोमेघ सिद्धांत त्यांचा आहे, आणि तो त्यांना न देणारी ओळ पुढे तपासण्याची गरजच उरत नाही.

सूर्यमालेच्या उत्पत्तीचे सिद्धांत दोन कुळांत विभागले जातात, आणि कोणताही एक सिद्धांत पाठ करण्यापेक्षा ही विभागणी लक्षात ठेवणे अधिक उपयोगाचे ठरते. एकजनक किंवा उत्क्रांतिवादी कुळात सूर्य आणि ग्रह हे दोन्ही एकाच मूळ पिंडापासून तयार होतात; कांट व लॅप्लेस यांचा तेजोमेघ सिद्धांत हे त्याचे अभिजात उदाहरण, आणि तरुण सूर्याभोवतीच्या फिरत्या वायू-धुळीच्या तबकडीतून ग्रहबीजे व नंतर ग्रह तयार होतात असे सांगणारे आजचे सौरतेजोमेघ प्रारूप हे त्याचेच वंशज. द्विजनक किंवा आपत्तिजन्य कुळात दुसरा पिंड — बहुधा जवळून जाणारा किंवा सोबतीचा तारा — लागतो, जो सूर्यातून किंवा त्याच्या सोबत्यातून पदार्थ ओढून काढतो; चेंबरलिन व मौल्टन यांचे ग्रहबीज गृहीतक, जीन्स व जेफ्रीज यांचे भरती गृहीतक, रसेल व लीट्लटन यांचे जोडतारा गृहीतक, हॉईल व लीट्लटन यांचे अतिदीप्त तारा गृहीतक आणि बॅनर्जी यांचे सेफिड गृहीतक ही सर्व याच कुळातली. आल्फव्हेन यांचे विद्युत चुंबकीय गृहीतक थोडे वेगळे उभे राहते, कारण त्याचा खास दावा पदार्थ कोठून आला याविषयी नसून तो कसा वेगळा वर्गीकृत झाला याविषयी आहे — सूर्याचे चुंबकीय क्षेत्र आयनीभूत वायूवर काम करते आणि वेगवेगळ्या वस्तुमानाचे अणू वेगवेगळ्या अंतरांवर पकडले जातात. आपत्तिजन्य सिद्धांत मागे पडले, कारण दोन ताऱ्यांची इतकी जवळून होणारी भेट ही आज ज्ञात असलेल्या ग्रहमालांची संख्या समजावण्याइतकी वारंवार घडणारी घटना नाही, आणि ताऱ्यातून ओढून काढलेला पदार्थ घनीभूत होण्यास फार तप्त ठरतो.

सूर्यमालेच्या उत्पत्तीचे सिद्धांत भूगोलाच्या पहिल्याच प्रकरणात येतात आणि आयोगाला ते जोड्यांच्या प्रश्नात विचारणे सोयीचे वाटते, कारण सिद्धांत आणि नाव यांची एक-एक जोडी सहज तपासता येते. या प्रश्नाची खरी परीक्षा वेगळी आहे: चारही नावे उमेदवाराने कधी ना कधी वाचलेली असतात, त्यामुळे ओळख हा निकष इथे उपयोगी पडत नाही आणि प्रत्येक नावाशी जोडलेली यंत्रणा आठवावी लागते. म्हणून तयारीची पद्धत अशी की प्रत्येक सिद्धांतासमोर एका वाक्यात त्याची यंत्रणा लिहावी — तेजोमेघातून सुटणारी कडी, स्पंदन पावणारा सेफिड तारा, चुंबकीय क्षेत्राने वर्गीकृत केलेला आयनीभूत वायू, आणि नष्ट झालेला जोडीदार तारा. मांडणीचा सापळाही लक्षात घ्यावा: दोन्ही स्तंभ पानावर शेजारी छापले असल्याने डोळा आडवा वाचतो आणि शेजारपणालाच जोडी मानण्याचा मोह होतो; प्रत्यक्षात छपाईने कोणतीही जोडी सांगितलेली नाही. या प्रश्नात आणखी एक बाब नोंदवण्याजोगी आहे — मराठी स्तंभात (b) चा शब्द 'विद्युत चुबंकीय' असा छापला असून अनुस्वार 'ब' वर आला आहे; ही छपाईची चूक आहे आणि अभिप्रेत शब्द 'चुंबकीय' असाच आहे. आयोगाच्या पेपरातील अशा छपाईच्या चुका दुरुस्त करून वाचाव्यात, पण त्यांवरून अर्थ बदलू नये.

• तेजोमेघ सिद्धांत लॅप्लेस यांचा असून त्यांनी तो 1796 मध्ये मांडला: तप्त फिरणारा वायुरूप तेजोमेघ थंड होत आकुंचन पावतो, अधिक वेगाने फिरतो आणि विषुववृत्ताजवळून सुटणाऱ्या कड्यांचे घनीभवन होऊन ग्रह बनतात, तर उरलेल्या भागापासून सूर्य. याची आधीची आवृत्ती कांट यांनी 1755 मध्ये मांडली होती.
• सेफिड सिद्धांत ए. सी. बॅनर्जी यांचा — सूर्य हा मुळात सेफिड वर्गातला स्पंदन पावणारा तारा होता; जवळ आलेल्या दुसऱ्या ताऱ्यामुळे त्याचे स्पंदन तीव्र होऊन पदार्थ बाहेर फेकला गेला आणि त्याचे घनीभवन होऊन ग्रह तयार झाले.
• विद्युत चुंबकीय सिद्धांत हानेस आल्फव्हेन यांचा — सूर्याचे चुंबकीय क्षेत्र भोवतालच्या ढगातील आयनीभूत वायूवर काम करते आणि वेगवेगळ्या वस्तुमानाचे अणू वेगवेगळ्या अंतरांवर पकडले जातात; त्या वर्गीकृत पदार्थापासून ग्रह बनतात.
• जोडतारा सिद्धांत आर. ए. लीट्लटन यांचा — सूर्याला पूर्वी एक सोबतीचा तारा होता, तिसऱ्या घुसखोर ताऱ्याने त्याचा नाश केला आणि त्याचे अवशेष सूर्याभोवती फिरत राहून ग्रहांमध्ये रूपांतरित झाले.
• उत्पत्तीचे सिद्धांत दोन कुळांत मोडतात — एकजनक किंवा उत्क्रांतिवादी, ज्यात सूर्य व ग्रह एकाच पिंडापासून येतात, आणि द्विजनक किंवा आपत्तिजन्य, ज्यांना दुसऱ्या ताऱ्याची गरज लागते; आजचे सौरतेजोमेघ प्रारूप पहिल्या कुळातले आहे.

• स्तंभ शेजारी छापले आहेत म्हणून समोरासमोरची नोंदच जोडी असे मानणे — छपाईची मांडणी कोणतीही जोडी सांगत नाही.
• नाव ओळखीचे आहे एवढ्यावर समाधान मानणे; या प्रश्नातली चारही नावे ओळखीची आहेत आणि फक्त त्यांच्या जागा बदलल्या आहेत, त्यामुळे प्रत्येक नावाशी जोडलेली यंत्रणा आठवावीच लागते.
• आल्फव्हेन यांचे विद्युत चुंबकीय गृहीतक आणि लीट्लटन यांचे जोडतारा गृहीतक यांची अदलाबदल करणे — पहिल्याचे वेगळेपण चुंबकीय वर्गीकरणात आहे, दुसऱ्याचे नष्ट झालेल्या सोबत्यात.
• 'विद्युत चुबंकीय' अशा छपाईच्या चुकीवरून अर्थ बदलणे किंवा गोंधळणे, तर प्रत्यक्षात अभिप्रेत शब्द 'चुंबकीय' हाच आहे.

उत्पत्तीचे सिद्धांत एमपीएससीच्या पेपरात प्रामुख्याने तीन आकारांत येतात: सिद्धांत-ते-मांडणीकर्ता अशी चार जोड्यांची मांडणी, एका सिद्धांताची यंत्रणा वर्णन करून त्याचे नाव विचारणारा एका ओळीचा प्रश्न, आणि एखादा सिद्धांत एकजनक की द्विजनक कुळातला हे विचारणारा वर्गीकरणाचा प्रश्न. जोड्यांच्या प्रश्नात लॅप्लेस-तेजोमेघ ही जोडी जवळजवळ नेहमीच असते आणि तीच प्रश्न सोडवण्याचा दुवा ठरते, कारण उरलेली नावे कमी परिचित असली तरी एका पक्क्या जोडीने बहुतेक ओळी बाद होतात. भारतीय उमेदवारांसाठी बॅनर्जी यांचे सेफिड गृहीतक हे मुद्दाम विचारले जाणारे नाव आहे, कारण ते भारतीय अभ्यासक्रमातील पुस्तकांत येते आणि इतरत्र फारसे भेटत नाही. त्यामुळे तयारी करताना सिद्धांत, मांडणीकर्ता, यंत्रणेचे एक वाक्य आणि कूळ अशा चार रकान्यांचा छोटा तक्ता पुरेसा ठरतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सूर्यमालेच्या उत्पत्तीविषयीचा तेजोमेघ सिद्धांत 1796 मध्ये कोणी मांडला ?

  • (a)हानेस आल्फव्हेन
  • (b)आर. ए. लीट्लटन
  • (c)पिएर-सिमॉं लॅप्लेस
  • (d)ए. सी. बॅनर्जी

  उत्तर(c) पिएर-सिमॉं लॅप्लेस — त्यांनी 1796 मध्ये मांडले की तप्त फिरणारा वायुरूप तेजोमेघ थंड होत आकुंचन पावतो, वेगाने फिरू लागतो आणि विषुववृत्ताजवळून सुटणाऱ्या कड्यांपासून ग्रह बनतात. याची आधीची आवृत्ती कांट यांनी 1755 मध्ये मांडली होती. आल्फव्हेन यांचा विद्युत चुंबकीय, लीट्लटन यांचा जोडतारा आणि बॅनर्जी यांचा सेफिड सिद्धांत आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सूर्य हा मुळात स्पंदन पावणारा सेफिड तारा होता असे मानणारा सिद्धांत कोणी मांडला ?

  • (a)ए. सी. बॅनर्जी
  • (b)जेम्स जीन्स
  • (c)हॅरॉल्ड जेफ्रीज
  • (d)थॉमस चेंबरलिन

  उत्तर(a) ए. सी. बॅनर्जी — त्यांच्या मांडणीनुसार सूर्य हा सेफिड वर्गातला स्पंदन पावणारा तारा होता आणि जवळ आलेल्या दुसऱ्या ताऱ्यामुळे त्याचे स्पंदन इतके तीव्र झाले की पदार्थ बाहेर फेकला गेला व त्यापासून ग्रह बनले. जीन्स व जेफ्रीज यांचे भरती गृहीतक आहे, तर चेंबरलिन यांचे मौल्टन यांच्यासोबतचे ग्रहबीज गृहीतक.