MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 45 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — चारही घटक. माती हा एकच पदार्थ नसून मिश्रण आहे, आणि त्या मिश्रणात काय काय येते याची संपूर्ण व्याप्ती उमेदवाराला ओळखता येते का, एवढाच या प्रश्नाचा हेतू आहे; केवळ सर्वात उघड दिसणारा भाग ओळखता येणे पुरेसे नाही. चारही विधाने क्रमाने पाहू. विधान (a) — दगड गोटे व वाळू — हे मातीतील जाड्याभरड्या खनिज भागाचे नाव आहे. माती मुळात विदारणाने फुटलेल्या खडकापासून तयार होते, आणि निघालेले तुकडे आकारानुसार वर्गवारीत बसतात : सर्वात वर खडी व गोटे, मग वाळू, मग गाळ आणि शेवटी चिकणमाती. म्हणजे जाडेभरडे कण ही मातीतील अशुद्धी नसून तिच्या व्याख्येचाच भाग आहेत, आणि माती किती मोकळेपणाने निचरा करते हे त्यांच्या प्रमाणावर ठरते. विधान (b) — बारीक माती व कुजलेले पदार्थ — हे मातीला सुपीक करणाऱ्या दोन घटकांचे नाव आहे : गाळ व चिकणमातीचे बारीक खनिज कण, जे आपल्या पृष्ठभागावर पाणी व पोषकद्रव्ये धरून ठेवतात; आणि ह्युमस, म्हणजे मातीतील सजीवांनी कुजवलेले वनस्पती व प्राण्यांचे गडद अवशेष, जे पोषकद्रव्ये पुरवतात व मातीला कणीदार पोत देतात. विधान (c) — रासायनिक पदार्थ — बरोबर आहे, कारण माती आतबाहेर रासायनिकदृष्ट्या क्रियाशील असते. नत्र, स्फुरद, पालाश, कॅल्शियम व मॅग्नेशियम यांची खनिज क्षारे मातीतील पाण्यात विरघळलेली असतात व चिकणमाती आणि ह्युमसच्या कणांवर धरून ठेवली जातात; जमिनीतून वनस्पतीला जे काही लागते ते या विरघळलेल्या रासायनिक रूपातच ती घेते. मातीचे आम्ल वा क्षारधर्मी असणे, तिच्यात साचणारी क्षारे आणि तिला दिली जाणारी खते या सर्व गोष्टी मृदा-रसायनशास्त्राच्याच आहेत. विधान (d) मातीच्या रंगद्रव्यांचे नाव घेते आणि तेही बरोबर आहे. मातीत रंगद्रव्ये असतातच, आणि मुळात माती रंगावरून वर्गीकृत केली जाते ती त्यांच्यामुळेच : लोहऑक्साइडांमुळे तांबड्या व जांभ्या मातीचे तांबडे-पिवळे रंग येतात, ह्युमसमुळे सेंद्रिय पदार्थांनी समृद्ध मातीला गडद तपकिरी व काळा रंग येतो, आणि दख्खनच्या काळ्या मातीचा रंग ज्या बेसाल्टपासून ती विदारणाने तयार झाली त्यातील लोहयुक्त खनिजांतून व तिच्या सेंद्रिय घटकांतून मिळतो. चारही घटक खरोखरच मातीचे घटक असल्याने त्या सर्वांचा समावेश करणारा पर्यायच उत्तर ठरतो, आणि तो पर्याय (3) आहे.

• (1)फक्त (c) आणि (d) — हा पर्याय रासायनिक पदार्थ व रंगद्रव्ये ठेवतो आणि मातीचे प्रत्यक्ष शरीरच फेकून देतो — जे प्रमाणाने कितीतरी मोठे आहे. दगड, वाळू, गाळ व चिकणमाती हा तो खनिजांचा सांगाडा आहे ज्यावर माती उभी असते, आणि बारीक कण व कुजलेले सेंद्रिय पदार्थ हेच तिला पीक तगवण्याची क्षमता देतात; केवळ विरघळलेली रसायने व रंगद्रव्ये यांचे मिश्रण म्हणजे माती नव्हेच. या पर्यायावर थांबण्याचे कारण एवढेच की या रचनेत अर्धवट उत्तर कसे बनवले जाते ते तो दाखवतो — चारांपैकी दोन घटक ठेवायचे आणि घाईने वाचणाऱ्याला 'हे तर उघडच आहे, प्रश्नात कशाला असेल' असे वाटणारे दोन घटक गाळून टाकायचे. सर्व घटक स्वीकारणारा पर्याय असलेल्या प्रश्नात उघड दिसणारे घटक बहुधा बरोबर असल्यामुळेच यादीत असतात, आणि एखादा घटक फार सामान्य वाटतो म्हणून तो वगळणे हा गुण गमावण्याचा खात्रीचा मार्ग आहे.
• (2)फक्त (a) आणि (b) — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांतला सर्वात आकर्षक पर्याय हाच, आणि हा प्रश्न चुकवणाऱ्या बहुतेक उमेदवारांना तोच ओढून घेतो. तो मातीचे भौतिक वर्णन देतो — जाडेभरडे खनिज तुकडे, बारीक कण आणि कुजलेले सेंद्रिय पदार्थ — आणि तिथेच थांबतो; माती डोळ्यासमोर आणताना बहुतेकांचे चित्र असेच असते आणि घाईने वाचणारा तिचा सारांशही असाच काढतो. पण यात हे निसटते की माती भौतिक व्यवस्था असतानाच रासायनिक व्यवस्थाही आहे. वनस्पती जी पोषकद्रव्ये शोषते ती विरघळलेल्या खनिज क्षारांच्या रूपातच घेते; ती चिकणमाती व ह्युमसच्या कणांच्या पृष्ठभागावर धरलेली असतात आणि मातीतील पाण्यात सोडली जातात. मातीचे वर्णन तिच्या आम्ल वा क्षारधर्मी अभिक्रियेवरून आणि तिच्या क्षारतेवरून केले जाते, आणि खत घालण्याची व रासायनिक खते वापरण्याची संपूर्ण पद्धतच मातीत रासायनिक पदार्थ मिसळण्यावर उभी आहे. या पर्यायाने गाळलेली रंगद्रव्येही तितकीच खरी आहेत, कारण मातीच्या रंगावरूनच तिला नाव दिले जाते व तिचे वर्गीकरण होते. या दोन्ही वगळण्या अशा गोष्टींच्या आहेत ज्या मातीच्या घटक आहेत हे उमेदवाराने ओळखावे अशीच प्रश्नाची अपेक्षा आहे.
• (4)(a), (b), (c) आणि (d) पैकी नाहीं — हा पर्याय चारांपैकी एकही घटक मातीचा नाही असे ठामपणे सांगतो, आणि पहिल्याच घटकापुढे तो टिकत नाही : जमिनीतून उचललेल्या कोणत्याही मूठभर मातीत दगड व वाळू उघड्या डोळ्यांना दिसतात. हा या संचातील सुटकेचा पर्याय आहे, आणि सर्व घटक स्वीकारणारे उत्तर ज्या जागी असेल अशी उमेदवाराची अपेक्षा असते नेमक्या त्याच जागी तो ठेवलेला आहे. या प्रश्नपत्रिकेत 'यापैकी नाही' प्रकारचा पर्याय इथे चौथ्या क्रमांकावर आहे तर अन्यत्र तो तिसऱ्या क्रमांकावरही ठेवलेला आहे, म्हणजे त्याच्या जागेवरून काहीही कळत नाही. हा मुद्दा सांगण्याजोगा आहे, कारण ही प्रश्नपत्रिका सुटकेचे पर्याय भरपूर देते : तिच्या चारशे पर्यायांत 'वरील सर्व' हा नेमका पर्याय दहा वेळा येतो आणि 'वरीलपैकी काहीही नाही' सहा वेळा; याखेरीज याच प्रश्नाच्या पर्यायाप्रमाणे तोच अर्थ सर्व घटक लिहून सांगणाऱ्या आणखी काही ओळीही आहेत. असा पर्याय दिलेला आहे एवढ्यावरून तो बरोबर आहे की चूक याविषयी काहीच पुरावा मिळत नाही; इतर कोणत्याही पर्यायाप्रमाणे तोही विधानांविरुद्ध तपासावाच लागतो. इथे तो प्रत्येक विधानापुढे कोसळतो.

माती म्हणजे वनस्पती ज्यात मुळे रुजवतात तो जमिनीवरचा भुसभुशीत थर, आणि ती चार भागांचे मिश्रण असते : विदारण झालेल्या खडकापासून मिळालेले खनिज द्रव्य, ह्युमस व सजीवांच्या रूपातील सेंद्रिय द्रव्य, कणांमधील पोकळ्यांत धरलेले पाणी, आणि पाण्याने न भरलेल्या पोकळ्या व्यापणारी हवा. खनिज भाग कणांच्या आकारानुसार खडी, वाळू, गाळ व चिकणमाती अशा वर्गांत विभागला जातो, आणि शेवटच्या तिघांचे प्रमाण मातीचा पोत ठरवते — वाळूची माती लवकर निचरा करते व पोषकद्रव्ये फारशी धरत नाही, चिकणमाती पाणी व पोषकद्रव्ये धरते पण निचरा नीट करत नाही, आणि या तिघांचा समतोल साधणारी पोयट्याची माती सर्वाधिक उत्पादक असते. सेंद्रिय भाग वजनाने लहान असला तरी परिणामाने निर्णायक असतो, कारण ह्युमस खनिज कणांना एकत्र बांधून कणीदार रचना घडवतो, स्वतःच्या वजनाच्या कितीतरी पट पाणी धरतो आणि कुजताना पोषकद्रव्ये सोडत राहतो. मातीचे रसायनशास्त्र मृदाद्रावणात आणि चिकणमाती व ह्युमसच्या कणांच्या पृष्ठभागांवर वाहून नेले जाते; हे पृष्ठभाग कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, पालाश व इतर पोषकद्रव्यांचे विनिमययोग्य आयन धरून ठेवतात आणि मुळांना सोडतात. आम्लता वा क्षारता म्हणून मोजली जाणारी मातीची अभिक्रिया ती पोषकद्रव्ये किती प्रमाणात उपलब्ध होतात हे नियंत्रित करते. भारतात मातीला नाव देताना रंग हाच सर्वाधिक वापरला जाणारा गुणधर्म आहे, आणि तो घटकसंरचना थेट प्रतिबिंबित करतो — लोहऑक्साइडांमुळे तांबडा व पिवळा, सेंद्रिय द्रव्यामुळे गडद तपकिरी व काळा, आणि निचरा नीट न होता पाणी साचल्यामुळे करडा. दख्खनच्या बेसाल्टपासून विदारणाने तयार झालेली महाराष्ट्राची वैशिष्ट्यपूर्ण काळी माती हा राज्यातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा मृदाप्रकार असून कापसासाठी ती मोलाची मानली जाते.

हा सर्व घटक स्वीकारणाऱ्या रचनेचा प्रश्न असून तो खोलीपेक्षा व्याप्ती तपासतो : माती म्हणजे घटकांची यादी असे शिकलेला उमेदवार तो काही सेकंदांत सोडवतो, आणि माती म्हणजे केवळ मृत्तिका व दगड असे चित्र मनात असलेला उमेदवार पर्याय (2) कडे ओढला जातो. इथे दोन सर्वसाधारण सवयींना बक्षीस मिळते. पहिली म्हणजे परिपूर्णता — एखादी परिचित वस्तू कशाची बनलेली आहे असे विचारले, तेव्हा उत्तरात दिसणाऱ्या घटकांबरोबर न दिसणारे घटकही येण्याची शक्यता मोठी असते, आणि विरघळलेली क्षारे व रंगद्रव्ये ही वाळूइतकीच मातीचा भाग आहेत. दुसरी म्हणजे सर्व घटक स्वीकारणारा पर्याय केवळ फार उदार वाटतो म्हणून नाकारायचा नाही; या प्रश्नपत्रिकेत 'वरील सर्व' हा नेमका पर्याय चारशे पर्यायांत दहा वेळा येतो आणि तोच अर्थ सर्व घटक लिहून सांगणाऱ्या आणखी काही ओळी आहेत; असा पर्याय दिलेला आहे एवढ्यावरून तो बरोबर आहे की नाही याविषयी उमेदवाराला काहीही कळत नाही. एमपीएससी मातीकडे एकाच वेळी दोन दिशांनी पाहते — सामान्य अध्ययन विभागात शालेय विज्ञान म्हणून आणि महाराष्ट्राच्या पेपरांत प्राकृतिक भूगोल म्हणून, जिथे दख्खनच्या पठारावरील काळी माती, पूर्वेकडील जिल्ह्यांतील तांबडी माती, कोकणातील जांभी माती आणि नदीखोऱ्यांतील गाळाची माती हे सर्व नेहमीचे विषय आहेत; म्हणून घटक विचारणारा असा प्रश्न आणि मृदाप्रकार विचारणारा प्रश्न एकाच प्रश्नपत्रिकेत येऊ शकतात.

• माती हे चार गोष्टींचे मिश्रण आहे : खडकाच्या विदारणातून आलेले खनिज द्रव्य, ह्युमस व सजीवांच्या रूपातील सेंद्रिय द्रव्य, कणांमधील पोकळ्यांत धरलेले पाणी, आणि पाण्याने न भरलेल्या पोकळ्यांतील हवा.
• खनिज भाग कणांच्या आकारानुसार खडी व गोटे, वाळू, गाळ आणि चिकणमाती असा विभागला जातो; वाळू, गाळ व चिकणमाती यांचे प्रमाण मातीचा पोत ठरवते आणि या तिघांचा सर्वात उत्पादक समतोल म्हणजे पोयट्याची माती.
• वनस्पतींची पोषकद्रव्ये मातीत विरघळलेल्या खनिज क्षारांच्या रूपात आणि चिकणमाती व ह्युमसच्या पृष्ठभागांवर धरलेल्या विनिमययोग्य आयनांच्या रूपात असतात; म्हणून मातीचे रसायनशास्त्र, तिची आम्लता वा क्षारता धरून, वनस्पती प्रत्यक्षात किती पोषकद्रव्य घेऊ शकते हे ठरवते.
• मातीचा रंग तिची घटकसंरचना दाखवतो : लोहऑक्साइडांमुळे तांबडी व पिवळी माती, सेंद्रिय द्रव्यामुळे गडद तपकिरी व काळा रंग; भारतीय मृदाप्रकारांना नाव देताना रंग हाच सर्वाधिक वापरला जाणारा गुणधर्म आहे.
• या प्रश्नपत्रिकेतील चारशे पर्यायांत 'वरील सर्व' हा नेमका पर्याय दहा वेळा आणि 'वरीलपैकी काहीही नाही' सहा वेळा येतो — याखेरीज तोच अर्थ सर्व घटक लिहून सांगणाऱ्या आणखी काही ओळी आहेत; अशा पर्यायाची जागाही बदलत राहते — या प्रश्नात तो चौथ्या क्रमांकावर आहे तर अन्यत्र तिसऱ्या क्रमांकावरही आहे.

• माती म्हणजे केवळ तिचे दिसणारे भौतिक भाग असे चित्र मनात ठेवून रासायनिक घटक व रंगद्रव्ये नाकारणे; चुकीच्या उत्तरांपैकी पर्याय (2) सर्वाधिक आकर्षक ठरतो तो याच कारणाने
• सर्व घटक स्वीकारणारा पर्याय फार उदार वाटतो म्हणून नाकारणे, जेव्हा या प्रश्नपत्रिकेत 'वरील सर्व' हा नेमका पर्याय दहा वेळा येतो आणि तो दिलेला असणे त्याच्या बरोबर-चूकपणाविषयी काहीच सांगत नाही
• रंगद्रव्ये म्हणजे बाहेरून मिसळलेला रंग असे मानणे, जेव्हा हा घटक मातीला तिचा रंग देणाऱ्या नैसर्गिक रंगद्रव्यांचा — मुख्यतः लोहऑक्साइडे व ह्युमसचा — निर्देश करतो
• शेवटी ठेवलेला 'यापैकी नाही' पर्याय म्हणजे नुसता भरणा असे गृहीत धरणे, जेव्हा ही प्रश्नपत्रिका सुटकेच्या पर्यायांची जागा प्रश्नागणिक बदलत राहते

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत माती दोन पातळ्यांवर येते. सामान्य विज्ञानाच्या पातळीवर तिचे घटक, ह्युमसची भूमिका, पोताचा निचऱ्यावरचा परिणाम किंवा मृदाधूपाची व्याख्या विचारली जाते, आणि हे प्रश्न बहुधा थेट व शालेय पाठ्यपुस्तकातून आलेले असतात. भूगोलाच्या पातळीवर भारतीय मृदाप्रकारांचे वितरण, प्रत्येकीचा मूळ खडक, प्रत्येकीवरची पिके आणि प्रत्येकीला लागणारा संधारणाचा उपाय विचारला जातो, आणि इथे महाराष्ट्राची काळी माती व कोकणातील जांभी माती हे वारंवार येणारे विषय आहेत. या दोन्ही पातळ्या एकाच मूळ सामग्रीवर उभ्या असल्याने, माती कशाची बनते, ती कशी तयार होते, रंग व पोतावरून तिचे वर्गीकरण कसे होते आणि तिचे संधारण कसे केले जाते एवढे सांगता येणाऱ्या उमेदवाराने दोन्ही पातळ्या झाकलेल्या असतात. मातीवरील विधान-यादीचे प्रश्न वगळणारे नसून समावेशक असतात, म्हणून तंत्र असे : लांब यादीत परीक्षकाने चूक पेरलीच असेल असे गृहीत न धरता, खरोखरच मातीचा घटक नसलेला घटक शोधावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दख्खनच्या पठारावरील काळ्या मातीचा गडद रंग व पाणी धरून ठेवण्याची मोठी क्षमता मुख्यतः खालीलपैकी कशातून येते ?

  • (a)दख्खन ट्रॅपच्या बेसाल्ट लाव्ह्याच्या विदारणातून
  • (b)गंगा व तिच्या उपनद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाच्या संचयनातून
  • (c)जोरदार पावसाखाली जांभ्या खडकाच्या निक्षालनातून
  • (d)वाऱ्याने वाहून आणलेल्या वाळूच्या साचण्यातून

  उत्तर(a) दख्खन ट्रॅपच्या बेसाल्ट लाव्ह्याच्या विदारणातून — महाराष्ट्रातील काळी माती, जिला रेगुर असेही म्हणतात, ट्रॅपच्या बेसाल्टपासून जागच्या जागी तयार होते, आणि तिचा चिकणमातीयुक्त पोत तिला कोरड्या हंगामातही ओलावा टिकवू देतो; म्हणूनच ती पाण्याच्या सोयीशिवायही कापूस तगवते. नद्यांनी वाहून आणून साचवलेली माती म्हणजे गाळाची माती, तीव्र हंगामी पावसाखाली होणाऱ्या निक्षालनातून जांभी माती तयार होते, आणि वाऱ्याने वाहून आणलेल्या वाळूतून वायव्येकडील वाळवंटी माती बनते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मातीतील खनिज कणांना एकत्र बांधून कणीदार रचना घडवण्यास आणि कुजताना पोषकद्रव्ये सोडण्यास मुख्यतः कोणता घटक जबाबदार असतो ?

  • (a)जाडी वाळू
  • (b)ह्युमस
  • (c)मातीतील हवा
  • (d)खडी

  उत्तर(b) ह्युमस — गांडुळे, जीवाणू व कवके यांनी कुजवलेले वनस्पती व प्राण्यांचे गडद अवशेष. वजनाने तो मातीचा लहानसा भाग असला तरी तो बारीक कणांना एकत्र बांधून कणी तयार करतो व त्यामुळे हवा खेळती राहते आणि निचराही सुधारतो, मोठ्या प्रमाणात पाणी धरून ठेवतो, आणि विघटन होत जाईल तसा नत्र व इतर पोषकद्रव्ये सातत्याने सोडतो. जाडी वाळू व खडी मातीचा सांगाडा उभा करतात पण पाणी वा पोषकद्रव्ये फारशी धरत नाहीत, आणि मातीतील हवा मुळांना व मृदासजीवांना प्राणवायू पुरवते, पोषकद्रव्ये थेट पुरवत नाही.