MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 44 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — विधाने (a), (b) आणि (d) यांची जुळणी. संपूर्ण प्रश्न एकाच विधानावर फिरतो, आणि ते कोणते हे ओळखणे हाच त्यातून जाण्याचा सर्वात वेगवान मार्ग आहे. विधान (c) म्हणते की व्हायरॉईडचा RNA रेणू प्रथिनांच्या आवरणाने आच्छादित असतो — आणि नेमकी हीच गोष्ट व्हायरॉईडकडे नसते : व्हायरॉईडचे व्याख्यात्मक वैशिष्ट्य म्हणजे तो उघडा, आवरणविरहित RNA असतो, म्हणजे भोवती कोणतेही प्रथिनकवच नसलेले संसर्गजन्य केंद्रकाम्ल. एकदा विधान (c) बाद केले की चारांपैकी फक्त एकाच पर्यायात ते नाही, आणि तो पर्याय (1) आहे. उरलेल्या तिन्ही पर्यायांत विधान (c) आहे, म्हणून ते तिन्ही एकत्रच कोसळतात. विधान (a) बरोबर आहे, आणि तो त्याच वस्तुस्थितीचा थेट परिणाम आहे. व्हायरॉईडकडे आवरणाचे प्रथिन नसते आणि त्यासाठीची जनुकेही नसतात, म्हणून त्याचा जनुकसंच अत्यंत लहान असू शकतो — काही शेकडा न्यूक्लिओटाइड, तर लहानात लहान विषाणूलाही हजारो क्षारक व रचनात्मक प्रथिनांची जनुके लागतात — त्यामुळे केंद्रकाम्लाच्या लांबीनेही आणि प्रत्यक्ष आकारानेही व्हायरॉईड विषाणूपेक्षा बराच लहान असतो. विधान (b) हेही बरोबर आहे : व्हायरॉईडचा RNA एकेरी शृंखलेचा असून तो सहसंयुज बंधाने बंद होऊन वर्तुळाकार होतो, आणि आतल्या आत क्षारकजोडणी होऊन तो स्वतःवरच घडी घेत दांडक्यासारखी रचना तयार करतो; संरक्षक आवरण नसतानाही त्याला स्थैर्य मिळते ते यामुळेच. विधान (d) बरोबर आहे : व्हायरॉईड हे उच्च वनस्पतींचे रोगकारक आहेत आणि त्यांच्यावर सोपवलेले रोग शेतीचे आहेत — ज्यात पहिला व्हायरॉईड सापडला तो बटाट्याचा स्पिंडल ट्यूबर रोग, लिंबूवर्गीय फळझाडांचा एक्सोकॉर्टिस, नारळाचा कॅडांग-कॅडांग, ॲव्होकॅडोचा सनब्लॉच आणि शेवंतीचा खुजेपणा. प्राण्यांत किंवा माणसात रोग निर्माण करणारा एकही व्हायरॉईड ज्ञात नाही. म्हणून विधाने (a), (b) व (d) यांत नाव घेतलेली तीन वैशिष्ट्येच अशी आहेत ज्यांच्यावरून व्हायरॉईड ओळखला जातो, आणि ती तिन्ही मिळून एकच वर्णन उभे करतात : इतका कमी झालेला संसर्गकारक घटक की तो RNA च्या एका लहानशा वर्तुळापलीकडे काहीच नसतो, स्वतःचे एकही प्रथिन सांकेतिक स्वरूपात न बाळगल्याने जिच्यात शिरतो त्या वनस्पती-पेशीच्या यंत्रणेवर पूर्णपणे अवलंबून असतो. या शोधाचे श्रेय थिओडोर ओटो डायनर यांचे — 1971 साली त्यांनी दाखवून दिले की बटाट्याच्या स्पिंडल ट्यूबर रोगाचा कारक हा नेहमीचा विषाणू नसून कमी रेणुभाराचा मुक्त RNA आहे, आणि त्यांनीच त्याला व्हायरॉईड हे नाव दिले. म्हणून उत्तर पर्याय (1).

• (2)(a), (b), (c) — हा पर्याय आकाराविषयीचे आणि वर्तुळाकार RNA विषयीचे अशी दोन बरोबर विधाने घेतो आणि त्यांत यादीतले एकमेव खोटे विधान जोडतो. व्हायरॉईडला प्रथिनांचे आवरण नसते; तीच अनुपस्थिती त्याला विषाणूपासून वेगळे करते, आणि व्हायरॉईड विषाणूपेक्षा एवढा लहान असू शकतो याचे मूळ कारणही तेच आहे — कवचाच्या प्रथिनांची जनुके त्याच्याकडे नसतात, किंबहुना तो एकही प्रथिन सांकेतिक रूपात बाळगत नाही. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार बहुधा व्हायरॉईडला विषाणूच्या साच्यात बसवतो : संसर्गजन्य कण म्हणजे प्रथिनात गुंडाळलेले केंद्रकाम्ल असे सर्वसाधारण चित्र त्याच्या मनात असते आणि तो ते इथेही लावतो. लक्षात ठेवण्याजोगी दुरुस्ती अशी की संसर्गकारक घटक उतरत्या गुंतागुंतीच्या मालिकेत बसतात — विषाणू म्हणजे प्रथिनकवचातील केंद्रकाम्ल, व्हायरॉईड म्हणजे एकटे केंद्रकाम्ल, आणि प्रिऑन म्हणजे केंद्रकाम्लच नसलेले एकटे प्रथिन. शिवाय हा पर्याय विधान (d) गाळून टाकतो, आणि व्हायरॉईड प्रत्यक्षात वनस्पतींचेच रोगकारक आहेत; म्हणजे तो दोन्ही टोकांना चुकतो.
• (3)(a), (c), (d) — हा पर्याय लहान आकाराबाबत बरोबर आहे आणि वनस्पती-पेशींचा संसर्ग होण्याबाबतही बरोबर आहे, पण त्यात प्रथिन आवरणाविषयीचे खोटे विधान येते आणि वर्तुळाकार RNA विषयीचे खरे विधान गाळले जाते. वर्तुळाकार रूप वाटते त्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहे : व्हायरॉईडचा जनुकसंच म्हणजे सहसंयुज बंधाने बंद केलेले एकेरी शृंखलेचे वर्तुळ, जे आतल्या आत क्षारकजोडणी करून स्वतःवर घडी घेते आणि घट्ट दांडक्यासारखी रचना बनवते; कोणतेही प्रथिन संरक्षण देत नसतानाही उघडा RNA यजमान पेशीत टिकून राहू शकतो आणि त्याच्या प्रती तयार होऊ शकतात, त्याचे कारण हीच स्वतःशी होणारी जोडणी आहे. व्हायरॉईड म्हणजे फक्त अतिशय लहान वनस्पती-रोगकारक एवढेच शिकलेला उमेदवार विधाने (a) व (d) सहज स्वीकारतो आणि मग विधाने (b) व (c) यांच्यात अडखळतो; तो पेच सोडवण्याचा मार्ग म्हणजे प्रत्येक पाठ्यपुस्तकातील वर्णनात येणारे मुक्त RNA किंवा उघडा RNA हे शब्दप्रयोग आठवणे, जे एकाच दमात विधान (b) सांगतात आणि विधान (c) नाकारतात.
• (4)(b), (c), (d) — हा पर्याय प्रथिन आवरणाविषयीचे खोटे विधान तसेच ठेवतो आणि आकाराविषयीचे खरे विधान गाळून टाकतो, ही अदलाबदल तोट्याची आहे. व्हायरॉईड विषाणूपेक्षा बराच लहान असणे ही त्याच्या ओळखीबाहेरची आनुषंगिक बाब नसून त्या वर्गाच्या व्याख्येचाच भाग आहे : व्हायरॉईडचे जनुकसंच केवळ काही शेकडा न्यूक्लिओटाइड लांबीचे असतात, म्हणजे लहानात लहान विषाणूच्या जनुकसंचापेक्षाही एक पट्टी खाली, आणि याचे नेमके कारण म्हणजे तो काहीच सांकेतिक स्वरूपात बाळगत नाही. आणखी एक गोष्ट नोंदवण्याजोगी : हा पर्याय स्वतःशीच विसंगत आहे. प्रथिन आवरणातील RNA असलेला आणि वनस्पती-पेशींना संसर्ग करणारा घटक म्हणजे साधासुधा वनस्पती-विषाणूच होय; आणि विधाने (b), (c) व (d) हीच जर व्हायरॉईडची ओळखवैशिष्ट्ये असती तर त्याला वेगळे नाव देण्याचे कारणच उरले नसते. जेव्हा एखादा पर्यायसंच एका वर्गाची व्याख्या शेजारच्या वर्गालाही तंतोतंत लागू होईल अशा शब्दांत करतो, तेव्हा व्याख्येत कुठेतरी घोटाळा झालेला असतो; इथे तो घोटाळा विधान (c) मध्ये आहे.

पेशींपेक्षा साधे आणि विषाणूंपेक्षाही साधे असलेल्या संसर्गकारक घटकांच्या एका छोट्या कुटुंबात व्हायरॉईड बसतात. विषाणू म्हणजे DNA किंवा RNA या स्वरूपातील जनुकसंच, कॅप्सिड नावाच्या प्रथिनकवचात बंदिस्त, आणि कधी त्यावर यजमानाच्या पटलापासून घेतलेले मेदाचे बाह्य आवरणही असते; त्याच्याकडे जनुके असतात आणि पेशीत शिरल्यावर तो स्वतःच्या रचनात्मक प्रथिनांची निर्मिती घडवून आणू शकतो. व्हायरॉईड याहून अधिक ओरबाडलेला असतो : एकेरी शृंखलेच्या RNA चा एकच रेणू, वर्तुळात बंद केलेला, काही शेकडा न्यूक्लिओटाइड लांबीचा, कॅप्सिड नाही, बाह्य आवरण नाही आणि प्रथिन सांकेतिक करण्याची क्षमता तर मुळीच नाही. यजमान वनस्पतीच्या स्वतःच्या विकरांचा ताबा घेऊनच त्याच्या प्रती तयार होतात, आणि तो निर्माण करणारा रोग व्हायरॉईड स्वतः काही बनवतो म्हणून नव्हे तर यजमानाच्या जनुकांच्या नियमनात ढवळाढवळ होते म्हणून उद्भवतो असे दिसते. आवरणाशिवायचे त्याचे स्थैर्य आतल्या आत मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या क्षारकजोडणीतून येते, जी वर्तुळाची घडी घालून त्याचा दांडका बनवते. या मालिकेच्या दुसऱ्या टोकाला प्रिऑन उभा असतो, जो सगळी मांडणीच उलटी करतो — केंद्रकाम्ल मुळीच नसलेले संसर्गजन्य प्रथिन, जे त्याच प्रथिनाच्या सामान्य रूपाला चुकीची घडी घ्यायला लावून पसरते, आणि जे मेंढ्यांतील स्क्रॅपी, गुरांतील गोवंशीय स्पंजी मेंदूविकार व माणसातील क्रुत्झफेल्ट-याकोब रोग यांना जबाबदार आहे. केंद्रकाम्ल अधिक प्रथिन, एकटे केंद्रकाम्ल, एकटे प्रथिन अशा उतरत्या मालिकेत हे तिन्ही एकत्र लक्षात ठेवले की प्रत्येकजण दुसऱ्याच्या विरोधाभासामुळे पक्का लक्षात राहतो.

हा अनेक विधानांचा प्रश्न असून त्याचे चारही पर्याय ज्या एका ठिकाणी वेगळे होतात तेच निर्णायक आहे, आणि ती रचना ओळखणे जीवशास्त्र माहीत असण्याइतकेच मोलाचे ठरते. विधान (c) चारांपैकी तीन पर्यायांत आहे आणि फक्त एकातून गैरहजर आहे; म्हणजे व्हायरॉईडला प्रथिन आवरण नसते याबद्दल खात्री असलेला उमेदवार उरलेल्या विधानांची तपासणी न करताही पर्याय (1) वर खूण करू शकतो आणि पंधरा सेकंदांत हा प्रश्न संपवू शकतो. चारही विधाने क्रमाने तपासत बसण्याऐवजी निर्णायक ठरणारे विधान शोधणे हेच या प्रकाराचे सर्वसाधारण तंत्र आहे, आणि एमपीएससी हा प्रकार भरपूर वापरते — या प्रश्नपत्रिकेतील छत्तीस प्रश्न विधानांच्या यादीवर फिरतात. विषयवस्तू ही उच्च माध्यमिक जीवशास्त्रातील नेहमीची असून विषाणू, व्हायरॉईड, प्रिऑन व दगडफूल यांची ओळख करून देणाऱ्या प्रकरणातून घेतलेली आहे, आणि आयोग हे प्रकरण नेमक्या याच व्याख्यात्मक विरोधाभासांतून तपासतो, कारण ते पाठ्यपुस्तकातील ओळीशी अक्षरशः पडताळता येतात. तयारीसाठीचा व्यापक धडा असा की परीक्षेत येणारे वर्ग तेच असतात जे एका ठळक वेगळेपणावर उभे असतात, आणि प्रश्न त्याच वेगळेपणावर बांधला जातो.

• व्हायरॉईड म्हणजे प्रथिनांचे आवरण नसलेल्या मुक्त RNA च्या एका रेणूचा बनलेला संसर्गकारक घटक; हेच वैशिष्ट्य त्याला विषाणूपासून वेगळे करते आणि याच कारणाने या प्रश्नातील विधान (c) खोटे ठरते.
• व्हायरॉईडचा RNA एकेरी शृंखलेचा असून सहसंयुज बंधाने वर्तुळात बंद केलेला असतो, आणि आतल्या आत क्षारकजोडणी होऊन तो दांडक्यासारखी घडी घेतो; कॅप्सिडशिवायही त्याला स्थैर्य मिळते ते यामुळे.
• व्हायरॉईडचे जनुकसंच केवळ काही शेकडा न्यूक्लिओटाइड लांबीचे असतात आणि एकही प्रथिन सांकेतिक करत नाहीत; म्हणून तो लहानशा विषाणूपेक्षाही बराच लहान असतो आणि यजमान पेशीच्या विकरांवर पूर्णपणे अवलंबून राहतो.
• व्हायरॉईड हे उच्च वनस्पतींचे रोगकारक असून बटाट्याचा स्पिंडल ट्यूबर रोग, लिंबूवर्गीय झाडांचा एक्सोकॉर्टिस, नारळाचा कॅडांग-कॅडांग, ॲव्होकॅडोचा सनब्लॉच व शेवंतीचा खुजेपणा हे त्यांचे रोग आहेत; प्राण्यांत वा माणसात रोग घडवणारा एकही व्हायरॉईड ज्ञात नाही.
• पहिला व्हायरॉईड टी. ओ. डायनर यांनी 1971 साली बटाट्याच्या स्पिंडल ट्यूबर रोगाचा कारक म्हणून ओळखला आणि तो नेहमीचा विषाणू नसून कमी रेणुभाराचा मुक्त RNA आहे हे दाखवून दिले.

• व्हायरॉईडला प्रथिनांचे आवरण चिकटवणे — नेमकी हीच गोष्ट त्याच्याकडे नसते आणि याच एका विधानावर संपूर्ण प्रश्न उभा आहे
• व्हायरॉईड व प्रिऑन यांची गल्लत करणे; प्रिऑन ही उलट बाजू आहे — केंद्रकाम्लविरहित संसर्गजन्य प्रथिन — व्हायरॉईडसारखा लहान विषाणू नव्हे
• अनेक विधानांच्या प्रश्नात चारही विधाने तपासत बसणे, जेव्हा पर्याय वेगळे करणारे विधान एकच असते; प्रश्नपत्रिकेची वेळमर्यादा तेवढी सवलत देत नाही
• व्हायरॉईड वनस्पतींबरोबर प्राण्यांनाही संसर्ग करतात असे गृहीत धरणे, जेव्हा आजवर वर्णन झालेला प्रत्येक व्हायरॉईडजन्य रोग उच्च वनस्पतींचाच आहे

अपेशीय संसर्गकारक घटक एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत व्याख्यात्मक विरोधाभासांच्या रूपात येतात : कोणत्या घटकाला प्रथिनांचे आवरण नसते, कोणता केवळ प्रथिनाचा बनलेला असतो, कोणता रोग व्हायरॉईडमुळे होतो, पहिला कोणी शोधला. याच सामग्रीतून आयोग इथल्यासारखे विधान-यादीचे प्रश्नही बांधतो, जिथे तीन खरी व एक खोटे विधान ठेवलेले असते आणि तेवढे खोटे विधानच संपूर्ण प्रश्न असतो. सामग्री लहान व सुस्पष्ट सीमांची असल्याने फलदायी तयारी म्हणजे विषाणू, व्हायरॉईड व प्रिऑन अशा ओळी आणि घटक-रचना, आकार, यजमानांची व्याप्ती, प्रतिनिर्मिती व एक उदाहरणादाखल रोग असे स्तंभ असलेला एकच तुलनातक्ता; या प्रश्नाचे कोणतेही रूप त्यातून सुटते. या प्रकारचे प्रश्न आधी पर्याय वाचण्याच्या सवयीलाही बक्षीस देतात, कारण जे विधान तीन पर्यायांत येते आणि एकातून गायब असते, तेच बहुधा परीक्षकाने प्रश्न ज्याभोवती बांधला ते विधान असते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणता संसर्गकारक घटक केवळ प्रथिनाचा बनलेला असून त्यात केंद्रकाम्ल मुळीच नसते ?

  • (a)व्हायरॉईड
  • (b)जीवाणुभक्षी विषाणू
  • (c)प्रिऑन
  • (d)मायकोप्लाझ्मा

  उत्तर(c) प्रिऑन — प्रिऑन म्हणजे एखाद्या प्रथिनाचे असामान्य घडी घेतलेले रूप; त्याच प्रथिनाच्या सामान्य रेणूंना आपल्यासारखीच चुकीची घडी घ्यायला लावून तो पसरतो आणि त्याच्याकडे कोणतीही अनुवंशिक सामग्री नसते. मेंढ्यांतील स्क्रॅपी, गुरांतील गोवंशीय स्पंजी मेंदूविकार आणि माणसातील क्रुत्झफेल्ट-याकोब रोग यांना तो जबाबदार आहे. याउलट व्हायरॉईड म्हणजे प्रथिनाशिवायचा उघडा RNA, जीवाणुभक्षी विषाणू म्हणजे प्रथिनकवचातील जनुकसंच असलेला जीवाणूंचा विषाणू, आणि मायकोप्लाझ्मा हा केवळ पेशीभित्तिका नसलेला पेशीय सजीव आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सर्वप्रथम ओळखला गेलेला व्हायरॉईड खालीलपैकी कोणत्या वनस्पती-रोगाचा कारक होता ?

  • (a)बटाट्याचा स्पिंडल ट्यूबर रोग
  • (b)तंबाखूचा मोझेक रोग
  • (c)लिंबूवर्गीय झाडांचा कँकर
  • (d)बटाट्यावरील उशिरा येणारा करपा

  उत्तर(a) बटाट्याचा स्पिंडल ट्यूबर रोग — टी. ओ. डायनर यांनी 1971 साली दाखवून दिले की त्याचा कारक नेहमीचा विषाणू नसून मुक्त RNA चे एक लहानसे वर्तुळ आहे, आणि या नव्या वर्गाला त्यांनी व्हायरॉईड हे नाव दिले. तंबाखूचा मोझेक रोग विषाणूमुळे होतो — सुरुवातीच्या विषाणुशास्त्राचे बरेच काम याच रोगावर झाले; लिंबूवर्गीय झाडांचा कँकर हा जीवाणूजन्य रोग आहे; आणि एकोणिसाव्या शतकाच्या चाळिसाव्या दशकातील आयर्लंडच्या दुष्काळामागे असलेला बटाट्यावरील उशिरा येणारा करपा हा कवकसदृश ऊमायसीटमुळे होतो.