MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 46 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4). प्राण्यांचे वर्गीकरण सात अनिवार्य पायऱ्यांतून जाते, आणि उतरत्या क्रमाने — सर्वात विस्तृत गटापासून सर्वात संकुचित गटापर्यंत — त्या अशा : सृष्टी (Kingdom), संघ (Phylum), वर्ग (Class), ऑर्डर (Order), कुळ (Family), जात (Genus) आणि प्रजाती (Species). चारांपैकी हा एकच पर्याय ही मालिका कुठेही न तुटता देतो. नावांची माळ पाठ करण्यापेक्षा या उतरंडीमागचे तर्कशास्त्र लक्षात ठेवणे अधिक उपयोगी, कारण त्यामुळे क्रम स्वतःच स्वतःची दुरुस्ती करतो. प्रत्येक पायरी ही खालच्या पायरीला सामावून घेणारी पेटी असते : एका सृष्टीत अनेक संघ, एका संघात अनेक वर्ग, एका वर्गात अनेक ऑर्डर, एका ऑर्डरमध्ये अनेक कुळे, एका कुळात अनेक जाती आणि एका जातीत अनेक प्रजाती. यातून दोन परिणाम निघतात आणि परीक्षागृहात त्यांपैकी कोणताही एक क्रम निश्चित करून देतो. पहिला : यादीत खाली उतरत जाताना गटातील सजीवांची संख्या घटत जाते, म्हणजे सृष्टी हा सर्वाधिक संख्येचा वर्ग आणि प्रजाती सर्वात कमी संख्येचा. दुसरा : खाली उतरत जाताना गटातील सदस्यांमधील समान गुणधर्मांची संख्या वाढत जाते, म्हणजे एका सृष्टीच्या सदस्यांत केवळ काही अगदी ढोबळ गुणधर्म समान असतात, तर एका प्रजातीचे सदस्य जवळपास सर्व गोष्टींत समान असतात — त्यात आपापसात प्रजनन करून सुफल संतती निर्माण करण्याची क्षमताही येते. एखाद्या परिचित प्राण्यावर ही मालिका लावली की ती अशी वाचता येते : माणूस प्राणिसृष्टी (Animalia), कॉर्डेटा संघ, सस्तन (Mammalia) वर्ग, प्रायमेटा ऑर्डर, होमिनिडी कुळ, होमो ही जात आणि सेपियन्स ही प्रजाती; तर घरमाशी ॲनिमेलिया, आर्थ्रोपोडा, इन्सेक्टा, डिप्टेरा, मस्किडी, मस्का आणि डोमेस्टिका. अशा एका उदाहरणावर मालिका प्रत्यक्ष चालवून पाहणे हा ती पुन्हा उभी करण्याचा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे, कारण स्मरणाला धरून ठेवायला काहीतरी ठोस मिळते. चित्र पूर्ण करणाऱ्या दोन पुरवण्या : वनस्पतींच्या वर्गीकरणात प्राण्यांच्या संघाच्या जागी विभाग (Division) ही पायरी वापरतात, म्हणजे वनस्पतींची मालिका सृष्टी, विभाग, वर्ग, ऑर्डर, कुळ, जात, प्रजाती अशी होते. आणि खालच्या दोन पायऱ्यांतूनच कार्ल लिनियस यांनी रूढ केलेल्या द्विनाम पद्धतीनुसार सजीवाचे शास्त्रीय नाव बनते — आधी जातीचे नाव मोठ्या आद्याक्षराने आणि नंतर प्रजातीचे नाव लहान अक्षराने, छपाईत तिरप्या अक्षरांत आणि हाताने लिहिताना दोन्ही स्वतंत्रपणे अधोरेखित करून, जसे Homo sapiens व Musca domestica. एक वाचनसूचना नोंदवण्याजोगी : या प्रश्नपत्रिकेचा मराठी स्तंभ 'जात' हा शब्द Genus साठी आणि 'प्रजाती' हा शब्द Species साठी वापरतो; काही मराठी पाठ्यपुस्तके ही जोडी उलट वापरतात, म्हणून पर्याय वाचताना छापलेल्या क्रमावरच जावे. उत्तर पर्याय (4).

• (1)प्रजाती → जात → ऑर्डर → वर्ग → कुळ → संघ → सृष्टी — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांतला सर्वात जवळ जाणारा हाच, आणि मालिकेची फक्त दोन टोके तपासणाऱ्या प्रत्येकाला तो अडकवतो. प्रजातीपासून सृष्टीपर्यंत चढत जाणे ही उतरंड मांडण्याची पूर्णपणे वैध पद्धत आहे — तीच शिडी उलट दिशेने चढलेली — म्हणून सुरुवातीला प्रजाती आणि शेवटी सृष्टी दिसताच उमेदवार मधला भाग न वाचता तो स्वीकारू शकतो. पण मधला भाग चुकीचा आहे. बरोबर चढता क्रम प्रजाती, जात, कुळ, ऑर्डर, वर्ग, संघ, सृष्टी असा आहे; या पर्यायात मात्र ऑर्डर व वर्ग हे कुळाच्या आधी ठेवले आहेत, म्हणजे कुळ ऑर्डरच्या आत बसण्याची दिशा उलटते आणि शिडी स्वतःलाच ओलांडून जाते. इथला धडा तथ्याचा नसून पद्धतीचा आहे : क्रम विचारणाऱ्या प्रश्नात सुरुवात व शेवट तपासण्याऐवजी प्रत्येक पायरी तिच्या शेजारच्या पायरीशी तपासा, कारण विश्वासार्ह वाटणारे चुकीचे उत्तर बांधू पाहणारा परीक्षक टोके बरोबर ठेवतो आणि मधला भाग बिघडवतो.
• (2)सृष्टी → जात → ऑर्डर → प्रजाती → संघ → वर्ग → कुळ — हा पर्याय सृष्टीपासून बरोबर सुरू होतो आणि नंतर उतरंडच सोडून देतो : दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात संकुचित पायरी असलेली जात थेट सर्वात विस्तृत पायरीच्या खाली ठेवली आहे, प्रजाती यादीच्या शेवटी असण्याऐवजी मधोमध येते, आणि संघ व वर्ग त्यांच्याही नंतर उगवतात. या प्रकारच्या कोणत्याही पर्यायाला लावण्याजोग्या एकाच कसोटीने तो नाकारता येतो — प्रजाती मालिकेच्या एका टोकाला आणि सृष्टी दुसऱ्या टोकाला असलीच पाहिजे, कारण प्रजाती हा सर्वात लहान व सर्वात विशिष्ट गट आहे आणि सृष्टी सर्वात मोठा व सर्वात सर्वसाधारण; यांपैकी कोणतीही मधोमध बसणारी मांडणी एकात एक बसणाऱ्या पेट्यांची उतरंड असूच शकत नाही. एवढी एक कसोटी लावली तरी हा पर्याय आणि पर्याय (3) एकाच वेळी बाद होतात, म्हणजे बारकाईने तपासायला दोनच पर्याय उरतात आणि सात पायऱ्यांची तुलना दोन पायऱ्यांची होऊन जाते.
• (3)जात → प्रजाती → संघ → वर्ग → ऑर्डर → कुळ → सृष्टी — हा पर्याय जात ही प्रजातीच्या आधी ठेवतो, म्हणजे सर्वात खालच्या दोन पायऱ्या उलट्या करतो; आणि तो कुळानंतर सृष्टीने संपतो, म्हणजे उतरत्या यादीच्या तळाशी सर्वात मोठा वर्ग ठेवतो. या दोन्ही चुका एकाच गैरसमजातून येतात — ही मालिका म्हणजे एकात एक बसणाऱ्या पेट्यांचा संच नसून नुसती आठवायची नावांची यादी आहे असा गैरसमज. एका जातीत अनेक प्रजाती असतात, म्हणून प्रजाती ही दोघींतली अधिक विस्तृत असूच शकत नाही; आणि सृष्टीत बाकी सर्व काही सामावलेले असते, म्हणून जातीपासून सुरू होणाऱ्या यादीच्या शेवटी ती येऊ शकत नाही. मधल्या भागात वर्ग, ऑर्डर, कुळ असा बरोबर तुकडा असल्याने घाईने नजर फिरवणाऱ्या उमेदवाराला हा पर्याय ओळखीचा वाटतो, आणि नेमक्या यामुळेच संपूर्ण साखळी तपासावी लागते. आणखी एक नोंद : हा पर्याय दुसऱ्या टोकाकडून वाचला तरी चुकीचाच राहतो, कारण उलट वाचल्यास तो सृष्टी, कुळ, ऑर्डर, वर्ग, संघ, प्रजाती, जात असा येतो.

वर्गीकरणशास्त्र म्हणजे सजीवांचे वर्गीकरण करण्याचे शास्त्र, आणि ते प्रत्येक सजीवाला एकात एक बसणाऱ्या गटांच्या मालिकेत ठेवून काम करते; या गटांना वर्गीकरण-एकके म्हणतात आणि प्रत्येक गट ज्या श्रेणीवर बसतो तिला वर्गीकरणीय पायरी म्हणतात. सात पायऱ्या अनिवार्य आहेत — सृष्टी, संघ किंवा विभाग, वर्ग, ऑर्डर, कुळ, जात आणि प्रजाती — आणि एखाद्या गटाला अधिक बारीक विभागणी लागल्यास उपसंघ, महावर्ग व उपकुळ अशा मधल्या पायऱ्या जोडल्या जातात. प्रजाती हे मूलभूत एकक; ती मूलतः सारख्या असलेल्या सजीवांचा गट असून नेहमीच्या जैविक व्याख्येनुसार तिचे सदस्य आपापसात प्रजनन करून सुफल संतती निर्माण करू शकतात. जवळच्या प्रजाती एका जातीत, संबंधित जाती एका कुळात, संबंधित कुळे एका ऑर्डरमध्ये, संबंधित ऑर्डर एका वर्गात, संबंधित वर्ग एका संघात आणि संबंधित संघ एका सृष्टीत गटबद्ध केले जातात. शिडी वर चढताना गट मोठे होत जातात आणि त्यांचे समान गुणधर्म कमी व अधिक ढोबळ होत जातात; खाली उतरताना गट लहान होत जातात आणि समान गुणधर्म अधिक व अधिक विशिष्ट होत जातात. या उतरंडीसोबत येणारी नामकरणाची पद्धत म्हणजे द्विनाम पद्धती, जिला अठराव्या शतकात कार्ल लिनियस यांनी नेमके रूप दिले; तिच्यानुसार प्रत्येक सजीवाला जात व त्यानंतर प्रजाती अशा दोन लॅटिन शब्दांचे नाव मिळते, ते तिरप्या अक्षरांत छापले जाते आणि जातीचे आद्याक्षर मोठे लिहिले जाते. या नियमांची अंमलबजावणी आंतरराष्ट्रीय नामकरण संहितांद्वारे होते — प्राणी व वनस्पतींसाठी वेगवेगळ्या — जेणेकरून स्थानिक नावे कितीही असली तरी एका सजीवाला जगभर एकच मान्यताप्राप्त नाव राहते.

वर्गीकरण हा उच्च माध्यमिक जीवशास्त्रातील नेहमीचा भाग असून एमपीएससी तो ठरावीक पद्धतींनी विचारते; त्यांतील सर्वात नेहमीची पद्धत म्हणजे क्रम विचारणारा प्रश्न. असे प्रश्न आठवणीपेक्षा रचनात्मक कसोटीने अधिक झटपट सुटतात : उतरंड म्हणजे एकात एक बसणाऱ्या पेट्या असल्याने प्रजाती एका टोकाला व सृष्टी दुसऱ्या टोकाला असलीच पाहिजे, आणि यांपैकी कोणतीही मधोमध ठेवणारा पर्याय पुढे न वाचता खोडता येतो. एवढ्या एका कसोटीने इथले चारांपैकी दोन पर्याय जातात. उरलेली जोडी मात्र पायरी-पायरीने तपासावीच लागते, कारण जवळ जाणारा चुकीचा पर्याय बांधण्याची नेहमीची पद्धत म्हणजे दोन्ही टोके बरोबर ठेवून मधल्या दोन पायऱ्यांची अदलाबदल करणे — पर्याय (1) ऑर्डर व कुळाबाबत नेमके तेच करतो. क्रमापलीकडे आयोग हेही विचारतो की नाव घेतलेला गट कोणत्या पायरीवर येतो, एखाद्या नेहमीच्या सजीवाचे शास्त्रीय नाव काय, द्विनाम पद्धत कोणी आणली आणि शास्त्रीय नाव लिहिण्याचे नियम काय. हे सर्व त्याच लहानशा सामग्रीतून येते, आणि सर्वात किफायतशीर तयारी म्हणजे सात पायऱ्या एका प्राण्याच्या व एका वनस्पतीच्या सोडवलेल्या उदाहरणासह पाठ करणे, जेणेकरून अमूर्त शिडीला नेहमी काहीतरी ठोस जोडलेले राहील.

• प्राण्यांसाठी उतरत्या क्रमाने सात अनिवार्य वर्गीकरणीय पायऱ्या अशा : सृष्टी, संघ, वर्ग, ऑर्डर, कुळ, जात आणि प्रजाती; वनस्पतींच्या वर्गीकरणात संघाच्या जागी विभाग ही पायरी येते.
• प्रत्येक पायरी तिच्या खालच्या पायरीला सामावून घेते, म्हणून उतरंडीत खाली जाताना गटातील सजीवांची संख्या घटते आणि सदस्यांतील समान गुणधर्मांची संख्या वाढते.
• माणसाचे वर्गीकरण असे : सृष्टी ॲनिमेलिया, संघ कॉर्डेटा, वर्ग मॅमॅलिया, ऑर्डर प्रायमेटा, कुळ होमिनिडी, जात होमो आणि प्रजाती सेपियन्स.
• कार्ल लिनियस यांनी नेमके रूप दिलेल्या द्विनाम पद्धतीनुसार प्रत्येक सजीवाला त्याच्या जाती व प्रजातीचे मिळून दोन लॅटिन शब्दांचे नाव मिळते; ते तिरप्या अक्षरांत छापतात, जातीचे आद्याक्षर मोठे व प्रजातीचे नाव लहान अक्षरांत लिहितात.
• प्रजाती हे वर्गीकरणाचे मूलभूत एकक असून तिची नेहमीची व्याख्या म्हणजे आपापसात प्रजनन करून सुफल संतती निर्माण करू शकणाऱ्या सजीवांचा गट.

• मालिकेची फक्त पहिली व शेवटची पायरी तपासणे — याच सवलतीमुळे ऑर्डर व कुळाची अदलाबदल करूनही पर्याय (1) तपासणीतून सुटतो
• जात व प्रजाती उलट्या करणे, जेव्हा जात हा अनेक प्रजाती सामावणारा अधिक विस्तृत गट आहे आणि प्रजाती हे वर्गीकरणाचे मूलभूत एकक
• वनस्पतींसाठी संघाच्या जागी विभाग ही पायरी येते हे विसरणे, जे प्रश्न प्राण्यावर नसून वनस्पतीवर असेल तेव्हा निर्णायक ठरते
• उतरंडीत वर जाताना समान गुणधर्म वाढतात असे मानणे, जेव्हा प्रत्यक्षात सजीवांची संख्या वाढते आणि समान गुणधर्म कमी व अधिक ढोबळ होत जातात

एमपीएससी वर्गीकरण इथल्यासारख्या क्रमप्रश्नाच्या रूपात विचारते, सजीवाचे नाव देऊन त्याचा वर्ग, ऑर्डर वा कुळ विचारणाऱ्या स्थाननिश्चितीच्या रूपात विचारते, शास्त्रीय नाव कसे लिहितात व ही पद्धत कोणी आणली अशा नामकरणाच्या रूपात विचारते, आणि प्रजाती वा जात म्हणजे काय अशा व्याख्येच्या रूपातही विचारते. पंचसृष्टी पद्धत त्यासोबतच विचारली जाते — बहुधा एका सृष्टीचे नाव देऊन तिचे निकष किंवा उदाहरण मागून. सामग्री आटोपशीर व पूर्णपणे तथ्यात्मक असल्याने जीवशास्त्र विभागातील हा सर्वाधिक खात्रीने गुण देणाऱ्या भागांपैकी एक आहे, आणि सात पायऱ्या दोन उदाहरणांसह पाठ करण्याचा परतावा मोठा आहे. विषय कोणताही असो, क्रम विचारणाऱ्या प्रश्नांत फलदायी सवय एकच : ज्या गोष्टीचा क्रम लावायचा आहे तिच्या तर्कशास्त्रावरून आधी दोन्ही टोके निश्चित करा आणि मगच उरलेल्या पर्यायांतील मधल्या पायऱ्यांची तुलना करा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वर्गीकरणाच्या उतरंडीत प्रजातीपासून सृष्टीकडे वर जाताना खालीलपैकी काय घडते ?

  • (a)सजीवांची संख्या घटते आणि समान गुणधर्मांची संख्या वाढते
  • (b)सजीवांची संख्या वाढते आणि समान गुणधर्मांची संख्या घटते
  • (c)सजीवांची संख्या आणि समान गुणधर्मांची संख्या दोन्ही वाढतात
  • (d)सजीवांची संख्या आणि समान गुणधर्मांची संख्या दोन्ही घटतात

  उत्तर(b) सजीवांची संख्या वाढते आणि समान गुणधर्मांची संख्या घटते — प्रत्येक वरची पायरी तिच्या खालच्या सर्व पायऱ्या सामावून घेते, म्हणून एका सृष्टीत तिच्यातील कोणत्याही एका प्रजातीपेक्षा कितीतरी अधिक सजीव असतात, तर सृष्टीच्या प्रत्येक सदस्यात समान असणारे गुणधर्म मोजके व अतिशय ढोबळ असतात. खाली उतरताना हे नाते उलटते : गट लहान होत जातात आणि सदस्यांचे समान गुणधर्म अधिक व अधिक विशिष्ट होत जातात, आणि प्रजातीच्या पातळीवर सदस्य जवळपास सर्वच बाबतीत सारखे असतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  Musca domestica या शास्त्रीय नावातील दोन शब्द अनुक्रमे कशाचे निदर्शक आहेत ?

  • (a)कुळ आणि जात
  • (b)जात आणि प्रजाती
  • (c)ऑर्डर आणि कुळ
  • (d)प्रजाती आणि जात

  उत्तर(b) जात आणि प्रजाती — कार्ल लिनियस यांनी नेमके रूप दिलेल्या द्विनाम पद्धतीनुसार शास्त्रीय नावातील पहिला शब्द जातीचा असतो व तो मोठ्या आद्याक्षराने लिहितात, आणि दुसरा शब्द प्रजातीचा असतो व तो लहान अक्षरांत लिहितात; संपूर्ण नाव तिरप्या अक्षरांत छापतात किंवा हाताने लिहिताना स्वतंत्रपणे अधोरेखित करतात. Musca domestica म्हणजे घरमाशी — Musca ही ती जात जिच्यात ती मोडते आणि domestica ही त्या जातीतील प्रजाती.