MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 3 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2). दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत, पण ती केवळ पानाची मांडणी आहे: डाव्या यादीत (a) ते (d) अशी देश/क्षेत्रे आहेत आणि उजव्या यादीत (i) ते (iv) अशी स्थलांतरीत शेतीची स्थानिक नावे आहेत. एका ओळीत छापलेली दोन नावे म्हणजे जोडी असे छपाई कोठेही सांगत नाही; जोडी प्रत्येक नावाच्या अर्थावरूनच बांधावी लागते. (iv) झूम हे भारताच्या ईशान्येकडील डोंगराळ राज्यांतले नाव आहे — नागालँड, मिझोराम, मेघालय, मणिपूर, त्रिपुरा, अरुणाचल प्रदेश आणि आसाम इथे जंगलाचा तुकडा तोडून जाळायचा, दोन-तीन वर्षे पीक घ्यायचे आणि मग तो पडीक सोडून पुढे सरकायचे या पद्धतीला झूम म्हणतात. म्हणून (a) भारत — (iv). (iii) मिल्पा हे मेक्सिको आणि मध्य अमेरिकेतले नाव. जंगल तोडून जाळून तयार केलेल्या या तुकड्यात मका, घेवडा आणि भोपळावर्गीय पिके एकत्र घेतली जातात; 'मिल्पा' हा शब्द नाहुआटल भाषेतून आला आहे. म्हणून (b) मध्य अमेरिका — (iii). (ii) रोका हे ब्राझिलमधले नाव — उष्णकटिबंधीय जंगलात तोडून व जाळून केलेली मोकळी जागा. म्हणून (c) ब्राझिल — (ii). (i) लडांग हे मलय व इंडोनेशियन भाषेतले नाव — जंगल साफ करून तयार केलेले कोरडवाहू उंचावरचे शेत; ते इंडोनेशिया व मलेशियाभर वापरले जाते. म्हणून (d) इंडोनेशिया — (i). यातून (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i) अशी जोडणी येते, आणि नेमकी हीच ओळ पर्याय (2) मध्ये छापली आहे. बरोबर ओळीत उजवी यादी उलट क्रमाने येते हा या प्रश्नापुरता योगायोग आहे, नियम नाही; ओळीचा आकार बघण्याआधीच प्रत्येक नावाची जोडी स्वतंत्रपणे ठरवली, म्हणून तो योगायोग निर्णयात कुठेही आला नाही.

• (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — ही ओळ दोन्ही छापलेल्या याद्या सरळ वरून खाली जोडते — भारत (i) शी, मध्य अमेरिका (ii) शी, ब्राझिल (iii) शी आणि इंडोनेशिया (iv) शी — आणि तिच्या चारही जोड्या चुकीच्या आहेत. प्रश्नकर्त्याला नेमके तेच अपेक्षित असते. दोन्ही याद्या पानावर शेजारी उभ्या असल्याने डोळा आडवा वाचतो आणि शेजारपण म्हणजेच जोडी असे मन गुपचूप स्वीकारते; त्यामुळे छापील क्रम टिकवणारी ओळ स्वाभाविक वाटते. प्रत्यक्षात ती इंडोनेशियन-मलय शब्द लडांग भारताला देते, ब्राझिलचा रोका मध्य अमेरिकेला देते, मेक्सिको व मध्य अमेरिकेतले मक्याचे शेत मिल्पा ब्राझिलला देते आणि निःसंशयपणे ईशान्य भारतीय असलेला झूम इंडोनेशियाला देते. यांतली शेवटची चूक आधी पकडावी, कारण भारतातील स्थलांतरीत शेतीबद्दल थोडेही वाचलेल्या उमेदवाराला झूम कोठला हे ठाऊक असते — आणि एक निश्चित जोडी ही ओळ बाद करण्यास पुरेशी असते.
• (3)(a) - (i), (b) - (iv), (c) - (iii), (d) - (ii) — ही ओळही लडांग भारताला आणि मिल्पा ब्राझिलला देते, आणि त्यावर स्वतःच्या आणखी दोन चुका जोडते — झूम मध्य अमेरिकेला आणि रोका इंडोनेशियाला. चारही ओळींत ही सर्वांत असंभवनीय ओळ असून चारपैकी एकही नाव माहीत नसलेला आणि केवळ ओळीच्या दिसण्यावरून निवड करणारा उमेदवारच तिच्यापर्यंत पोहोचतो. चारही नावे माहीत नसतानाही अशी ओळ कशी बाद करता येते हे लक्षात घेण्यासारखे आहे: या यादीतले झूम हे एकमेव नाव भारतीय उमेदवार नक्की ओळखतो, आणि ते भारताला न जोडणारी कोणतीही ओळ त्याच क्षणी संपते. ज्या एका जोडीबद्दल खात्री आहे तिच्या आधारे ओळी नाकारत जाणे — आणि खात्री नसलेल्या जोड्यांना हात घालण्यापूर्वीच तसे करणे — ही जोड्यांच्या प्रश्नातली प्रमाणित काटकसर आहे आणि ती काही सेकंदांत दोन-तीन ओळी वजा करते.
• (4)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (i) — ही धोकादायक ओळ आहे, कारण ती सोप्या दोन जोड्या बरोबर देते आणि अवघड दोन उलट्या करते. झूम भारताला आणि लडांग इंडोनेशियाला ती बरोबरच जोडते, त्यामुळे ज्या जोड्यांबद्दल खात्री आहे तेवढ्याच तपासणाऱ्या उमेदवाराला यात काहीच खटकत नाही आणि तो तिथेच तपासणी थांबवतो. घोटाळा मधल्या दोन जोड्यांत आहे: ती रोका मध्य अमेरिकेला आणि मिल्पा ब्राझिलला देते. प्रत्यक्षात मिल्पा हा मध्य अमेरिकेचा शब्द आहे — मेक्सिको, ग्वातेमाला आणि शेजारच्या देशांतले मका, घेवडा व भोपळावर्गीय पिके एकत्र घेणारे शेत, आणि हा शब्द नाहुआटलमधून आलेला आहे — तर रोका ब्राझिलचा. यातून शिकण्याजोगा धडा असा की जोड्यांची ओळ शेवटपर्यंत पूर्ण तपासावीच लागते; अर्धवट ज्ञानाला हरवू पाहणारा प्रश्नकर्ता सुप्रसिद्ध जोड्यांना हात लावत नाही आणि ज्या दोन जोड्या कमी उमेदवारांना वेगळ्या करता येतात त्याच उलट्या करतो.

स्थलांतरीत शेती हा दमट उष्णकटिबंधातील टिकून राहिलेला सर्वांत जुना शेतीप्रकार असून तो एकाच तत्त्वावर चालतो: उष्णकटिबंधीय जंगलातील सुपीकता जमिनीत नसून जमिनीवर उभ्या असलेल्या वनस्पतींमध्ये साठलेली असते. कोरड्या हंगामात जंगलाचा तुकडा तोडून जाळला जातो; राखेतून पालाश व स्फुरदाचा तात्पुरता पुरवठा होतो; नांगरणी न करता टोकण पद्धतीने बी पेरले जाते; आणि दोन-तीन वर्षे चांगले पीक येते. त्यानंतर तण, कीड आणि घटती सुपीकता यांमुळे पीक घेणे परवडत नाही, तो तुकडा पुन्हा वाढू देण्यासाठी सोडला जातो आणि शेतकरी पुढे सरकतो. पडीक काळ पंधरा-वीस वर्षांचा असेल तर जंगल सावरते आणि पद्धत टिकाऊ राहते. लोकसंख्येच्या दबावाने हे चक्र चार-पाच वर्षांवर आले की जंगल सावरत नाही, डोंगरउतारावरची माती उघडी पडून वाहून जाते आणि पद्धत विनाशकारी ठरते — भारतातील धोरणचर्चेत ती याच रूपात येते. जवळजवळ प्रत्येक प्रदेशात याच पद्धतीला वेगळे नाव आहे: ईशान्य भारतात झूम, आंध्र प्रदेश व ओडिशात पोडू, मध्य प्रदेशात बेवार व दहिया, पश्चिम घाटात कुमरी; इंडोनेशिया व मलेशियात लडांग; श्रीलंकेत चेना; म्यानमारमध्ये तौंग्या; व्हिएतनाममध्ये रे; फिलिपाइन्समध्ये काइंगिन; मेक्सिको व मध्य अमेरिकेत मिल्पा; ब्राझिलमध्ये रोका; व्हेनेझुएलात कोनुको; आणि काँगो खोऱ्यात मासोले.

स्थलांतरीत शेतीची स्थानिक नावे हा प्रत्येक राज्य आयोगाचा आवडता विषय आहे, कारण ती एका संपूर्ण प्रकरणाला एक-एक जोडीच्या यादीत आवळतात आणि ती यादी एका जोड्यांच्या प्रश्नात तपासता येते; शिवाय ती यादी उमेदवाराकडे एकतर असते किंवा नसते. एमपीएससी हा प्रश्न दोन स्तंभ शेजारी शेजारी छापून विचारते, आणि मांडणी हाच अडचणीचा भाग आहे: पानावरचे शेजारपण अशी जोडी सुचवते जी प्रश्नाने कोठेही सांगितलेली नाही, आणि पहिली ओळ बहुधा त्याच मांडणीने सुचवलेली सरळ-खाली ओळ असते. यावरचा मार्ग ठरलेला आहे — पर्यायांच्या ओळी झाकाव्यात, स्वतःच्या माहितीवरून स्वतः जोड्या बांधाव्यात, आणि मग आपली जोडणी चार ओळींत शोधावी. जोडणी पूर्ण करता येत नसेल तर ज्या एक-दोन जोड्यांबद्दल खात्री आहे त्यांचा वापर ओळी पक्क्या करण्यासाठी नव्हे तर बाद करण्यासाठी करावा. या प्रश्नाने शिकवलेली दुसरी सवय म्हणजे ओळ शेवटपर्यंत तपासणे, कारण इथला पर्याय (4) नेमका दोन जोड्या तपासून थांबणाऱ्या उमेदवाराला बक्षीस देण्यासाठी बांधलेला आहे. अशी कृषिभूगोलाची सामग्री महाराष्ट्राच्या अभ्यासक्रमाला राज्यातील कोरडवाहू व डोंगरी शेतीमार्फत जोडली जाते, त्यामुळे हा विषय फार काळ पेपरातून गैरहजर राहत नाही.

• झूम हे भारताच्या ईशान्येकडील स्थलांतरीत शेतीचे नाव असून नागालँड, मिझोराम, मेघालय, मणिपूर, त्रिपुरा, अरुणाचल प्रदेश व आसाममध्ये जंगलाचा तुकडा तोडून, जाळून, काही वर्षे पीक घेऊन नंतर पडीक सोडण्याची पद्धत त्या नावाने ओळखली जाते.
• मिल्पा हे मेक्सिको व मध्य अमेरिकेतले नाव — तोडून व जाळून तयार केलेला जंगलातील तुकडा, ज्यात मका, घेवडा आणि भोपळावर्गीय पिके एकत्र घेतली जातात; हा शब्द नाहुआटल भाषेतून आला असून हे मिश्रपीक म्हणजेच अभिजात मिल्पा पद्धत.
• रोका हे ब्राझिलमधील उष्णकटिबंधीय जंगलातल्या स्थलांतरीत शेतीचे नाव आहे, तर लडांग हा मलय व इंडोनेशियन शब्द असून तो जंगल साफ करून तयार केलेल्या कोरडवाहू उंचावरील शेतासाठी वापरला जातो.
• एकत्र लक्षात ठेवण्याजोगी इतर प्रादेशिक नावे म्हणजे श्रीलंकेतील चेना, म्यानमारमधील तौंग्या, व्हिएतनाममधील रे, फिलिपाइन्समधील काइंगिन, व्हेनेझुएलातील कोनुको आणि काँगो खोऱ्यातील मासोले.
• भारतातही याच पद्धतीला आणखी प्रादेशिक नावे आहेत — आंध्र प्रदेश व ओडिशात पोडू, मध्य प्रदेशात बेवार व दहिया, आणि पश्चिम घाटात कुमरी — आणि ती सर्व तोडा-जाळा-पीक-पडीक याच चक्राचे वर्णन करतात.

• शेजारी शेजारी छापलेले दोन स्तंभ म्हणजेच छपाईनेच जोडी सांगितली आहे असे मानणे, आणि याद्या छापील क्रमात ठेवणारी ओळ निवडणे.
• सोप्या दोन जोड्या बरोबर आहेत हे पाहून ओळ स्वीकारणे आणि उरलेल्या दोन जोड्या तपासण्यापूर्वीच पुढे जाणे — पर्याय (4) याच सवयीसाठी बांधलेला आहे.
• मिल्पा व रोका यांची अदलाबदल करणे, म्हणजे मध्य अमेरिकेतले मक्याचे शेत ब्राझिलला आणि ब्राझिलमधली मोकळी जागा मध्य अमेरिकेला देणे.
• जोडी बांधण्याआधीच चारही ओळी वाचणे, ज्यामुळे स्वतःच्या जोडणीऐवजी कोणती ओळ 'शक्य' दिसते यावर निर्णय ढकलला जातो.

स्थलांतरीत शेतीची नावे राज्य आयोगांच्या पेपरात मुख्यतः याच स्वरूपात येतात — चार देश किंवा प्रदेश एका स्तंभात, चार स्थानिक नावे दुसऱ्या स्तंभात — आणि कधीकधी एका ओळीचा प्रश्न म्हणून, ज्यात एका नावाचा प्रदेश विचारला जातो. भारताबाहेरची नावे विचारताना लडांग, मिल्पा, रोका, चेना आणि तौंग्या ही सर्वाधिक वेळा येतात, तर भारतातली नावे विचारताना झूम, पोडू, बेवार, दहिया आणि कुमरी. या प्रकारच्या प्रश्नात प्रश्नकर्ता जवळजवळ नेहमीच एक ओळ याद्यांच्या छापील क्रमात ठेवतो आणि दुसरी ओळ अशी बांधतो की तिच्यात दोन सोप्या जोड्या बरोबर आणि दोन अवघड जोड्या उलट्या असतात. त्यामुळे तयारीचे दोन भाग होतात: नावांची देशनिहाय यादी पाठ असणे, आणि प्रत्येक ओळ चारही जोड्यांसाठी तपासण्याची शिस्त अंगी असणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'मिल्पा' या नावाने ओळखली जाणारी स्थलांतरीत शेतीची पद्धत प्रामुख्याने कोणत्या प्रदेशात आढळते ?

  • (a)ब्राझिल
  • (b)इंडोनेशिया
  • (c)मेक्सिको आणि मध्य अमेरिका
  • (d)ईशान्य भारत

  उत्तर(c) मेक्सिको आणि मध्य अमेरिका — मिल्पा म्हणजे जंगल तोडून व जाळून तयार केलेला तुकडा, ज्यात मका, घेवडा आणि भोपळावर्गीय पिके एकत्र घेतली जातात; हा शब्द नाहुआटल भाषेतून आला आहे. ब्राझिलमधल्या त्याच पद्धतीचे नाव रोका, इंडोनेशियातले लडांग आणि ईशान्य भारतातले झूम आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणती जोडी स्थलांतरीत शेतीच्या स्थानिक नावाच्या दृष्टीने चुकीची आहे ?

  • (a)चेना — श्रीलंका
  • (b)तौंग्या — म्यानमार
  • (c)कोनुको — व्हेनेझुएला
  • (d)लडांग — ब्राझिल

  उत्तर(d) लडांग — ब्राझिल ही चुकीची जोडी आहे. लडांग हा मलय व इंडोनेशियन शब्द असून तो इंडोनेशिया व मलेशियातील जंगल साफ करून केलेल्या कोरडवाहू शेतासाठी वापरला जातो; ब्राझिलमधल्या पद्धतीचे नाव रोका आहे. उरलेल्या तिन्ही जोड्या बरोबर आहेत — चेना श्रीलंकेत, तौंग्या म्यानमारमध्ये आणि कोनुको व्हेनेझुएलात.