सहस्रक विकास उद्दिष्टये (MDGs) साधण्याविषयी भारताच्या संदर्भात खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहे/त ? (a) भारताने अतिशय सम पद्धतीने दारिद्रयातील घट साध्य केली आहे. (b) 2015 च्या अंतिमरेषेनंतर भूकबळी रोखण्याचे उद्दिष्ट भारताने योजने बरहुकूम साध्य करण्याचा प्रयत्न केला आहे. (c) महिला सक्षमीकरण हे अजूनही महत्त्वाचे आव्हान आहे.
- (1)फक्त (b) आणि (c)
- (2)वरील सर्व
- (3)फक्त (a) आणि (b)
- (4)फक्त (a) आणि (c)
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — फक्त (b) आणि (c). इथे तीन विधाने छापली आहेत, (a) ते (c), आणि किल्ली दुसरे व तिसरे स्वीकारून पहिले नाकारते. विधान (a) असे म्हणते की भारताने 'अतिशय सम पद्धतीने' दारिद्र्यातील घट साध्य केली आहे — आणि प्रश्न नेमका इथेच फिरतो. सहस्रक विकास उद्दिष्टांवरील भारताच्या कामगिरीचे स्वतःचे मूल्यमापन सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने केले, आणि त्याचा निष्कर्ष असा की उत्पन्न-दारिद्र्याचे लक्ष्य गाठले गेले — दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्येचे प्रमाण 1990 च्या पातळीच्या निम्म्याहून खाली आणले गेले, आणि तेही मुदतीच्या आधी. पण त्याच मूल्यमापनाने हेही तितक्याच स्पष्टपणे नोंदवले की ही कामगिरी अतिशय असमानपणे वाटली गेली. दारिद्र्य देशभर प्रमाणशीरपणे घटण्याऐवजी गरीब राज्यांत अधिकाधिक एकवटत गेले, ग्रामीण भारतातील प्रमाण नागरी भारताच्या साधारण दुप्पट राहिले, आणि अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातींमध्ये तसेच महिलाप्रमुख कुटुंबांमध्ये ते लक्षणीयरीत्या अधिक राहिले. जो एकत्रित आकडा खाली येत असताना त्याची राज्यनिहाय व समाजगटनिहाय वाटणी अधिक विषम होत जाते, ती घट 'सम पद्धतीने' झालेली नाही; आणि विधान (a) फक्त त्या एका शब्दावर पडते. इथे काय म्हटले जात नाही याकडेही नीट लक्ष द्या : हे विधान भारताने दारिद्र्याचे लक्ष्य चुकवले म्हणून नाकारले जात नाही, तर ते कामगिरीचे स्वरूप चुकीचे वर्णन करते म्हणून नाकारले जाते. जो उमेदवार या विधानाला 'लक्ष्य गाठले गेले का' असा दावा म्हणून वाचतो तो स्वतःच स्वतःला चुकीच्या उत्तराकडे नेतो. विधान (b) असे म्हणते की 2015 च्या अंतिमरेषेनंतर भुकेचे उद्दिष्ट भारताने योजनेप्रमाणे साध्य करण्याचा प्रयत्न केला आहे — आणि हे वाक्य सावकाश वाचण्यासारखे आहे. ते 'भारताने भुकेचे लक्ष्य वेळेत गाठले' असा दावा करत नाही; ते नेमके उलट सांगते, म्हणजे या उद्दिष्टाची पूर्तता 2015 च्या मुदतीनंतरच्या टप्प्यात ठेवते. तत्कालीन मूल्यमापन याच्याशी जुळते. भुकेचे लक्ष्य असे होते की 1990 मधील कुपोषित लोकसंख्येचे प्रमाण 2015 पर्यंत निम्म्यावर आणायचे; आणि ते मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बालकुपोषणाच्या निर्देशकावर भारताची प्रगती खरी असली तरी मुदतीत दरी बुजवण्याइतकी वेगवान नव्हती, म्हणून पूर्तता पुढच्या तारखेला अपेक्षित धरण्यात आली. मराठी स्तंभाविषयी एक नोंद उपयुक्त आहे : इथे भुकेच्या उद्दिष्टाचे भाषांतर 'भूकबळी रोखण्याचे उद्दिष्ट' असे केले आहे, तर मूळ लक्ष्य कुपोषित लोकसंख्येचे प्रमाण निम्म्यावर आणण्याचे होते. त्यामुळे उपासमारीने होणाऱ्या मृत्यूंची स्वतंत्र आकडेवारी शोधत बसू नये; विधानाचा रोख भुकेच्या सहस्रक उद्दिष्टावरच आहे. विधान (c) असे म्हणते की महिला सक्षमीकरण हे अजूनही महत्त्वाचे आव्हान आहे — आणि हाच स्थिरावलेला निष्कर्ष होता. तिसऱ्या सहस्रक उद्दिष्टातील शैक्षणिक भाग, म्हणजे शाळाप्रवेशातील स्त्री-पुरुष दरी, भारताने बऱ्याच अंशी मिटवली होती; पण त्या उद्दिष्टाला जोडलेले उरलेले दोन निर्देशक — शेतीबाह्य वेतनी रोजगारातील स्त्रियांचा वाटा आणि राष्ट्रीय संसदेत स्त्रियांना मिळालेल्या जागांचे प्रमाण — कमीच राहिले, आणि विशेषतः स्त्रियांचा आर्थिक सहभाग चुकीच्या दिशेने चालला होता. विधाने (b) व (c) टिकतात आणि विधान (a) पडते, म्हणून उत्तर पर्याय (1).
- (2)वरील सर्व — हा पर्याय तिन्ही विधाने स्वीकारतो आणि तो चुकीचा आहे कारण विधान (a) बरोबर नाही. जो उमेदवार विधान (a) ला 'भारताने दारिद्र्य घटवण्याचे लक्ष्य गाठले' असे वाचतो — आणि तेवढे खरे आहे — पण 'अतिशय सम पद्धतीने' ही अट नोंदवत नाही, त्याची स्वाभाविक निवड हीच असते. प्रत्यक्षात तीच अट या विधानाचा संपूर्ण आशय आहे. भारताचा दारिद्र्याचा शीर्षगणन दर मुदतीच्या आधी 1990 च्या पातळीच्या निम्म्याखाली आला, पण ही घट सर्वत्र पसरलेली नव्हती, ती एकवटलेली होती : ग्रामीण दारिद्र्य नागरी पातळीच्या साधारण दुप्पट राहिले, गरीब राज्यांकडे गरिबांचा प्रमाणाबाहेरचा वाटा राहिला, आणि अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व महिलाप्रमुख कुटुंबांमध्ये प्रमाण एकूण लोकसंख्येपेक्षा अधिकच राहिले. सामूहिक पर्याय चुकीचा करण्याची ही ठरलेली पद्धत आहे — एरवी खऱ्या असलेल्या वाक्यात एक क्रियाविशेषण घुसवायचे — आणि म्हणूनच प्रत्येक विधान स्वीकारण्याआधी त्याच्या शेवटच्या शब्दापर्यंत वाचावेच लागते.
- (3)फक्त (a) आणि (b) — हा पर्याय (a) व (b) स्वीकारतो आणि (c) नाकारतो, म्हणजे तो हात लावलेल्या दोन्ही विधानांबाबतची भूमिका उलटी करतो. विधान (a) वर सांगितलेल्या कारणांनी पडते, कारण दारिद्र्यातील घट राज्यांमध्ये, ग्रामीण व नागरी भागांत आणि समाजगटांमध्ये असमान होती. आणि विधान (c), जे हा पर्याय टाकून देतो, ते सहस्रक विकास उद्दिष्टांवरील भारताच्या कामगिरीविषयी करता येण्याजोग्या सर्वात कमी वादग्रस्त विधानांपैकी एक आहे : तिसरे उद्दिष्ट लिंगभाव समानता व महिला सक्षमीकरणाचे होते, आणि त्यातील शाळाप्रवेश समानतेचा निर्देशक बऱ्याच अंशी गाठला गेला असला तरी शेतीबाह्य वेतनी रोजगारातील स्त्रियांचा वाटा व राष्ट्रीय संसदेतील स्त्रियांचे प्रतिनिधित्व हे निर्देशक संपूर्ण काळात कमजोरच राहिले. या पर्यायापर्यंत पोहोचणारा उमेदवार सहसा 'दारिद्र्याचे लक्ष्य गाठले गेले' या खऱ्या तथ्याच्या जोरावर विधान (a) स्वीकारतो आणि मग दोन विधाने स्वीकारल्यावर एक नाकारणे भाग आहे असे मानून तिसरे टाकून देतो.
- (4)फक्त (a) आणि (c) — हा पर्याय (a) व (c) स्वीकारतो आणि (b) नाकारतो; म्हणजे महिला सक्षमीकरण हे चालू आव्हान आहे हे तो बरोबर ओळखतो, पण दोन्ही टोकांना चुकतो. विधान (a) 'सम पद्धतीने' या दाव्यावर पडते. आणि विधान (b), जे हा पर्याय नाकारतो, ते खऱ्या शंकेपेक्षा चुकीच्या वाचनामुळे नाकारले जाण्याची शक्यता अधिक आहे, कारण त्याची रचना असामान्य आहे : '2015 च्या अंतिमरेषेनंतर भुकेचे उद्दिष्ट भारताने योजनेप्रमाणे साध्य करण्याचा प्रयत्न केला' असे म्हणणे म्हणजे ते उद्दिष्ट उशिरा गाठले जाईल असे म्हणणे, वेळेत गाठले गेले असे नव्हे. जो वाचक हे वाक्य यशाचा दावा म्हणून घेतो तो 'भारताने 2015 पर्यंत भुकेचे लक्ष्य गाठले नाही' हे माहीत असल्याने ते नाकारतो — आणि ज्या गोष्टीचा त्या वाक्याने दावाच केलेला नाही तिच्यासाठी तो ते नाकारतो. जिथे विधानात साध्यतेच्या क्रियापदानंतर तारीख येते तिथे संपूर्ण वाक्यांश वाचल्याशिवाय निर्णय घेऊ नये; या प्रश्नपत्रिकेतील अनेक विधाने अशाच रचनेवर उभी आहेत.
सहस्रक विकास उद्दिष्टे ही आकडे जोडलेली पहिली जागतिक विकास चौकट होती. सप्टेंबर 2000 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांत स्वीकारलेल्या सहस्रक जाहीरनाम्यातून ती उभी राहिली आणि तिच्यात आठ उद्दिष्टे होती — अतिदारिद्र्य व भूक, सार्वत्रिक प्राथमिक शिक्षण, लिंगभाव समानता व महिला सक्षमीकरण, बालमृत्यू, माता आरोग्य, एचआयव्ही व इतर रोग, पर्यावरणीय शाश्वतता, आणि विकासासाठी जागतिक भागीदारी. त्यांची लक्ष्यांत विभागणी करून निर्देशकांच्या साह्याने मागोवा घेतला जात असे, आधारवर्ष 1990 आणि मुदत 2015. भारताने स्वतःच्या प्रगतीचा मागोवा सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयामार्फत ठेवला, ज्याने जागतिक निर्देशक भारतीय माहितीस्रोतांवर बसवणाऱ्या देश-अहवालांची मालिका प्रसिद्ध केली. 2015 पर्यंत जी कामगिरी समोर आली ती एका ठरावीक पद्धतीने संमिश्र होती. उत्पन्न-दारिद्र्यावर भारताने चांगली कामगिरी केली आणि शीर्षगणन दर मुदतीच्या आधी 1990 च्या निम्म्याखाली आणला; पण हे यश राज्यांमध्ये, ग्रामीण व नागरी भागांत आणि समाजगटांमध्ये असमानपणे पसरले, त्यामुळे दारिद्र्य घटत असतानाही ते अधिक एकवटत गेले. भूक व बालकुपोषणावर प्रगती खरी होती पण मुदतीत लक्ष्य गाठण्याइतकी वेगवान नव्हती. प्राथमिक शिक्षण व शाळाप्रवेशातील लिंगभाव समानतेवर भारताने चांगली कामगिरी केली, तर मातामृत्यू, स्वच्छता आणि स्त्रियांचा आर्थिक व राजकीय सहभाग यांवर तो मागे पडला. एकत्रित प्रगती पण आतमध्ये मोठी विषमता, आणि मानव विकासाच्या निष्पत्ती कमजोर — याच नमुन्याने पुढच्या चौकटीच्या रचनेत भारताच्या भूमिकेला आकार दिला. 2015 मध्ये स्वीकारलेली व 2030 पर्यंत चालणारी शाश्वत विकास उद्दिष्टे सहस्रक उद्दिष्टांपेक्षा नेमक्या याच टीकांना उत्तर देणाऱ्या मार्गांनी वेगळी आहेत : आठऐवजी सतरा उद्दिष्टे, मुख्यतः विकसनशील देशांऐवजी सर्वच देशांना लागू, संयुक्त राष्ट्रांच्या सचिवालयात लिहिल्या जाण्याऐवजी खुल्या आंतरशासकीय प्रक्रियेतून वाटाघाटी करून ठरवलेली, आणि विषमता घटवण्यावर व 'कोणीही मागे राहू नये' यावर स्पष्ट भर देणारी — म्हणजे या प्रश्नातील विधान (a) ज्याचे चुकीचे वर्णन करते तीच त्रुटी दुरुस्त करू पाहणारी.
आयोग सहस्रक विकास उद्दिष्टे स्वतंत्र विषय म्हणूनही विचारते आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टांची आवश्यक पार्श्वभूमी म्हणूनही; आणि हा प्रश्न त्याची आवडती पद्धत दाखवतो : भारताच्या कामगिरीविषयी तीन खरी वाटणारी वाक्ये द्यायची, ज्यांतले एक फक्त एक अट घुसवून खोटे केलेले असते. कठीण विधानप्रधान प्रश्न बांधण्याचा हा सर्वात काटकसरीचा मार्ग आहे, आणि तो केवळ एका पद्धतीने मोडतो — प्रत्येक विधान शेवटपर्यंत वाचून 'ते नेमके काय म्हणते' असे विचारून. इथे संपूर्ण प्रश्न 'अतिशय सम पद्धतीने' या तीन शब्दांवर फिरतो, आणि जो उमेदवार विधान (a) ला 'दारिद्र्याचे लक्ष्य गाठले गेले का' असा प्रश्न मानतो तो बरोबर तथ्याने चुकीच्या प्रश्नाचे उत्तर देतो. आणखी दोन वाचनविषयक मुद्दे या प्रश्नपत्रिकेपुरते खास आहेत. एक : विधानयाद्या इथे वारंवार चारपेक्षा लहान असतात आणि या प्रश्नात तीन विधाने आहेत, म्हणून पर्यायही फक्त (a), (b) व (c) यांच्या जोड्या आहेत. दोन : पर्याय वाचक अपेक्षा करतो त्या क्रमाने छापलेले नाहीत — 'वरील सर्व' हा पर्याय दोन 'फक्त' प्रकारच्या पर्यायांच्या मध्ये, म्हणजे दुसऱ्या जागी, बसला आहे; तो शेवटी असतो अशी सवय असणारा उमेदवार त्याच्याकडे लक्षही देणार नाही किंवा दुसऱ्या जागेवरचा पर्याय म्हणजे आणखी एक जोडी असेल असे गृहीत धरेल. पर्यायाचा मजकूर वाचा, त्याचे स्थान कधीच नाही.
- सहस्रक विकास उद्दिष्टे म्हणजे सप्टेंबर 2000 च्या सहस्रक जाहीरनाम्यानंतर स्वीकारलेली आठ उद्दिष्टे; त्यांचे आधारवर्ष 1990 व मुदत 2015 होती, आणि भारताच्या प्रगतीचा मागोवा सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने ठेवला व अहवाल प्रसिद्ध केले.
- भारताने उत्पन्न-दारिद्र्याचे लक्ष्य गाठले आणि दारिद्र्याचा शीर्षगणन दर मुदतीच्या आधी 1990 च्या निम्म्याखाली आणला; पण ही घट असमान होती — काही राज्यांत एकवटलेली, ग्रामीण प्रमाण नागरीच्या साधारण दुप्पट, आणि अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व महिलाप्रमुख कुटुंबांत अधिक.
- भुकेचे लक्ष्य 1990 मधील कुपोषित लोकसंख्येचे प्रमाण 2015 पर्यंत निम्म्यावर आणण्याचे होते; बालकुपोषणावरील भारताची प्रगती मुदतीत दरी बुजवण्याइतकी वेगवान नव्हती, म्हणून पूर्तता 2015 नंतरच्या तारखेला अपेक्षित धरण्यात आली.
- तिसऱ्या उद्दिष्टावर भारताने शाळाप्रवेशातील लिंगभाव दरी बऱ्याच अंशी मिटवली, पण शेतीबाह्य वेतनी रोजगारातील स्त्रियांचा वाटा व राष्ट्रीय संसदेतील स्त्रियांचे प्रतिनिधित्व हे निर्देशक कमजोर राहिले; म्हणून महिला सक्षमीकरण हे महत्त्वाचे आव्हान राहिले.
- 2015 मध्ये या चौकटीची जागा घेणारी शाश्वत विकास उद्दिष्टे याच टीकांना उत्तर देतात : आठऐवजी सतरा उद्दिष्टे, सर्व देशांना लागू असणारी व्याप्ती, खुल्या आंतरशासकीय वाटाघाटी, आणि विषमता व 'कोणीही मागे राहू नये' यावर स्पष्ट भर.
सहस्रक विकास उद्दिष्टे म्हणजे सप्टेंबर 2000 च्या सहस्रक घोषणेनंतर ठरलेली आठ उद्दिष्टे, 1990 हे आधारवर्ष आणि 2015 ही अंतिम मुदत धरून मोजली जाणारी; भारताच्या प्रगतीचा अहवाल सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय देत असे. एरवी खऱ्या असणाऱ्या वाक्यात एक क्रियाविशेषण घुसवणे हा कठीण विधान-प्रश्न बांधण्याचा सर्वांत काटकसरी मार्ग आहे, आणि तो पूर्णविरामापर्यंत वाचल्याशिवाय मोडत नाही. मांडणीही पाहा : सर्वसमावेशक उत्तर-ओळ इथे दोन 'फक्त' ओळींच्या मध्ये, दुसऱ्या जागी छापली आहे — अशी ओळ जिथे नेहमी असते त्या शेवटी नाही. उत्तर-ओळीचा मजकूर वाचावा, तिची जागा कधीच नाही.
- 'सम पद्धतीने' यांसारखी अट न वाचता विधान स्वीकारणे; इथे लक्ष्य गाठले गेले हे खरे असूनही ते कशा प्रकारे गाठले गेले याचे वर्णन चुकीचे आहे
- '2015 च्या अंतिमरेषेनंतर' ही रचना यशाचा दावा म्हणून वाचणे; ती उलट सांगते की उद्दिष्ट मुदतीनंतर गाठले जाणार होते
- 'वरील सर्व' हा पर्याय यादीच्या शेवटी असेल असे गृहीत धरणे; इथे तो दुसऱ्या जागी छापला आहे आणि स्थानावरून काहीही ठरवता येत नाही
- मराठी स्तंभातील 'भूकबळी रोखण्याचे उद्दिष्ट' या शब्दांवरून उपासमारीच्या मृत्यूंची स्वतंत्र आकडेवारी शोधणे; मूळ सहस्रक लक्ष्य कुपोषित लोकसंख्येचे प्रमाण निम्म्यावर आणण्याचे होते
सहस्रक विकास उद्दिष्टे आता संपलेली चौकट असली तरी ती एमपीएससीच्या पेपरातून गेलेली नाही, कारण शाश्वत विकास उद्दिष्टे समजून घेण्यासाठी ती लागतात आणि तुलनेचे प्रश्न त्यांच्यावरच बांधले जातात. विचारण्याचे तीन आकार दिसतात : आठ उद्दिष्टांची यादी किंवा त्यांतले एखादे ओळखायला सांगणारा, भारताच्या कामगिरीविषयी विधाने देऊन कोणती बरोबर आहेत असे विचारणारा, आणि दोन चौकटींतील फरक विचारणारा. दुसरा आकार सर्वात अवघड आहे कारण त्यातली विधाने आकड्यांवर नव्हे तर वर्णनावर चालतात, आणि एका शब्दाने ती खोटी करता येतात. यावरची तयारी अशी : प्रत्येक उद्दिष्टासाठी भारताने 'गाठले', 'जवळ आले' की 'मागे राहिले' एवढी एकच नोंद ठेवा, आणि जिथे 'गाठले' असे लिहिले असेल तिथे शेजारी 'पण असमानपणे' अशी टीपही ठेवा — कारण नेमकी ती टीपच प्रश्नात अट म्हणून वापरली जाते. महाराष्ट्राच्या पेपरात दारिद्र्य, कुपोषण व महिलांचा सहभाग हे तिन्ही विषय स्वतंत्रपणेही येतात, त्यामुळे ही तयारी दुहेरी उपयोगाची ठरते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सहस्रक विकास उद्दिष्टांचे आधारवर्ष व मुदत कोणती होती, आणि ती एकूण किती होती ?
- (a)आधारवर्ष 2000, मुदत 2020, एकूण सतरा उद्दिष्टे
- (b)आधारवर्ष 1990, मुदत 2015, एकूण आठ उद्दिष्टे
- (c)आधारवर्ष 1990, मुदत 2030, एकूण सतरा उद्दिष्टे
- (d)आधारवर्ष 2000, मुदत 2015, एकूण आठ उद्दिष्टे
उत्तर(2) आधारवर्ष 1990, मुदत 2015, एकूण आठ उद्दिष्टे. जाहीरनामा सप्टेंबर 2000 मध्ये स्वीकारला गेला, पण प्रगती ज्या पातळीवरून मोजायची ते आधारवर्ष 1990 होते — म्हणूनच 'निम्म्यावर आणणे' अशी लक्ष्ये 1990 च्या प्रमाणाशी जोडलेली आहेत. सतरा उद्दिष्टे व 2030 ही मुदत त्यांच्यानंतर आलेल्या शाश्वत विकास उद्दिष्टांची आहे, म्हणून तिसरा पर्याय दोन चौकटी मिसळतो आणि चौथा आधारवर्ष चुकवतो.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सहस्रक विकास उद्दिष्टे व शाश्वत विकास उद्दिष्टे यांच्यातील खालीलपैकी कोणता फरक बरोबर आहे ?
- (a)सहस्रक उद्दिष्टे सर्व देशांना लागू होती, तर शाश्वत उद्दिष्टे फक्त विकसनशील देशांसाठी आहेत
- (b)सहस्रक उद्दिष्टे मुख्यतः विकसनशील देशांकडे रोखलेली होती, तर शाश्वत उद्दिष्टे सर्वच देशांना लागू होतात
- (c)दोन्ही चौकटींत उद्दिष्टांची संख्या समान आहे
- (d)शाश्वत उद्दिष्टे संयुक्त राष्ट्रांच्या सचिवालयाने वाटाघाटींशिवाय ठरवली
उत्तर(2) सहस्रक उद्दिष्टे मुख्यतः विकसनशील देशांकडे रोखलेली होती, तर शाश्वत उद्दिष्टे सर्वच देशांना लागू होतात. हा फरक केवळ व्याप्तीचा नाही, तो भूमिकेचाही आहे : शाश्वत उद्दिष्टे खुल्या आंतरशासकीय वाटाघाटींतून ठरली आणि त्यांनी विषमता घटवण्यावर व 'कोणीही मागे राहू नये' यावर स्पष्ट भर दिला — म्हणजे सहस्रक चौकटीवर झालेल्या मुख्य टीकेला उत्तर दिले. उद्दिष्टांची संख्याही समान नाही : आठ विरुद्ध सतरा.