MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 2 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4). प्रश्न नेमका काय विचारतो हे आधी ठरवावे लागते. मूळ वाक्यात दोन वेगवेगळे प्रागैतिहासिक टप्पे एकत्र आले आहेत — मध्याश्म युग म्हणजे लघुपाषाण हत्यारांचा शिकारी-संकलक टप्पा, आणि ताम्रपाषाण युग म्हणजे तांबे व दगडी पाती एकत्र वापरणाऱ्या स्थिरावलेल्या शेतकरी वस्त्यांचा टप्पा. महाराष्ट्रातील मानवी वसाहतीच्या दृष्टीने या दोन्ही टप्प्यांवर संशोधन कोठे झाले, असे प्रश्न विचारतो; म्हणजे एकाच स्थळाचे नाव नव्हे, तर संशोधनाची ठिकाणे मागितली आहेत. तिन्ही नावे खरीखुरी संशोधनस्थळे आहेत. जळगाव जिल्ह्यातील पाटणे हे एस. ए. साळी यांनी उत्खनन केलेले स्थळ; तेथील थरांची मालिका मध्य पुराश्म युगापासून उत्तर पुराश्म युगातून मध्याश्म युगापर्यंत जाते, आणि तेथील लघुपाषाण पात्यांचा उद्योग व कोरीवकाम केलेले शहामृगाच्या अंड्याचे कवच यांमुळे भारतीय उपखंडातील लघुपाषाण परंपरेच्या प्राचीनतेसाठी ते संदर्भस्थळ ठरले. रत्नागिरी जिल्ह्यातील हातखंबा हे याच यादीतले कोकणातले स्थळ — पाटणे आणि पाचाड यांच्याबरोबर महाराष्ट्रात तपासल्या गेलेल्या मध्याश्म युगीन ठिकाणांपैकी एक. त्याचे महत्त्व असे की महाराष्ट्रातील मध्याश्म वस्ती केवळ दख्खनच्या अंतर्भागापुरती मर्यादित नव्हती हे ते दाखवते. पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यात घोड नदीकाठी असलेले इनामगाव हा प्रश्नाचा ताम्रपाषाण अर्धा भाग पुरवते. पश्चिम भारतातील सर्वाधिक विस्ताराने उत्खनन झालेली ही ताम्रपाषाण वसाहत असून डेक्कन कॉलेजने अनेक वर्षे तिचे उत्खनन केले; तेथून मिळालेली घरांची रचना, धान्याची मोठी भांडी, पाणी वळवण्यासाठीचा पाट व बांध, मुलांचे कुंभातले दफन आणि मातीच्या मूर्ती यांतूनच जोर्वे संस्कृतीच्या ग्रामजीवनाची बहुतांश माहिती येते. प्रत्येक ओळ खरे स्थळ सांगते आणि प्रश्न दोन्ही युगे एकाच वेळी विचारतो; म्हणून तिन्ही एकत्र घेणारा पर्याय (4) हेच उत्तर.

• (1)पाटणे (जळगाव) — जळगाव जिल्ह्यातील पाटणे हे खरे आणि महत्त्वाचे स्थळ आहे, त्यामुळे ही ओळ जे सांगते ते खोटे नाही; ती चुकते ती फक्त संपूर्ण संशोधनाऐवजी एकाच नावावर थांबते म्हणून. पाटणे ही महाराष्ट्रातील उत्तर पुराश्म आणि मध्याश्म युगाची अभिजात थरमालिका असून एस. ए. साळी यांनी तिचे उत्खनन केले; या प्रदेशातील लघुपाषाण हत्यारांचा उद्योग प्रथमच थरांच्या क्रमात बसवला गेला तो इथेच. पण प्रश्नाचा ताम्रपाषाण अर्धा भाग पाटणे पुरवू शकत नाही, कारण इनामगावसारखी ताम्रपाषाण युगीन ग्रामवस्ती ते नाही. 'वरीलपैकी सर्व' असणाऱ्या प्रश्नांतील नेहमीची अडचण हीच — ओळखीचे पहिले नाव दिसताच उमेदवार ते निवडतो आणि उरलेली दोन तपासतच नाही. योग्य पद्धत उलटी आहे: आधीच्या तिन्ही ओळी स्वतंत्रपणे तपासून त्या टिकतात की नाही हे ठरेपर्यंत शेवटच्या ओळीबद्दल काहीही गृहीत धरू नये.
• (2)हातखंबा (रत्नागिरी) — रत्नागिरी जिल्ह्यातील हातखंबा हेही खरे स्थळ आहे, आणि ही ओळ अपुरी असल्यानेच चुकते. महाराष्ट्रात तपासल्या गेलेल्या मध्याश्म युगीन ठिकाणांच्या गटात हातखंब्याचा समावेश होतो, आणि त्याचे वेगळेपण त्याच्या स्थानात आहे: ते कोकणात, सह्याद्रीच्या पश्चिमेकडील किनारपट्टीत आहे. त्यामुळे राज्यातील बहुतेक अश्मयुगीन स्थळे ज्या दख्खनच्या नदीखोऱ्यांत सापडतात त्यांच्या पलीकडेही मध्याश्म वस्ती होती हे ते दाखवते. नाव पाटणे किंवा इनामगावइतके परिचित नसल्याने उमेदवार ही ओळ पटकन बाद करतात आणि अपरिचिततेला खोटेपणाचा पुरावा मानतात. तसे ते नाही. जिथे 'वरीलपैकी सर्व' अशी ओळ छापलेली असते तिथे अपरिचित पण संभाव्य वाटणारे नाव त्या ओळीची शक्यता वाढवते, कमी करत नाही — कारण एकच उत्तर हवे असलेला प्रश्नकर्ता ते उत्तर उमेदवाराला आधीच माहीत असलेल्या दोन नावांखाली क्वचितच लपवतो.
• (3)इनामगाव (पुणे) — पुणे जिल्ह्यातील इनामगाव हे तिन्हींपैकी सर्वाधिक परिचित नाव असून प्रश्नाच्या ताम्रपाषाण अर्ध्या भागाला ते नेमके उत्तर देते; पण एकटे उत्तर म्हणून ते प्रश्नाचा मध्याश्म अर्धा भाग मोकळाच सोडते. इनामगाव शिरूर तालुक्यात भीमेची उपनदी असलेल्या घोड नदीकाठी वसले आहे, आणि डेक्कन कॉलेजने केलेल्या दीर्घ उत्खननातून जोर्वे संस्कृतीच्या वस्तीचे उपलब्ध असलेले सर्वांत पूर्ण चित्र समोर आले — मातीच्या भिंतींची चौकोनी व गोल घरे, धान्याची मोठी भांडी, नदीचे पाणी वळवण्यासाठीचा पाट व बांध, मुलांचे कुंभातले आणि प्रौढांचे खड्ड्यातले दफन, आणि मातृदेवता म्हणून वर्णिल्या जाणाऱ्या मातीच्या मूर्ती. केवळ इनामगावबद्दल वाचलेला उमेदवार ओळखीवर ही ओळ निवडतो. त्यावरचा उपाय म्हणजे प्रश्न एक नव्हे तर दोन युगे सांगतो हे लक्षात घेणे, आणि एकही ग्रामवस्ती दोन्ही युगांचे प्रतिनिधित्व करू शकत नाही हे ओळखणे.

महाराष्ट्राचा प्रागैतिहासिक काळ चार टप्प्यांच्या मालिकेत शिकवला जातो, आणि तो मालिका म्हणून लक्षात ठेवण्याचा फायदा असा की मग अशा प्रश्नांचे उत्तर स्थळ आठवून नव्हे तर स्थळ योग्य टप्प्यात बसवून देता येते. पुराश्म युगाचे प्रतिनिधित्व गोदावरी, प्रवरा आणि कुकडी खोऱ्यांतील गोट्यांच्या थरांत सापडणारी हातकुऱ्हाडी व फरशी हत्यारे करतात; नेवासे हे त्याचे अभिजात ठिकाण. मध्याश्म युग हा लघुपाषाण म्हणजे सूक्ष्म पात्यांच्या हत्यारांचा, शिकार-मासेमारी-संकलनाचा आणि पशुपालनाच्या पहिल्या खुणांचा टप्पा; जळगावातील पाटणे, रत्नागिरीतील हातखंबा आणि पाचाडसारखी ठिकाणे त्याचे प्रतिनिधी. ताम्रपाषाण युग हा तांबे व दगडी पाती एकत्र वापरणाऱ्या, रंगीत मातीची भांडी घडवणाऱ्या आणि मातीच्या भिंतींची घरे बांधणाऱ्या स्थिर शेतकरी वस्त्यांचा टप्पा; महाराष्ट्रात तो सावळदा, माळवा आणि जोर्वे या टप्प्यांत विभागला जातो आणि प्रवरेवरील दायमाबाद व घोडेवरील इनामगाव ही त्याची मोठी उत्खनित ठिकाणे. महाराष्ट्रात हडप्पाकालीन नागर कांस्ययुगीन टप्पा जवळजवळ नाही, त्यामुळे या ताम्रपाषाण वस्त्या पुढे आद्य ऐतिहासिक काळापर्यंत चालू राहतात. या प्रश्नाचे दोन्ही अर्धे जोडणारा धागा असा की दोन्हींवरचे काम एकाच संस्थांनी आणि पुरातत्त्वज्ञांच्या एकाच पिढीने केले.

महाराष्ट्राचा प्रागैतिहासिक काळ आयोग वैचारिक प्रश्नापेक्षा स्थळ-जिल्हा या स्वरूपात कितीतरी अधिक वेळा विचारतो, आणि त्याचे कारण व्यावहारिक आहे: स्थळे मोजकी आहेत, ती आपापल्या जिल्ह्यांशी पक्की जोडलेली आहेत, आणि जिल्ह्याचे नाव एका ओळीत तपासता येते. त्यामुळे पेपर ज्या सवयीला गुण देतो ती म्हणजे स्थळ-जिल्हा-नदी-युग अशी छोटी तक्तेवजा नोंद — जेणेकरून पाटणे म्हटले की जळगाव आणि मध्याश्म युग एकदम आठवावे, इनामगाव म्हटले की पुणे आणि ताम्रपाषाण, दायमाबाद म्हटले की अहमदनगर, आणि नेवासे म्हटले की पुराश्म युग. राज्याबाहेरचे भीमबेटका यांत मिसळू नये. या प्रश्नात एक भाषिक बाब नोंदवण्याजोगी आहे: मराठी स्तंभात 'मध्याश्म युग' असे स्पष्ट छापले असल्याने मराठी वाचणाऱ्या उमेदवाराला प्रश्नाचा अर्थ थेट मिळतो, तर इंग्रजी स्तंभात त्याच जागी 'Middle Age' असे छापले आहे, ज्याचा रूढ अर्थ मध्ययुग असा होतो. दोन्ही स्तंभ ताडून पाहणाऱ्या उमेदवाराने मराठीतील शब्द प्रमाण मानावा; इथे तोच प्रश्न सोडवण्याजोगा करतो.

• प्रश्नातील 'मध्याश्म युग' म्हणजे लघुपाषाण हत्यारांचा मध्याश्मयुगीन टप्पा आणि 'ताम्रपाषाण युग' म्हणजे तांबे व दगडी पाती एकत्र वापरणारा टप्पा; दोन्ही प्रागैतिहासिक असून यांपैकी एकही मध्ययुगीन काळ नाही.
• जळगाव जिल्ह्यातील पाटणे येथे एस. ए. साळी यांनी उत्खनन केले आणि मध्य पुराश्म युगापासून उत्तर पुराश्म युगातून मध्याश्म युगापर्यंत जाणारी थरमालिका मिळाली — त्यात लघुपाषाण पात्यांचा उद्योग आणि कोरीवकाम केलेले शहामृगाच्या अंड्याचे कवच यांचा समावेश आहे.
• रत्नागिरी जिल्ह्यातील हातखंबा हे महाराष्ट्रात तपासल्या गेलेल्या मध्याश्म युगीन ठिकाणांपैकी एक असून ते मध्याश्म वस्ती केवळ दख्खनच्या नदीखोऱ्यांपुरती नव्हे तर कोकणातही होती हे दाखवते.
• पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यात घोड नदीकाठी असलेले इनामगाव ही पश्चिम भारतातील सर्वाधिक विस्ताराने उत्खनन झालेली ताम्रपाषाण वसाहत असून ती जोर्वे संस्कृतीची आहे; डेक्कन कॉलेजने तिचे उत्खनन केले.
• इनामगाव येथे मातीच्या भिंतींची चौकोनी व गोल घरे, धान्याची मोठी भांडी, नदीचे पाणी वळवण्यासाठीचा पाट व बांध, मुलांचे कुंभातले दफन आणि मातृदेवता म्हणून वर्णिल्या जाणाऱ्या मातीच्या मूर्ती सापडल्या.

• प्रश्नात दोन युगे सांगितलेली असताना एकाच युगाशी जोडलेले स्थळ निवडणे — इनामगाव ताम्रपाषाणाचे उत्तर देते, पण मध्याश्म युगाचे नाही.
• 'वरीलपैकी सर्व' अशी ओळ असलेल्या प्रश्नात ओळखीचे पहिले स्थळ दिसताच ते निवडणे आणि पुढची दोन नावे तपासण्याचे कष्टच न घेणे.
• अपरिचित ठिकाणाचे नाव म्हणजे ते बनावट असल्याचा पुरावा असे मानणे — हातखंबा याच कारणाने बाद केले जाते.
• स्थळ चुकीच्या युगाला जोडणे — पाटणे ताम्रपाषाणाला किंवा इनामगाव मध्याश्म युगाला — तर प्रत्यक्षात प्रत्येक स्थळ वेगळ्या टप्प्याचे प्रातिनिधिक ठिकाण आहे.

प्रागैतिहासिक काळ एमपीएससीच्या पेपरात मुख्यतः स्थाननिश्चितीच्या प्रश्नांच्या रूपात येतो — कोणते स्थळ कोणत्या जिल्ह्यात, कोणती वस्ती कोणत्या नदीकाठी, कोणते स्थळ कोणत्या युगाचे — आणि चार स्थळे चार जिल्ह्यांशी किंवा चार युगांशी जोडणाऱ्या जोड्यांच्या प्रश्नांच्या रूपात. आयोग अखिल भारतीय स्थळांपेक्षा महाराष्ट्रातील स्थळांना प्राधान्य देतो, कारण ती राज्याच्या अभ्यासक्रमात येतात; म्हणून पाटणे, हातखंबा, नेवासे, दायमाबाद, जोर्वे आणि इनामगाव ही नावे भीमबेटका किंवा मेहरगडपेक्षा कितीतरी अधिक वेळा येतात. या भागात 'वरीलपैकी सर्व' अशा ओळी वारंवार दिसतात, कारण एकाच युगाची अनेक स्थळे असतात आणि त्यामुळे उमेदवाराला केवळ सर्वांत प्रसिद्ध नाव ठाऊक आहे की संपूर्ण गट, हे तपासता येते. प्रत्येक प्रकाराला पुरून उरणारी तयारी म्हणजे स्थळ, जिल्हा, नदी आणि युग यांचा आटोपशीर तक्ता, आणि प्रत्येक नोंदीशेजारी त्या स्थळाची एक वेगळी सापडलेली गोष्ट.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  विस्ताराने उत्खनन झालेली ताम्रपाषाणयुगीन वसाहत इनामगाव कोणत्या नदीच्या काठावर वसलेली आहे ?

  • (a)प्रवरा
  • (b)घोड
  • (c)कृष्णा
  • (d)तापी

  उत्तर(b) घोड — इनामगाव पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यात भीमेची उपनदी असलेल्या घोड नदीकाठी आहे, आणि डेक्कन कॉलेजने केलेल्या उत्खननातून जोर्वे संस्कृतीच्या ग्रामजीवनाचे सर्वांत पूर्ण चित्र मिळाले. प्रवरा ही दायमाबादची आणि नेवासे येथील पुराश्मयुगीन ठिकाणाची नदी आहे, म्हणूनच चुकून सर्वाधिक वेळा तीच निवडली जाते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उत्तर पुराश्म व मध्याश्म युगाच्या थरमालिकेसाठी ओळखले जाणारे पाटणे हे प्रागैतिहासिक स्थळ महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?

  • (a)रत्नागिरी
  • (b)अहमदनगर
  • (c)जळगाव
  • (d)पुणे

  उत्तर(c) जळगाव — पाटणे येथे एस. ए. साळी यांनी उत्खनन केले आणि मध्य पुराश्म युगापासून उत्तर पुराश्म युगातून मध्याश्म युगापर्यंत जाणारी थरमालिका मिळाली, तिच्यात लघुपाषाण पात्यांचा उद्योग आणि कोरीवकाम केलेले शहामृगाच्या अंड्याचे कवच होते. रत्नागिरी हा हातखंबा या मध्याश्मयुगीन ठिकाणाचा जिल्हा, अहमदनगर हा दायमाबाद व नेवासेचा आणि पुणे हा इनामगावचा.