MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 28 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — वरीलपैकी सर्व. या प्रश्नात फक्त तीनच विधाने छापली आहेत, (a), (b) आणि (c), आणि तिन्ही लिंगभाव असमानता निर्देशांकाबाबत खरी आहेत; म्हणून तिन्ही स्वीकारणारा सामूहिक पर्याय हेच उत्तर. आधी हा निर्देशांक काय आहे ते पाहा. लिंगभाव असमानता निर्देशांक संयुक्त राष्ट्रे विकास कार्यक्रमाने 2010 च्या मानव विकास अहवालात आणला, आणि तो देशातील स्त्रिया व पुरुषांमधील असमानतेमुळे होणारी साध्यतेतील हानी मोजतो. तो तीन आयामांवर उभा आहे. पहिला प्रजनन आरोग्य, जो मातामृत्यू प्रमाण आणि किशोरवयीन जन्मदर यांतून मोजला जातो. दुसरा सक्षमीकरण, जो प्रत्येक लिंगगटाकडे असलेल्या संसदीय जागांचा वाटा आणि किमान काही माध्यमिक शिक्षण घेतलेल्या प्रौढ स्त्रिया व पुरुषांचे प्रमाण यांतून मोजला जातो. तिसरा श्रम बाजारपेठ, जो स्त्रिया व पुरुषांच्या श्रमशक्ती सहभाग दरातून मोजला जातो. विधान (a) नेमकी हीच तीन क्षेत्रे — आरोग्य, सक्षमीकरण व श्रम बाजारपेठ — सांगते, म्हणून ते बरोबर आहे. विधान (c) सक्षमीकरण आयामाच्या दोन निर्देशकांपैकी एकाचे, म्हणजे प्रत्येक लिंगगटाला मिळालेल्या संसदीय जागांच्या वाट्याचे, नाव घेते आणि ते या आयामाचे 'आंशिक' मापन करते असे बरोबरच म्हणते; 'आंशिक' हा शब्द इथे अचूक आहे, कारण माध्यमिक शिक्षणाची प्राप्ती हा त्या आयामाचा दुसरा अर्धा भाग आहे. विधान (b) वर मात्र थोडे थांबण्यासारखे आहे, कारण ते निर्देशांक कोणत्या दिशेने चालतो याविषयी आहे आणि नेमकी तिथेच बहुतेक उमेदवार चुकतात. लिंगभाव असमानता निर्देशांक हे असमानतेचे मापन आहे, साध्यतेचे नाही; म्हणून स्त्रिया व पुरुषांमधली दरी जशी रुंदावते तसे त्याचे मूल्य वाढते. शून्य म्हणजे प्रत्येक निर्देशकावर स्त्रिया व पुरुष सारखेच, आणि एक म्हणजे सर्व निर्देशकांवर स्त्रियांची स्थिती शक्य तितकी वाईट. त्यामुळे उच्च मूल्य खरोखरच लिंगभाव असमानतेची तीव्रता दर्शवते — नेमके तेच विधान (b) म्हणते. हे त्याच अहवालात प्रसिद्ध होणाऱ्या मानव विकास निर्देशांकाच्या संकेताच्या उलट आहे, जिथे उच्च मूल्य चांगले असते; आणि ही उलटी दिशा निष्काळजीपणा नसून जाणीवपूर्वक आहे : दोन्ही निर्देशांक वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात — एक विचारतो 'देशाची कामगिरी किती चांगली आहे', दुसरा विचारतो 'त्या कामगिरीपैकी किती भाग स्त्री-पुरुष असमानतेमुळे वाया जातो'. छापलेली तिन्ही विधाने बरोबर असल्याने त्यांपैकी एकही वगळणारा पर्याय टिकू शकत नाही, आणि उत्तर पर्याय (4) ठरते.

• (1)फक्त (a) आणि (b) — हा पर्याय (a) व (b) स्वीकारतो पण (c) नाकारतो — म्हणजे 'प्रत्येक लिंगगटाला मिळालेल्या संसदीय जागांचा वाटा सक्षमीकरणाचे आंशिक मापन करतो' हे विधान नाकारतो. ही वगळणूक टिकणारी नाही, कारण संसदीय प्रतिनिधित्व हा निर्देशांकाच्या सक्षमीकरण आयामाच्या दोन निर्देशकांपैकी एक आहे; दुसरा म्हणजे किमान काही माध्यमिक शिक्षण घेतलेल्या प्रौढ स्त्री व पुरुषांचे प्रमाण. या विधानावर उमेदवार अडखळण्याचे एक ऐकायला रास्त वाटणारे कारण असते — राजकीय प्रतिनिधित्व ही आरोग्य किंवा रोजगारापेक्षा वेगळीच बाब वाटते आणि ती दुसऱ्या कोणत्या तरी निर्देशांकात असावी असे वाटते. ती शंका प्रत्यक्षात लिंगभाव सक्षमीकरण मापनाची आठवण असते — संयुक्त राष्ट्रे विकास कार्यक्रमाचाच आधीचा व वेगळा निर्देशांक, ज्याची जागा लिंगभाव असमानता निर्देशांकाने 2010 मध्ये घेतली आणि जो संसदीय जागाही वापरत असे. तो निर्देशक बदलानंतरही टिकून राहिला; तो आजच्या निर्देशांकाच्या आतच आहे, आणि विधान (c) बरोबर आहे.
• (2)फक्त (b) — हा पर्याय फक्त विधान (b) स्वीकारतो — म्हणजे उच्च मूल्य असमानतेची तीव्रता दर्शवते हे — आणि तीन आयामांचे वर्णन व संसदीय जागांचा उल्लेख ही दोन्ही नाकारतो. विचारपूर्वक इथे पोहोचणे विचित्रच आहे, आणि प्रत्यक्षात हा पर्याय तोच उमेदवार निवडतो ज्याला निर्देशांकाच्या दिशेविषयी खात्री आहे आणि इतर कशाविषयीही नाही; म्हणून तो 'अर्धवट ज्ञान उत्तर किती आक्रसू शकते' याची परीक्षा ठरतो. टाळायचा तर्क असा : आपल्याला स्वतःला जे विधान पडताळता येत नाही ते खोटे मानून टाकणे. विधान (a) निर्देशांकाच्या तीन आयामांची नावेच सांगते आणि विधान (c) त्याच्या एका निर्देशकाचे नाव घेते; दोन्हींत ना विपर्यास आहे, ना चुकीचा आकडा, ना व्याप्तीची अतिशयोक्ती — आणि हा पर्याय बरोबर ठरण्यासाठी ती दोन्ही खोटी असावी लागतील.
• (3)वरीलपैकी कोणतेही नाही — हा पर्याय असे म्हणतो की छापलेली तिन्ही विधाने लिंगभाव असमानता निर्देशांकाला लागू होत नाहीत — आणि निर्देशांक प्रत्यक्षात ज्या रचनेवर उभा आहे तिच्याशी हे जुळवताच येत नाही : विधान (a) त्याच्या तीन आयामांची नावे सांगते, विधान (b) तो कोणत्या दिशेने चालतो ते सांगते, आणि विधान (c) त्याच्या दोन सक्षमीकरण निर्देशकांपैकी एकाचे नाव घेते. अशा आकाराचा पर्याय दोन प्रकारच्या वाचकांना पकडण्यासाठी असतो — एक, ज्याला निर्देशांक मुळीच आठवत नाही आणि जो अंदाजापेक्षा सरसकट नकार पसंत करतो; आणि दुसरा, ज्याला दुसरीकडे कुठेतरी खरी अडचण दिसली आहे आणि जो तिचे सामान्यीकरण करून टाकतो. यासोबत छपाईचीही एक नोंद घ्यावी : ही प्रश्नपत्रिका आपले पळवाटीचे पर्याय वाचक अपेक्षा करतो त्या जागी छापत नाही. इथे 'वरीलपैकी कोणतेही नाही' तिसऱ्या जागी आहे आणि 'वरीलपैकी सर्व' चौथ्या, तर याच्या आधीच्याच प्रश्नात हा क्रम उलटा आहे. स्थान काहीच सांगत नाही; फक्त विधानेच सांगतात.

लिंगभाव असमानता निर्देशांक 2010 च्या मानव विकास अहवालात आणला गेला, आणि त्याने आधीच्या व बरीच टीका झालेल्या दोन मापनांची — लिंगभावसंबद्ध विकास निर्देशांक आणि लिंगभाव सक्षमीकरण मापन — जागा घेतली. त्याचे प्रयोजन मानव विकास निर्देशांकाच्या प्रयोजनापेक्षा वेगळे आहे, आणि हा फरक त्याच्या वर्तनाविषयीचे जवळपास सर्व काही समजावतो. मानव विकास निर्देशांक विचारतो की देश आरोग्य, शिक्षण व उत्पन्नात किती पुढे आला आहे, आणि तिथे अधिक गुण म्हणजे चांगले. लिंगभाव असमानता निर्देशांक विचारतो की स्त्रिया व पुरुषांच्या असमान स्थितीमुळे देशाच्या संभाव्य साध्यतेपैकी किती वाया जाते, आणि तिथे अधिक गुण म्हणजे वाईट — शून्य म्हणजे त्याच्या निर्देशकांवर पूर्ण समानता आणि एक म्हणजे सर्व निर्देशकांवर स्त्रियांची शक्य तितकी वाईट स्थिती. त्याचे तीन आयाम असे : प्रजनन आरोग्य, जे मातामृत्यू प्रमाण व किशोरवयीन जन्मदरातून मोजले जाते; सक्षमीकरण, जे प्रत्येक लिंगगटाकडील संसदीय जागांचा वाटा व प्रत्येक लिंगगटातील किमान काही माध्यमिक शिक्षण घेतलेल्या प्रौढांचे प्रमाण यांतून मोजले जाते; आणि श्रम बाजारपेठ, जी स्त्रिया व पुरुषांच्या श्रमशक्ती सहभाग दरातून मोजली जाते. रचनेतील दोन गोष्टी माहीत असणे आवश्यक आहे, कारण त्यांच्यावर प्रश्न बांधले जातात. पहिली : प्रजनन आरोग्य आयामाला पुरुषांचा समकक्ष निर्देशकच नाही — पुरुषांचा मातामृत्यू असा प्रकार नसतो — म्हणून हा निर्देशांक सहाही निर्देशकांवरील स्त्री-पुरुष गुणोत्तर असे सरळ वाचता येत नाही, आणि मातामृत्यू व किशोरवयीन जन्म हेच स्वतःच्या सर्वोत्तम पातळीवर आल्याशिवाय कोणताही देश शून्यावर पोहोचू शकत नाही. दुसरी : मानव विकास निर्देशांकाच्या विरुद्ध, यात उत्पन्नाचा घटक जाणीवपूर्वक वगळला आहे, आणि त्याचे एक कारण म्हणजे लिंगनिहाय विश्वासार्ह तुलनेसाठी लागणारी कमाईची आकडेवारी अनेक देशांत कमकुवत आहे. या निर्देशांकावरचे भारताचे स्थान मानव विकास अहवालात नियमितपणे नोंदवले जाते आणि तो ठरलेला चालू घडामोडींचा विषय आहे; पण उमेदवाराने तो जागतिक आर्थिक मंचाच्या जागतिक लिंगभाव दरी निर्देशांकापासून काळजीपूर्वक वेगळा ठेवावा, कारण तो वेगळ्या संस्थेचा, वेगळ्या मापपट्टीवरचा आणि उलट दिशेने चालणारा — म्हणजे जिथे अधिक गुण चांगले — असा निर्देशांक आहे.

संपूर्ण अर्थशास्त्र व सामाजिक विकास अभ्यासक्रमात लिंगभावविषयक निर्देशांक हा सर्वाधिक गोंधळ होणाऱ्या विषयांपैकी एक आहे, कारण अनेक संस्था सारखी वाटणारी मापने विसंगत मापपट्ट्यांवर प्रसिद्ध करतात. लिंगभाव असमानता निर्देशांक व लिंगभाव विकास निर्देशांक संयुक्त राष्ट्रे विकास कार्यक्रमाकडून येतात, जागतिक लिंगभाव दरी निर्देशांक जागतिक आर्थिक मंचाकडून येतो, आणि प्रत्येकाचे स्वतःचे निर्देशक, स्वतःची दिशा व स्वतःची देशवार क्रमवारी आहे. कठीण प्रश्न हवा असणाऱ्या परीक्षकाला एका निर्देशांकाचे वैशिष्ट्य दुसऱ्याच्या नावाला जोडणे एवढेच पुरते. यावरचा बचाव म्हणजे प्रत्येक निर्देशांकासाठी एक ओळ असणारा तक्ता, आणि त्यात प्रसिद्ध करणारी संस्था, सुरुवातीचे वर्ष, आयाम, निर्देशक आणि — सर्वात महत्त्वाचे — मूल्य कोणत्या दिशेने चालते असे स्तंभ. शेवटचा स्तंभ हाच या प्रश्नाचा कणा आहे, आणि तोच बहुतेक उमेदवार कधीच लिहून ठेवत नाहीत. या प्रश्नपत्रिकेविषयीचा एक रचनात्मक मुद्दाही आहे. इथल्या विधानयाद्या वारंवार चारपेक्षा लहान असतात — 2022 च्या पेपरात अठरा प्रश्नांची विधानयादी चार विधानांची नाही — सतरांत चारपेक्षा कमी आणि एकात पाच — आणि या प्रश्नात तीन — म्हणून चार विधानांच्या प्रश्नांवर सराव केलेल्या उमेदवाराने लेबले गृहीत न धरता प्रत्यक्ष वाचली पाहिजेत. जे विधान (d) छापलेच नाही त्याविषयी वाद घालणे म्हणजे वेळ वाया घालवण्याचा आणि त्याहून वाईट म्हणजे बरोबर असलेल्या सामूहिक पर्यायापासून स्वतःला परावृत्त करण्याचा निश्चित मार्ग.

• लिंगभाव असमानता निर्देशांक संयुक्त राष्ट्रे विकास कार्यक्रमाने 2010 च्या मानव विकास अहवालात आणला आणि त्याने आधीच्या लिंगभावसंबद्ध विकास निर्देशांक व लिंगभाव सक्षमीकरण मापनाची जागा घेतली.
• त्याचे तीन आयाम आहेत : प्रजनन आरोग्य, मातामृत्यू प्रमाण व किशोरवयीन जन्मदरातून मोजले जाणारे; सक्षमीकरण, प्रत्येक लिंगगटाकडील संसदीय जागांचा वाटा व प्रत्येक लिंगगटातील किमान काही माध्यमिक शिक्षण घेतलेल्या प्रौढांच्या प्रमाणातून मोजले जाणारे; आणि श्रम बाजारपेठ, श्रमशक्ती सहभाग दरातून मोजली जाणारी.
• हा निर्देशांक शून्य ते एक या पल्ल्यात चालतो आणि अधिक मूल्य म्हणजे अधिक असमानता, म्हणजेच वाईट स्थिती — जे त्याच अहवालात प्रसिद्ध होणाऱ्या मानव विकास निर्देशांकाच्या नेमके उलट आहे, जिथे अधिक मूल्य चांगले असते.
• प्रजनन आरोग्य आयामाला पुरुषांचा समकक्ष निर्देशक नाही, कारण मातामृत्यूला पुरुषांचा समांतर प्रकार नाही; म्हणून हा निर्देशांक त्याच्या सर्व निर्देशकांवरील साधे स्त्री-पुरुष गुणोत्तर म्हणून वाचता येत नाही.
• लिंगभाव असमानता निर्देशांक जागतिक आर्थिक मंचाच्या जागतिक लिंगभाव दरी निर्देशांकापेक्षा वेगळा आहे; दुसरा वेगळ्या संस्थेचा, वेगळ्या मापपट्टीवरचा असून त्यात अधिक गुण म्हणजे चांगली स्थिती.

• लिंगभाव असमानता निर्देशांकाची दिशा उलटी लावणे — तो असमानतेचे मापन आहे, म्हणून अधिक मूल्य म्हणजे वाईट स्थिती, तर मानव विकास निर्देशांकात अधिक मूल्य म्हणजे चांगली स्थिती
• लिंगभाव असमानता निर्देशांकाची गल्लत जागतिक आर्थिक मंचाच्या जागतिक लिंगभाव दरी निर्देशांकाशी करणे; दोघांच्या संस्था, निर्देशक, मापपट्ट्या आणि दिशाही वेगळ्या आहेत
• छापली नसलेली विधाने गृहीत धरणे; इथे फक्त (a), (b) व (c) छापली आहेत आणि विधान (d) अस्तित्वातच नाही, तरी चार विधानांची सवय असलेला उमेदवार तिथे काहीतरी असावे असे मानतो
• पळवाटीचे पर्याय ठरावीक जागी येतात असे मानणे; इथे 'वरीलपैकी कोणतेही नाही' तिसऱ्या जागी व 'वरीलपैकी सर्व' चौथ्या जागी आहे, तर आधीच्या प्रश्नात हा क्रम उलटा आहे

लिंगभावविषयक निर्देशांक एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात : कोणती संस्था कोणता निर्देशांक प्रसिद्ध करते हे विचारणारा, निर्देशांकाचे आयाम किंवा निर्देशक विचारणारा, आणि भारताचे स्थान किंवा क्रमांक विचारणारा. यांपैकी पहिले दोन आकार वर्षानुवर्षे तसेच राहतात आणि म्हणून तयारीचा भरवशाचा भाग आहेत; तिसरा आकार दरवर्षी बदलतो आणि तो चालू घडामोडींसारखा हाताळावा लागतो. या प्रश्नाने वापरलेला डाव मात्र वेगळा आहे : तो आयाम व दिशा दोन्ही एकाच वेळी तपासतो आणि विधानांची यादी चारऐवजी तीनच ठेवतो. यावरची तयारी एका छोट्या तक्त्यातून होते — प्रत्येक निर्देशांकासाठी संस्था, वर्ष, आयाम, निर्देशक आणि दिशा — आणि त्या तक्त्यातील दिशेचा स्तंभ हा त्याचा सर्वात कमी लिहिला जाणारा पण सर्वात जास्त गुण मिळवून देणारा भाग असतो. महाराष्ट्राच्या पेपरात स्त्रियांच्या शिक्षण, आरोग्य व श्रमसहभागाशी संबंधित प्रश्न वारंवार येतात, म्हणून हे निर्देशक केवळ निर्देशांकाचे घटक म्हणून नव्हे तर स्वतंत्र विषय म्हणूनही वाचावेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  लिंगभाव असमानता निर्देशांकाच्या मूल्याविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)अधिक मूल्य म्हणजे स्त्री-पुरुष समानतेत अधिक चांगली कामगिरी
  • (b)अधिक मूल्य म्हणजे अधिक असमानता, म्हणजेच वाईट स्थिती
  • (c)मूल्य शून्य ते शंभर या पल्ल्यात असते आणि पन्नास ही समानतेची पातळी असते
  • (d)मूल्य फक्त स्त्रियांच्या श्रमशक्ती सहभाग दरावरून काढले जाते

  उत्तर(2) अधिक मूल्य म्हणजे अधिक असमानता, म्हणजेच वाईट स्थिती. हा निर्देशांक साध्यतेचे नव्हे तर असमानतेमुळे होणाऱ्या हानीचे मापन आहे, म्हणून तो शून्य ते एक या पल्ल्यात चालतो — शून्य म्हणजे त्याच्या निर्देशकांवर स्त्रिया व पुरुष सारखेच, आणि एक म्हणजे स्त्रियांची शक्य तितकी वाईट स्थिती. हीच दिशा त्याला त्याच अहवालात प्रसिद्ध होणाऱ्या मानव विकास निर्देशांकापासून वेगळी करते, जिथे अधिक मूल्य चांगले असते. चौथा पर्याय चुकीचा आहे कारण श्रमशक्ती सहभाग हा तीन आयामांपैकी एकाचा निर्देशक आहे, संपूर्ण निर्देशांक नव्हे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  लिंगभाव असमानता निर्देशांकाच्या सक्षमीकरण आयामात कोणते दोन निर्देशक येतात ?

  • (a)मातामृत्यू प्रमाण आणि किशोरवयीन जन्मदर
  • (b)प्रत्येक लिंगगटाकडील संसदीय जागांचा वाटा आणि किमान काही माध्यमिक शिक्षण घेतलेल्या प्रौढांचे प्रमाण
  • (c)स्त्रिया व पुरुषांचा श्रमशक्ती सहभाग दर आणि दरडोई उत्पन्न
  • (d)साक्षरता दर आणि अपेक्षित आयुर्मान

  उत्तर(2) प्रत्येक लिंगगटाकडील संसदीय जागांचा वाटा आणि किमान काही माध्यमिक शिक्षण घेतलेल्या प्रौढांचे प्रमाण. पहिला पर्याय प्रजनन आरोग्य आयामाचे निर्देशक देतो आणि तिसऱ्यातील श्रमशक्ती सहभाग हा श्रम बाजारपेठ आयामाचा निर्देशक आहे; शिवाय या निर्देशांकात उत्पन्नाचा घटक जाणीवपूर्वक वगळलेला आहे. यावरून लक्षात ठेवण्याचा मुद्दा असा की संसदीय जागांचा वाटा सक्षमीकरण आयामाचे 'आंशिक' मापन करतो — कारण शिक्षणाची प्राप्ती हा त्या आयामाचा दुसरा अर्धा भाग आहे.