MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 23 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). एकूण दारिद्र्य दरीची व्याख्या अशी : दारिद्र्यरेषेखाली जगणाऱ्या प्रत्येकाला नेमके त्या रेषेपर्यंत उचलण्यासाठी जेवढे उत्पन्न त्यांच्याकडे हस्तांतरित करावे लागेल तेवढी एकूण रक्कम. पर्याय (1) हीच व्याख्या मांडतो. या वाक्यामागचे गणित सोपे आहे आणि ते एकदा प्रत्यक्ष करून पाहिले की कल्पना कायमची पक्की होते : ज्या प्रत्येक व्यक्तीचे किंवा कुटुंबाचे उत्पन्न दारिद्र्यरेषेपेक्षा कमी आहे त्याची तूट मोजा — दारिद्र्यरेषा वजा त्या व्यक्तीचे उत्पन्न — आणि अशा सर्व तुटींची बेरीज करा; ही बेरीज म्हणजे एकूण दारिद्र्य दरी. रेषेवरचा कोणीही या बेरजेत काहीही भर घालत नाही, कारण त्याची तूट शून्य आहे आणि उणे तुटी वजा केल्या जात नाहीत. म्हणूनच हे मापन सरासरींची वजाबाकी नसून तुटींची बेरीज आहे. या संकल्पनेची उपयुक्तता ती जे पकडते त्यात आहे, आणि नेमके तेच अधिक परिचित असणारे शीर्षगणन मापन पकडू शकत नाही. शीर्षगणन किती माणसे गरीब आहेत एवढेच सांगते आणि ती किती गरीब आहेत याविषयी काहीही सांगत नाही; त्यामुळे रेषेच्या एक रुपया खाली असलेली व्यक्ती आणि रेषेच्या निम्म्या उत्पन्नावर असलेली व्यक्ती त्यात सारख्याच मोजल्या जातात, आणि जो कार्यक्रम रेषेजवळच्या लोकांना पलीकडे नेतो पण अत्यंत गरिबांना हातही लावत नाही तो आकडेवारीत मोठे यश म्हणून उमटतो. एकूण दारिद्र्य दरी या फरकाला संवेदनशील असते, कारण रेषेपासून खूप खाली असलेली व्यक्ती मोठी तूट देते आणि रेषेच्या अगदी जवळची व्यक्ती लहान तूट देते. शिवाय या मापनाला एक थेट धोरणात्मक अर्थ आहे, जो दारिद्र्याच्या इतर कोणत्याही आकड्याला नाही : रोख हस्तांतरणाने दारिद्र्य संपवण्याचा हा किमान खर्च आहे — म्हणजे प्रत्येक कुटुंबाचे उत्पन्न नेमके माहीत असणाऱ्या आणि प्रत्येकाला त्याची स्वतःचीच तूट अचूक देऊ शकणाऱ्या पूर्णपणे नेमक्या सरकारला जेवढा खर्च करावा लागेल तेवढा. या वाक्यात 'किमान' हा शब्द खरे काम करतो, कारण प्रत्यक्षातील कोणत्याही योजनेकडे पूर्ण माहिती नसते आणि प्रशासकीय खर्च शून्य नसतो; त्यामुळे प्रत्यक्ष लागणारा खर्च नेहमी अधिक असतो आणि ही दरी अंदाज नसून तळमर्यादा असते. एकूण दरीला संपूर्ण लोकसंख्येने भागले की सरासरी दारिद्र्य दरी मिळते, आणि बेरीज करण्याआधी प्रत्येक तुटीला दारिद्र्यरेषेने भागले की प्रमाणित मापन मिळते, ज्याला सामान्यतः दारिद्र्य दरी निर्देशांक म्हणतात — याच रूपामुळे ज्यांच्या दारिद्र्यरेषा व चलने वेगळी आहेत अशा देशांतील दारिद्र्याची खोली तुलनेत मांडता येते. म्हणून पर्याय (1) हेच उत्तर, आणि उरलेले तीन पर्याय पूर्णपणे वेगळ्या तीन संकल्पनांच्या व्याख्या आहेत. मराठी स्तंभाविषयी एक प्रामाणिक नोंद : छापील पर्याय (1) 'त्या रेषेच्या वर आणण्यासाठी' असे म्हणतो, तर प्रमाण व्याख्या 'नेमके त्या रेषेपर्यंत' अशी आहे. हा शब्दांचा फरक कोणता पर्याय बरोबर हे बदलत नाही, कारण उरलेले तीनही पर्याय दारिद्र्य दरीविषयी बोलतच नाहीत; पण पुढे स्वतः व्याख्या लिहिताना 'रेषेपर्यंत' हाच शब्द वापरावा.

• (2)निव्वळ दारिद्रय रेषेच्या खाली ज्यांचे उत्पन्न आहे, अशांची संख्या म्हणजे TPG होय. — ही व्याख्या शीर्षगणनाची आहे — म्हणजे ज्यांचे उत्पन्न दारिद्र्यरेषेखाली आहे अशा माणसांची संख्या — एकूण दारिद्र्य दरीची नव्हे. दारिद्र्यमापनात या दोन संकल्पना ठरलेली जोडी आहेत आणि त्यांच्यातील भेद हाच या प्रश्नाचा विषय आहे. शीर्षगणन, किंवा लोकसंख्येच्या प्रमाणात मांडल्यावर शीर्षगणन प्रमाण, 'किती जण' या प्रश्नाचे उत्तर देते; दारिद्र्य दरी 'किती खाली' या प्रश्नाचे उत्तर देते. शीर्षगणनाची कमजोरी अशी की ते प्रत्येक गरिबाला सारखेच मोजते : रेषेच्या अगदी खालच्या कुटुंबाला अगदी वर नेणारे लहानसे हस्तांतरण शीर्षगणन एकाने कमी करते, तर रेषेखालीच राहणाऱ्या अत्यंत गरीब कुटुंबाला दिलेले कितीतरी मोठे हस्तांतरण ते अजिबात कमी करत नाही. हीच विपरीत प्रेरणा दरी-मापने विकसित होण्यामागचे कारण आहे, आणि म्हणूनच विषय अर्धवट आठवणारा उमेदवार इथे शीर्षगणनाच्या व्याख्येकडे हात लांबवेल असे परीक्षक गृहीत धरू शकतो. मराठी छपाईची एक नोंद : इथे 'absolute poverty line' साठी 'निव्वळ दारिद्रय रेषा' असा शब्द वापरला आहे; प्रमाण मराठी संज्ञा 'निरपेक्ष दारिद्र्य रेषा' अशी आहे.
• (3)प्रत्येक उत्पादन घटकाला मिळणाऱ्या एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाटयाचे मापन TPG करते. — हे वर्णन उत्पन्नाच्या कार्यात्मक वाटणीचे आहे — म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्नाची उत्पादन घटकांमधली विभागणी : श्रमाला वेतन, भांडवलाला नफा व व्याज, आणि जमिनीला खंड. दारिद्र्यमापनाशी याचा काहीही संबंध नाही. लक्षात ठेवण्याचा भेद असा : कार्यात्मक वाटणी 'उत्पन्न ज्या घटकांनी निर्माण केले त्यांच्यात ते कसे वाटले जाते' असे विचारते, तर व्यक्तिगत किंवा आकारमानानुसार वाटणी 'सर्वात गरिबापासून सर्वात श्रीमंतापर्यंत क्रम लावलेल्या व्यक्तींत किंवा कुटुंबांत ते कसे वाटले जाते' असे विचारते; दारिद्र्य व विषमतेची सर्व मापने दुसऱ्या कुटुंबातली आहेत. हा पर्याय इथे ठेवला आहे कारण 'वाटा' व 'वाटणी' हे शब्द ओळखणारा उमेदवार पुढे न वाचता त्यांची सांगड दारिद्र्याशी घालू शकतो. 'प्रत्येक उत्पादन घटकाला मिळणारा एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाटा' या वाक्यात दारिद्र्यरेषेचा उल्लेखच नाही — हाच तो नाकारण्याचा सर्वात जलद मार्ग.
• (4)एखाद्या देशातील उत्पन्न विषमतेच्या सापेक्ष तीव्रतेचे मापन TPG करते. — हे वर्णन विषमता मापनाचे आहे — सर्वात स्पष्टपणे गिनी गुणकाचे, आणि त्याच्यासोबत येणाऱ्या लॉरेन्झ वक्राचे — एकूण दारिद्र्य दरीचे नव्हे. यातला गोंधळ खरा आहे, कारण दारिद्र्य व विषमता एकमेकांशी संबंधित आहेत आणि दोन्ही एकाच उत्पन्न वाटणीतून काढली जातात; पण तार्किकदृष्ट्या त्या वेगळ्या आहेत. विषमता संपूर्ण लोकसंख्येतील उत्पन्नाच्या पसाऱ्याविषयी आहे आणि ज्या देशात कोणीही गरीब नाही तिथेही ती मोठी असू शकते; दारिद्र्य मात्र फक्त ठरावीक रेषेखालच्या लोकांच्या स्थितीविषयी आहे आणि रेषेच्या वर उत्पन्न कसे वाटले गेले आहे याची ते दखलच घेत नाही. हा पर्याय नाकारण्याचे आणखी एक कारण एककांचे आहे : एकूण दारिद्र्य दरी पैशात मोजली जाते — ती एक रक्कम आहे — तर विषमतेच्या सापेक्ष तीव्रतेचे मापन हे एकक नसलेले शुद्ध गुणोत्तर असते. एक नोंद : वर्गित दारिद्र्य दरी, जी प्रत्येक तुटीला तिच्याच पटीने भार देते, गरिबांमधल्या वाटणीलाही आत आणते; पण ते प्रश्नात नाव घेतलेल्या मापनापेक्षा वेगळे मापन आहे.

दारिद्र्य मोजण्यासाठी तीन स्वतंत्र निर्णय घ्यावे लागतात, आणि अभ्यासक्रमाच्या या भागातील बहुतेक गोंधळ ते तीन एकत्र मिसळण्यातून येतो. पहिला निर्णय दारिद्र्यरेषा कुठे आखायची हा; ती निरपेक्ष असू शकते — वस्तूंची ठरावीक टोपली, किंवा ठरावीक उष्मांक व किमान अन्नेतर खर्चासाठी पुरेसे उत्पन्न — किंवा सापेक्ष, म्हणजे त्या समाजाच्या मध्यगा उत्पन्नाचा एक अंश म्हणून ठरवलेली. दुसरा निर्णय कोण गरीब मानायचे हा, जो रेषा आखताच आपोआप सुटतो. तिसरा, आणि याच प्रश्नाचा विषय असलेला, म्हणजे रेषेखालच्या लोकांचे दारिद्र्य एका आकड्यात कसे मांडायचे. याची तीन प्रमाण उत्तरे आहेत आणि ती एक चढती मालिका बनवतात. शीर्षगणन प्रमाण गरिबांची संख्या लोकसंख्येचा अंश म्हणून मोजते; ते काढायला सोपे व सांगायला सोपे आहे, आणि खोलीविषयी आंधळे आहे. दारिद्र्य दरी प्रत्येक गरीब माणूस रेषेपासून किती खाली आहे त्याची बेरीज करते; एकूण स्वरूपात ती दरी बुजवण्याचा पैसा सांगते, संपूर्ण लोकसंख्येने भागल्यावर सरासरी दारिद्र्य दरी देते, आणि दारिद्र्यरेषेचा अंश म्हणून मांडल्यावर देशांमधली तुलना शक्य करणारा दारिद्र्य दरी निर्देशांक देते. वर्गित दारिद्र्य दरी प्रत्येक तुटीला तिच्याच पटीने भार देते, त्यामुळे फार खोल तूट प्रमाणाबाहेर मोजली जाते आणि गरिबांमधली उत्पन्न वाटणीही मापनात येते; तिचे वर्णन दारिद्र्याच्या खोलीचे नव्हे तर तीव्रतेचे मापन असे केले जाते. ही तिन्ही मापने एकाच कुटुंबातली आहेत — फॉस्टर, ग्रीर आणि थॉर्बेक यांचा वर्ग — आणि त्यांच्यात फरक फक्त प्रमाणित तुटीवर कोणती घात दिली जाते एवढाच : शीर्षगणनासाठी शून्य, खोलीच्या मापनासाठी एक आणि तीव्रतेच्या मापनासाठी दोन. तीन असंबंधित सूत्रे न मानता एकच कुटुंब मानून वाचले, तर हा संपूर्ण विषय शिकायला कितीतरी कमी वेळ लागतो.

दारिद्र्यमापन हा एमपीएससीच्या अर्थशास्त्र विभागातील कायमचा विषय आहे, आणि आयोग तो नेमका याच पद्धतीने तपासतो — चार वेगवेगळ्या संकल्पनांच्या पाठ्यपुस्तकी व्याख्या समोर ठेवून त्यांतील कोणती प्रश्नातल्या संज्ञेची आहे असे विचारून. या रचनेत ज्याने व्याख्या व्याख्या म्हणून शिकल्या आहेत त्याचा फायदा होतो, ठसठशीत आठवणीवर चालणाऱ्याचा नाही; कारण इथले चारही पर्याय कशाबद्दल तरी खरे विधान आहेत, पण त्यांपैकी फक्त एकच एकूण दारिद्र्य दरीविषयी खरे आहे. असा प्रश्न आला की कार्यक्षम पद्धत अशी : निवड करण्याआधी प्रत्येक पर्याय प्रत्यक्षात कोणत्या संकल्पनेची व्याख्या आहे तिचे नाव घ्या. पर्याय (2) म्हणजे शीर्षगणन, पर्याय (3) म्हणजे उत्पन्नाची कार्यात्मक वाटणी आणि पर्याय (4) म्हणजे गिनी गुणक — एवढे ओळखले की कठीण स्मरणाचा प्रश्न सोप्या वगळणीत बदलतो. या प्रश्नाच्या छपाईविषयी दोन गोष्टी नोंदवण्यासारख्या आहेत. पहिली : मराठी स्तंभ 'खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे' असे एकवचनात विचारतो आणि उत्तरही एकच आहे, तर इंग्रजी स्तंभ 'which of the following statements are correct' असे अनेकवचनात विचारतो. मराठीत पेपर सोडवणाऱ्याला यामुळे अडचण येत नाही, पण दोन्ही स्तंभ एकाखाली एक छापलेले असल्याने फरक नजरेत भरतो; अशा वेळी आपल्या भाषेतील स्तंभ प्रमाण माना. दुसरी : प्रश्न 'विधान' असा शब्द वापरत असला तरी इथे वेगळी विधानांची यादी छापलेलीच नाही — खाली छापलेल्या चार पूर्ण वाक्यांच्या ओळी हेच पर्याय आहेत, आणि त्यांपैकी नेमका एक निवडायचा आहे. वेगळी विधानयादी शोधत बसणे म्हणजे नसलेली गोष्ट शोधणे. मराठी स्तंभ प्रश्नचिन्हानंतर '(TPG – Total Poverty Gap)' असा संज्ञेचा विस्तार कंसात जोडतो, जो इंग्रजी स्तंभात वाक्यातच आलेला आहे.

• एकूण दारिद्र्य दरी म्हणजे दारिद्र्यरेषेखालील सर्वांच्या तुटींची बेरीज — म्हणजेच प्रत्येक गरीब व्यक्तीला नेमके रेषेपर्यंत उचलण्यासाठी हस्तांतरित करावे लागणारे एकूण उत्पन्न.
• रोख हस्तांतरणाने दारिद्र्य संपवण्याचा तो किमान खर्च आहे, जो पूर्णपणे नेमके लक्ष्यनिर्धारण व शून्य प्रशासकीय खर्च गृहीत धरूनच शक्य होतो; म्हणून तो लागणाऱ्या खर्चाचा अंदाज नसून तळमर्यादा आहे.
• शीर्षगणन व शीर्षगणन प्रमाण किती माणसे गरीब आहेत एवढेच मोजतात आणि ती रेषेपासून किती खाली आहेत याविषयी पूर्णपणे असंवेदनशील असतात; हीच कमजोरी दुरुस्त करण्यासाठी दरी-मापने तयार झाली.
• एकूण दरीला लोकसंख्येने भागल्यास सरासरी दारिद्र्य दरी मिळते; बेरजेआधी प्रत्येक तुटीला दारिद्र्यरेषेने भागल्यास प्रमाणित दारिद्र्य दरी निर्देशांक मिळतो, ज्यामुळे वेगवेगळ्या रेषा व चलने असणाऱ्या देशांची तुलना करता येते.
• शीर्षगणन प्रमाण, दारिद्र्य दरी निर्देशांक आणि वर्गित दारिद्र्य दरी ही एकाच मापन-कुटुंबातील तीन रूपे आहेत; त्यांच्यात फरक फक्त प्रमाणित तुटीवरील घातेचा — अनुक्रमे शून्य, एक व दोन — आणि वर्गित रूप दारिद्र्याची केवळ खोली नव्हे तर तीव्रता पकडते.

• एकूण दारिद्र्य दरीची व्याख्या 'गरीब माणसांची संख्या' अशी करणे — ते शीर्षगणन आहे; दरी ही पैशाची रक्कम आहे आणि शीर्षगणन ही माणसांची मोजदाद
• दारिद्र्य व विषमता हा एकच मापन-प्रश्न मानणे, तर प्रत्यक्षात विषमता संपूर्ण लोकसंख्येतील उत्पन्नाचा पसारा सांगते आणि दारिद्र्य फक्त ठरावीक रेषेखालच्या लोकांची स्थिती
• प्रश्न 'विधान' असा शब्द वापरतो म्हणून वर कोठेतरी वेगळी विधानयादी छापली असावी असे गृहीत धरणे; इथे तशी यादी नाहीच, खालच्या चार ओळी हेच पर्याय आहेत आणि नेमका एक निवडायचा आहे
• एकूण दारिद्र्य दरी हे पूर्णपणे नेमक्या लक्ष्यनिर्धारणाखालचे किमान हस्तांतरण आहे हे विसरून तिला सरकारला दारिद्र्य संपवण्यासाठी लागणारा प्रत्यक्ष अर्थसंकल्प म्हणून सांगणे

एमपीएससी दारिद्र्य व विषमता दोन प्रकारे विचारते : इथे वापरलेल्या व्याख्या-जुळवणीच्या रूपात, किंवा भारताच्या स्वतःच्या दारिद्र्य अंदाजांविषयी — कोणत्या समितीने कोणती पद्धत सुचवली, उपभोग खर्चाची पाहणी कोणती संस्था करते, आणि महाराष्ट्राचा आकडा राष्ट्रीय आकड्याच्या तुलनेत कोठे बसतो. व्याख्या-जुळवणीचे प्रश्न प्रमाण विकास-अर्थशास्त्राच्या पाठ्यपुस्तकांतून काढलेले असतात, आणि पर्यायांचा संच सहसा बरोबर व्याख्या घेऊन तिच्याभोवती शेजारच्या तीन संकल्पनांच्या व्याख्या पेरून बांधला जातो — बहुतकरून शीर्षगणन, गिनी गुणक आणि उत्पन्नाच्या वाट्यांचे एखादे मापन. यावरचा बचाव असा : प्रत्येक संज्ञा तिची व्याख्या करणाऱ्या एका वाक्यासह आणि ती काय नाही हे सांगणाऱ्या दुसऱ्या वाक्यासह शिका, कारण चुकीचे पर्याय नेमके त्या दुसऱ्या वाक्यातूनच बनवले जातात. समित्यांची नावे व अंदाजांची वर्षे यांची तयारी स्वतंत्रपणे करावी लागते, कारण ते तथ्यांवर चालतात आणि संकल्पना कितीही स्पष्ट असल्या तरी ती तथ्ये पुरवत नाहीत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दारिद्र्यरेषेच्या अगदी खाली असणाऱ्या कुटुंबांना सरकार पैसे देऊन रेषेच्या वर नेते, तर सर्वात गरीब कुटुंबांना काहीच मिळत नाही. अशा वेळी शीर्षगणन प्रमाणाचे आणि एकूण दारिद्र्य दरीचे काय होते ?

  • (a)दोन्ही झपाट्याने घटतात
  • (b)शीर्षगणन प्रमाण घटते, तर एकूण दारिद्र्य दरी फक्त बुजवल्या गेलेल्या लहान तुटींइतकीच घटते
  • (c)शीर्षगणन प्रमाण तसेच राहते, तर एकूण दारिद्र्य दरी झपाट्याने घटते
  • (d)दोन्ही जसेच्या तसे राहतात, कारण हस्तांतरण उत्पन्न म्हणून मोजले जात नाही

  उत्तर(2) शीर्षगणन प्रमाण घटते, तर एकूण दारिद्र्य दरी फक्त बुजवल्या गेलेल्या लहान तुटींइतकीच घटते. ही दोन्ही मापने एकत्र का लागतात याचे हेच प्रमाण उदाहरण आहे : हस्तांतरण कितीही लहान असले तरी माणूस रेषेपलीकडे गेला की शीर्षगणन ते पूर्ण यश म्हणून नोंदवते, म्हणून रेषेजवळच्या लोकांना लक्ष्य करणे हा तो आकडा सुधारण्याचा सर्वात स्वस्त मार्ग ठरतो. दरी-मापन मात्र प्रत्यक्षात लागलेला पैसाच नोंदवते आणि म्हणून अशा कार्यक्रमाने प्रभावित होत नाही; सर्वात गरीब कुटुंबे, ज्यांच्या तुटी सर्वात मोठ्या आहेत, एकूण दरीत तेवढीच भर घालत राहतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एकूण दारिद्र्य दरीविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)गिनी गुणकाप्रमाणे ते एकक नसलेले शुद्ध गुणोत्तर आहे
  • (b)ते पैशात मोजले जाते आणि सर्व गरिबांना दारिद्र्यरेषेपर्यंत उचलण्यासाठी लागणारे किमान हस्तांतरण दर्शवते
  • (c)सर्वात गरीब वीस टक्के कुटुंबांना मिळणारा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाटा ते मोजते
  • (d)दारिद्र्यरेषेवरील कुटुंबांमधील उत्पन्न विषमता वाढली की ते वाढते

  उत्तर(2) ते पैशात मोजले जाते आणि सर्व गरिबांना दारिद्र्यरेषेपर्यंत उचलण्यासाठी लागणारे किमान हस्तांतरण दर्शवते. 'किमान' हा शब्द महत्त्वाचा आहे : हा आकडा पूर्णपणे नेमके लक्ष्यनिर्धारण गृहीत धरतो, म्हणून अपुरी माहिती व प्रशासकीय खर्च असणाऱ्या प्रत्यक्ष योजनेला याहून अधिक लागेल. उरलेल्या पर्यायांपैकी पहिला त्याची गल्लत एकक नसलेल्या विषमता निर्देशांकाशी करतो, तिसरा उत्पन्नाच्या वाट्याचे आकडेवारीविषयक मापन वर्णन करतो, आणि चौथा चुकीचा आहे कारण दारिद्र्यरेषेच्या वरचे काहीही या गणनेत येतच नाही — फक्त रेषेखालच्या तुटींची बेरीज केली जाते.