MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 22 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — दरडोई उत्पन्न. हा नकारात्मक प्रश्न आहे, आणि परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेत क्वचितच घडते ते इथे घडले आहे : छपाईच वाचकाला मदत करते. मराठी स्तंभातील 'नाही' हा शब्द ठळक तिरप्या अक्षरांत छापला आहे, आणि इंग्रजी स्तंभातील 'not' त्याच पद्धतीने ठळक आहे. म्हणजे आयोगाने उलटी विचारणा लपवलेली नाही, ती अधोरेखित केली आहे. ती सूचना स्वीकारून प्रश्नवाक्य आज्ञा म्हणून वाचा — निर्देशांक ज्या एका घटकाला वगळतो तो घटक शोधायचा आहे. जीवनाचा भौतिक गुणवत्ता निर्देशांक मॉरिस डेव्हिड मॉरिस यांनी ओव्हरसीज डेव्हलपमेंट कौन्सिलसाठी बांधला आणि 1979 च्या त्यांच्या अभ्यासात मांडला. त्यात नेमके तीनच निर्देशक आहेत : बालमृत्यू दर, वयाच्या एका वर्षी अपेक्षित आयुर्मान, आणि प्राथमिक साक्षरता. या तिन्हींना शून्य ते शंभर या समान मापपट्टीवर आणले जाते आणि नंतर तिघांची समान भार देऊन सरासरी काढली जाते; म्हणूनच निर्देशांक स्वतः शून्य ते शंभर या पल्ल्यातील आकडा म्हणून सांगितला जातो. दरडोई उत्पन्न या तिघांत नाही, आणि त्याची अनुपस्थिती ही विसराळूपणाची चूक नसून निर्देशांकाचे मूळ प्रयोजनच आहे. मॉरिस यांचे लिखाण नेमके 'देशाची प्रगती दरडोई राष्ट्रीय उत्पन्नावरून जोखावी' या प्रथेविरुद्ध होते. त्यांचा युक्तिवाद असा की उत्पन्नाचा आकडा चांगले जगण्याची साधने मोजतो, प्रत्यक्ष जगणे मोजत नाही : ते उत्पन्न कसे वाटले गेले याविषयी तो काही सांगत नाही, ते आयुष्य वाढवणाऱ्या गोष्टींवर खर्च झाले की नाही याविषयी काही सांगत नाही, आणि सर्वात तळाशी असणाऱ्यांच्या स्थितीविषयी तर काहीच सांगत नाही. मॉरिस यांनी निवडलेले तिन्ही निर्देशक नेमके यासाठी निवडले, की ते साधने नसून परिणाम आहेत — मूल पहिले वर्ष एकतर जगते किंवा जगत नाही, प्रौढ माणसाला एकतर वाचता येते किंवा येत नाही — आणि श्रीमंत अल्पसंख्य वर्गाच्या उपभोगाने त्यांपैकी एकही फुगवता येत नाही. निर्देशकांच्या निवडीतील आणखी एक बारकावा लक्षात ठेवण्यासारखा आहे : अपेक्षित आयुर्मान जन्मत: न मोजता वयाच्या एका वर्षी मोजले जाते, कारण पहिल्या वर्षातील मृत्यू बालमृत्यू दराने आधीच नोंदवलेले असतात आणि जन्मापासून मोजल्यास तेच मृत्यू दुसऱ्यांदा मोजले गेले असते. आणखी एक रचनात्मक नोंद : इथले तिन्ही चुकीचे पर्याय हे निर्देशांकाचे तिन्ही घटकच आहेत आणि उत्तराचा पर्याय एकटा बाहेरचा आहे, त्यामुळे ज्याला निर्देशांकाची रचना पाठ आहे तो हा प्रश्न वाचण्याइतक्या वेळात सोडवतो. पुढे 1990 मध्ये आलेल्या मानव विकास निर्देशांकापासून PQLI वेगळा ओळखण्याचा सर्वात स्वच्छ मार्गही हाच आहे, कारण मानव विकास निर्देशांकाने उत्पन्नाचा घटक पुन्हा आत घेतला — आज तो क्रयशक्ती समतेवर मोजलेले दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न आहे — आणि तो आरोग्य व शिक्षणाच्या बरोबरीने ठेवला. म्हणून विचारात न घेतला जाणारा घटक दरडोई उत्पन्न, आणि उत्तर पर्याय (2).

• (1)अपेक्षित आयुर्मान — अपेक्षित आयुर्मान हा निर्देशांकाच्या तीन घटकांपैकीच एक आहे, म्हणून तो वगळलेला घटक असूच शकत नाही. मॉरिस यांनी जन्मत:चे नव्हे तर वयाच्या एका वर्षीचे आयुर्मान वापरले, आणि त्यामागचे कारण पाठ करण्यापेक्षा समजून घेण्यासारखे आहे : बालमृत्यू दर आयुष्याच्या पहिल्या वर्षातील मृत्यू आधीच मोजतो, त्यामुळे जन्मापासून मोजलेले आयुर्मान तेच मृत्यू पुन्हा एकदा उचलेल आणि तीन निर्देशकांच्या सरासरीत बालसंगोपनाला दुप्पट भार मिळेल. पहिल्या वाढदिवसापासून मोजल्याने दोन प्रश्न स्वच्छ वेगळे राहतात — बालमृत्यू दर विचारतो की मुले बाल्यावस्था पार करतात का, आणि एका वर्षीचे आयुर्मान विचारते की जी पार करतात ती किती जगण्याची अपेक्षा करू शकतात. ज्याला फक्त 'अपेक्षित आयुर्मान' एवढाच शब्द आठवतो त्याचेही हे उत्तर बरोबर येईल, पण पुढचा प्रश्न नेमक्या याच अटीवर बांधला जातो.
• (3)बाल मृत्यू — बालमृत्यू हा निर्देशांकाचा घटक आहे, म्हणून 'निर्देशांक काय वगळतो' असे विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर तो होऊ शकत नाही. त्याचा समावेश जाणीवपूर्वक आहे आणि तो शिकवणारा आहे : विकास निर्देशांक ज्या गोष्टी पकडू पाहतो त्यांना बालमृत्यू दर असाधारणपणे संवेदनशील असतो. तो पोषणाला प्रतिसाद देतो, स्वच्छ पाणी व स्वच्छतेला देतो, मातेच्या आरोग्याला देतो आणि प्राथमिक वैद्यकीय सेवेच्या उपलब्धतेला देतो — आणि तो हा प्रतिसाद वितरणाच्या वरच्या टोकाला नव्हे तर तळाशी देतो. उत्पन्नाच्या सरासरीविरुद्धचा निषेध म्हणून उभारलेल्या निर्देशांकाला हेच हवे असते, कारण श्रीमंत अल्पसंख्य वर्ग देशाची सरासरी उत्पन्नपातळी जशी वर खेचू शकतो तशी बालजगण्याची पातळी वर खेचू शकत नाही. आणखी एक नोंद : हा निर्देशक उरलेल्या दोघांच्या उलट दिशेने चालतो — साक्षरता व आयुर्मान जास्त असणे चांगले, तर बालमृत्यू दर जास्त असणे वाईट — म्हणून शून्य ते शंभर या समान मापपट्टीवर आणण्याआधी त्याची दिशा उलटवावी लागते.
• (4)साक्षरता — साक्षरता हा निर्देशांकाचा तिसरा घटक आहे, म्हणून निर्देशांक जे वगळतो ते ती असूच शकत नाही. मॉरिस यांनी शाळाप्रवेशाचे किंवा शिक्षणाच्या वर्षांचे मोजमाप न वापरता प्राथमिक साक्षरता — वाचता व लिहिता येणे — हेच वापरले, आणि ही निवड संपूर्ण निर्देशांकाच्या रचनेशी सुसंगत आहे : साक्षरता ही प्रौढ व्यक्तीजवळ टिकून राहणारी परिणामस्वरूप गोष्ट आहे, तर शाळाप्रवेश ही केवळ साधनस्वरूप नोंद आहे, जी किती मुले शाळेत दाखल झाली एवढेच सांगते, त्यांतील कोणी काय शिकले किंवा टिकवले हे सांगत नाही. हा भेद लक्षात ठेवण्यासारखा आहे, कारण 1990 च्या मानव विकास निर्देशांकानेही सुरुवातीला याच भूमिकेतून प्रौढ साक्षरता वापरली आणि नंतर तिच्या जागी शिक्षणाची सरासरी वर्षे व अपेक्षित वर्षे आणली; त्यामुळे 'कोणत्या निर्देशांकाने कोणत्या काळात कोणता शैक्षणिक घटक वापरला' असा प्रश्न उभा राहू शकतो. इथे मात्र एवढेच पुरेसे आहे की साक्षरता PQLI च्या आत आहे, आणि म्हणून उत्तराच्या बाहेर.

जीवनाचा भौतिक गुणवत्ता निर्देशांक हा एका ठरावीक प्रश्नाला उत्तर देऊ पाहणाऱ्या प्रयत्नांच्या मालिकेतील एक टप्पा आहे : दरडोई राष्ट्रीय उत्पन्न हे लोक प्रत्यक्षात कसे जगतात याचे विश्वासार्ह मोजमाप नाही हे मान्य केल्यावर देशाची प्रगती कशावरून जोखायची? मॉरिस डेव्हिड मॉरिस यांनी हा निर्देशांक ओव्हरसीज डेव्हलपमेंट कौन्सिलसाठी उभारला आणि 1979 मध्ये प्रसिद्ध केला. उत्पन्नावरचा त्यांचा आक्षेप 'ते असंबद्ध आहे' असा नव्हता; तो असा होता की उत्पन्न हे साधन आहे — उपलब्ध क्षमतेचे मोजमाप, त्या क्षमतेतून काय साधले याचे नव्हे — आणि सरासरी वितरण झाकते, त्यामुळे देशाचे दरडोई उत्पन्न वाढत असतानाही सर्वात गरिबांची स्थिती जशीच्या तशी राहू शकते. म्हणून त्यांनी असे तीन परिणामदर्शक निर्देशक निवडले जे श्रीमंत अल्पसंख्य वर्गाला इतरांच्या वतीने पुरवता येत नाहीत : बालमृत्यू दर, वयाच्या एका वर्षी अपेक्षित आयुर्मान, आणि प्राथमिक साक्षरता. प्रत्येकाला अशा प्रकारे पुनर्मापित केले जाते की निरीक्षणातील सर्वात वाईट कामगिरी शून्य आणि सर्वात चांगली शंभर ठरते, आणि नंतर तिन्हींची समान भार देऊन सरासरी काढली जाते — आरोग्य, जगणे व शिक्षण यांपैकी कोणतेही एक अधिक महत्त्वाचे ठरवायला दिलेला हा जाणीवपूर्वक नकार आहे. निर्देशांकाच्या मर्यादा त्याच्या रचनेइतक्याच शिकवणाऱ्या आहेत. तीन निर्देशक राजकीय स्वातंत्र्य, सुरक्षा, स्त्रियांचे स्थान किंवा पर्यावरणाची अवस्था पकडू शकत नाहीत; तिघांपैकी दोन आरोग्याचेच निर्देशक असल्याने आरोग्याला काहीसा जास्त भार मिळतो; आणि उत्पन्न पूर्णपणे वगळून हा निर्देशांक नंतरच्या बहुतेक मोजमापांपेक्षा अधिक टोकाला जातो. यापुढे जाणारी रांग क्रमाने लक्षात ठेवण्यासारखी आहे : 1979 चा PQLI, 1990 चा मानव विकास निर्देशांक — जो महबूब उल हक यांच्या नेतृत्वाखाली संयुक्त राष्ट्रे विकास कार्यक्रमात उभा राहिला आणि ज्याने उत्पन्नाचा घटक आरोग्य व शिक्षणाच्या बरोबरीने परत आणला — 1997 चा मानवी दारिद्र्य निर्देशांक, आणि 2010 चा बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक, जो वंचितता देशाच्या नव्हे तर कुटुंबाच्या पातळीवर मोजतो.

संयुक्त विकास निर्देशांक हा एमपीएससीच्या अर्थशास्त्र विभागातील सर्वात नियमितपणे विचारल्या जाणाऱ्या विषयांपैकी एक आहे, कारण प्रत्येक निर्देशांकाबरोबर तपासण्यासारख्या गुणधर्मांचा एक छोटा व निश्चित संच येतो — तो कोणी बांधला, कोणत्या संस्थेसाठी, कोणत्या वर्षी, कोणत्या निर्देशकांतून, कोणत्या मापपट्टीवर, आणि तो कोणत्या दिशेने चालतो. रचना तपासण्यासाठी आयोगाची आवडती पद्धत म्हणजे इथे वापरलेला नकारात्मक प्रश्न : चारांपैकी तीन पर्याय घटकच असतात आणि चौथा बाहेरचा, त्यामुळे उमेदवाराला एकतर यादी माहीत असते किंवा तो चार सारख्याच वाटणाऱ्या विकासविषयक चलांमध्ये अंदाज बांधत बसतो. ही प्रश्नपत्रिका आपली नकारार्थी विचारणा ठळक करून छापते, आणि हा आधीच्या काही आवृत्त्यांपेक्षा खरोखर वेगळा प्रकार आहे : 2022 च्या पेपरमधील पाच प्रश्नांची विचारणा नकारार्थी किंवा अपवाद शोधणारी आहे आणि पाचही ठिकाणी नकारदर्शक शब्द मराठी व इंग्रजी दोन्ही स्तंभांत ठळक छापलेला आहे. या पेपरवर सराव करणाऱ्याने 'नकार नेहमीच अधोरेखित असतो' असा सर्वसाधारण धडा घेऊ नये, कारण अनेकदा तो नसतो; पण जिथे तो दिलेला आहे तिथे त्याचा वापर अवश्य करावा. दोन्ही परिस्थितींत टिकणारी शिस्त मात्र एकच : प्रश्नवाक्य वाचून झाल्यावर आपण नेमके काय शोधत आहोत ते एका शब्दात ठरवा — वेगळा घटक, चुकीचे विधान, अपवाद — आणि मग प्रत्येक पर्याय विषयाशी नव्हे तर त्या शब्दाशी तपासा. नकारात्मक प्रश्नांतले गुण निर्देशांक माहीत नसणाऱ्यांपेक्षा चारही तथ्ये माहीत असूनही उलट प्रश्नाचे उत्तर देणाऱ्यांकडून कितीतरी अधिक वेळा गमावले जातात.

• जीवनाचा भौतिक गुणवत्ता निर्देशांक मॉरिस डेव्हिड मॉरिस यांनी ओव्हरसीज डेव्हलपमेंट कौन्सिलसाठी विकसित केला आणि 1979 च्या त्यांच्या अभ्यासात प्रसिद्ध केला — दरडोई राष्ट्रीय उत्पन्नावरून विकास जोखण्याच्या प्रथेला जाणीवपूर्वक दिलेला पर्याय म्हणून.
• त्यात नेमके तीनच घटक आहेत — बालमृत्यू दर, वयाच्या एका वर्षी अपेक्षित आयुर्मान, आणि प्राथमिक साक्षरता — प्रत्येकाला शून्य ते शंभर या मापपट्टीवर आणून समान भाराने सरासरी काढली जाते, म्हणून निर्देशांक स्वतःही शून्य ते शंभर या पल्ल्यात सांगितला जातो.
• दरडोई उत्पन्न या निर्देशांकातून जाणीवपूर्वक वगळलेले आहे; हेच त्याचे वेगळेपण आहे आणि परीक्षेतील प्रश्न जवळपास नेहमी याच मुद्द्यावर बांधलेले असतात.
• अपेक्षित आयुर्मान जन्मत: न मोजता वयाच्या एका वर्षी मोजले जाते, म्हणजे आयुष्याच्या पहिल्या वर्षातील जे मृत्यू बालमृत्यू दर आधीच नोंदवतो ते तीन निर्देशकांच्या सरासरीत दुसऱ्यांदा मोजले जात नाहीत.
• संयुक्त राष्ट्रे विकास कार्यक्रमाने महबूब उल हक यांच्या नेतृत्वाखाली 1990 मध्ये प्रथम प्रसिद्ध केलेल्या मानव विकास निर्देशांकाने उत्पन्नाचा घटक — आज क्रयशक्ती समतेवरील दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न — आरोग्य व शिक्षणाच्या निर्देशकांबरोबर परत आणला; PQLI शी काढायचा सर्वात स्वच्छ विरोधाभास हाच आहे.

• नकार न वाचता निर्देशांकाचाच एखादा घटक निवडणे — रचना पूर्णपणे माहीत असतानाही ही प्रश्नरचना चुकवण्याचा हा सर्वात सामान्य मार्ग आहे
• PQLI आणि मानव विकास निर्देशांक यांची गल्लत करणे; मानव विकास निर्देशांकात उत्पन्नाचा घटक असणे आणि PQLI मधून तो जाणीवपूर्वक वगळलेला असणे यावरच बहुतेक प्रश्न बांधले जातात
• 'वयाच्या एका वर्षी अपेक्षित आयुर्मान' ऐवजी 'जन्मत: अपेक्षित आयुर्मान' असे लक्षात ठेवणे — पुढचा प्रश्न नेमक्या याच तपशिलावर हल्ला करण्याची शक्यता सर्वाधिक असते
• 2022 चा पेपर नकार ठळक छापतो म्हणून नकार नेहमीच अधोरेखित असेल असे गृहीत धरणे; एमपीएससीचे अनेक पेपर तो साध्या अक्षरांत छापतात आणि पानावर वाचकाला इशारा देणारे काहीच नसते

संयुक्त निर्देशांक एमपीएससीच्या पेपरात चार ठरावीक आकारांत येतात : कर्त्याचे किंवा प्रायोजक संस्थेचे नाव विचारणे, पहिल्या प्रकाशनाचे वर्ष विचारणे, कोणता निर्देशक आत आहे किंवा नाही ते ओळखायला सांगणे, आणि एखाद्या देशाला किंवा राज्याला वर्गात किंवा क्रमवारीत ठेवायला सांगणे. यांपैकी रचनेचा प्रश्न — सकारात्मक असो वा नकारात्मक — सर्वात वारंवार येतो, कारण तो पाठ्यपुस्तकातील एका वाक्यावरून काढता येतो आणि संदिग्धतेशिवाय तपासता येतो. यासाठीची कार्यक्षम तयारी म्हणजे एक तक्ता : प्रत्येक निर्देशांकासाठी एक ओळ — PQLI, मानव विकास निर्देशांक, मानवी दारिद्र्य निर्देशांक, बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक, लिंगभाव असमानता निर्देशांक, लिंगभाव विकास निर्देशांक — आणि कर्ता, वर्ष, प्रायोजक संस्था, घटक व निर्देशांकाची दिशा असे स्तंभ. निर्देशांकावरून बांधता येणाऱ्या जवळपास प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर अशा तक्त्यातून मिळते, आणि तो तक्ता बांधायला एक प्रकरण वाचण्यापेक्षा कमी वेळ लागतो. दिशेचा स्तंभ त्याची जागा कमावतो, कारण लिंगभाव असमानता निर्देशांक PQLI व मानव विकास निर्देशांकाच्या उलट दिशेने चालतो — आणि हाच फरक याच प्रश्नपत्रिकेत पुढे तपासला जातो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जीवनाचा भौतिक गुणवत्ता निर्देशांकात अपेक्षित आयुर्मान जन्मत: न मोजता वयाच्या एका वर्षी मोजले जाते. या निवडीचे कारण काय ?

  • (a)बहुतेक विकसनशील देशांसाठी जन्मत:चे अपेक्षित आयुर्मान उपलब्धच नसते
  • (b)आयुष्याच्या पहिल्या वर्षातील मृत्यू बालमृत्यू दराने आधीच नोंदवले जातात, आणि जन्मापासून मोजल्यास तेच मृत्यू दुसऱ्यांदा मोजले जातील
  • (c)निर्देशांकात वापरल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येच्या अंदाजातून एक वर्षाखालील मुले वगळलेली असतात
  • (d)जन्मदर वेगवेगळे असणाऱ्या देशांची तुलना एका वर्षीच्या आयुर्मानावरून अधिक सोपी होते

  उत्तर(2) आयुष्याच्या पहिल्या वर्षातील मृत्यू बालमृत्यू दराने आधीच नोंदवले जातात, आणि जन्मापासून मोजल्यास तेच मृत्यू दुसऱ्यांदा मोजले जातील. हा निर्देशांक फक्त तीन निर्देशकांची समान भाराने सरासरी काढतो, म्हणून त्यांपैकी दोघांनी एकच घटना नोंदवली तर बालसंगोपनाला मॉरिस यांना अपेक्षित असलेल्यापेक्षा जवळपास दुप्पट प्रभाव मिळेल. पहिल्या वाढदिवसापासून आयुर्मान मोजल्याने दोन प्रश्न वेगळे राहतात : बालमृत्यू दर विचारतो की मुले बाल्यावस्था पार करतात का, आणि एका वर्षीचे आयुर्मान विचारते की जी पार करतात ती किती जगण्याची अपेक्षा करू शकतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जीवनाचा भौतिक गुणवत्ता निर्देशांक आणि मानव विकास निर्देशांक यांच्यातील सर्वात स्पष्ट फरक खालीलपैकी कोणता ?

  • (a)PQLI मध्ये उत्पन्नाचा घटक आहे, तर मानव विकास निर्देशांकात तो नाही
  • (b)मानव विकास निर्देशांकात उत्पन्नाचा घटक आहे, तर PQLI तो जाणीवपूर्वक वगळतो
  • (c)दोन्ही निर्देशांक उत्पन्न वगळतात आणि फक्त आरोग्य व शिक्षणाच्या निर्देशकांवर चालतात
  • (d)दोन्हींपैकी एकही निर्देशांक साक्षरता किंवा शालेय शिक्षण निर्देशक म्हणून वापरत नाही

  उत्तर(2) मानव विकास निर्देशांकात उत्पन्नाचा घटक आहे, तर PQLI तो जाणीवपूर्वक वगळतो. मॉरिस यांनी 1979 मध्ये PQLI बालमृत्यू दर, वयाच्या एका वर्षी अपेक्षित आयुर्मान आणि प्राथमिक साक्षरता यांतून बांधला, आणि तो नेमका दरडोई उत्पन्नावरून विकास जोखण्याविरुद्धचा निषेध होता. संयुक्त राष्ट्रे विकास कार्यक्रमाने महबूब उल हक यांच्या नेतृत्वाखाली 1990 मध्ये प्रथम प्रसिद्ध केलेल्या मानव विकास निर्देशांकाने उत्पन्न आरोग्य व शिक्षणाच्या बरोबरीने परत आणले — आज क्रयशक्ती समतेवरील दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणून — या भूमिकेतून की साधनसंपत्तीवरील अधिकार हा स्वतःच मानवी विकासाचा एक आयाम आहे.