रासायनिक पर्यावरणात खालीलपैकी कोणत्या घटकांचा समावेश होतो ? (a) तापमान व माती (b) जल व माती (c) वनस्पती व जल (d) मानवी क्रिया व जैवघटक वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
- (1)फक्त (a) आणि (b)
- (2)फक्त (b)
- (3)फक्त (c) आणि (d)
- (4)यापैकी नाही
बरोबर उत्तर पर्याय (4). हा प्रश्न पर्यावरणाच्या घटकांच्या विभागणीवर, आणि विशेषतः एका फरकावर उभा आहे — सजीव ज्या माध्यमांत राहतात ती माध्यमे, आणि त्या माध्यमांत असलेले पदार्थ, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पर्यावरणाची पहिली विभागणी अजैविक आणि जैविक अशी होते. अजैविक भागाची पुढची विभागणी भौतिक घटक आणि रासायनिक घटक अशी होते. भौतिक घटकांत परिस्थिती येते — तापमान, प्रकाश, पर्जन्य, आर्द्रता, वारा, दाब आणि भूमीचा उतार — आणि त्यांबरोबरच सजीव ज्यांत राहतात ती माध्यमेही, म्हणजे हवा, पाणी आणि माती. रासायनिक घटकांत त्या माध्यमांतले पदार्थ येतात — वातावरणातले वायू, पाण्यात विरघळलेले क्षार व पोषकद्रव्ये, मातीतले खनिज व सेंद्रिय घटक, आणि त्यांतून निघणारे सामू व क्षारतेसारखे गुणधर्म. या कसोटीवर छापलेल्या चारही जोड्या तपासल्या तर एकही जोडी रासायनिक पर्यावरणाचे वर्णन करत नाही. विधान (a) तापमान — जी भौतिक परिस्थिती आहे — आणि माती — जे माध्यम आहे — यांची जोडी करते. विधान (b) जल व माती अशी दोन माध्यमेच देते, त्यांच्यात असलेले रासायनिक पदार्थ नव्हे. विधान (c) वनस्पती — जी सजीव असल्याने जैविक घटकात येते — आणि जल यांची जोडी करते. आणि विधान (d) मानवी क्रिया व जैवघटक अशी जोडी देते, ज्यातले दोन्ही सजीव सृष्टीचे भाग आहेत, परिसराच्या रसायनशास्त्राचे नाहीत. चारही विधानांपैकी एकही पर्यावरणाचा रासायनिक घटक ओळखत नसल्याने सर्वांना नाकारणारी ओळ हेच उत्तर ठरते, म्हणजे पर्याय (4). एक सूचना नोंदवण्याजोगी आहे: 'यापैकी नाही' अशी ओळ पर्यायांत असणे हा स्वतःच कशाचाही पुरावा नाही. ती ओळ उरलेल्या तिन्ही ओळी स्वतंत्रपणे नाकारून कमवावी लागते, आणि वरचा युक्तिवाद नेमके तेच करतो.
- (1)फक्त (a) आणि (b) — ही ओळ विधाने (a) आणि (b) स्वीकारते, म्हणजे तापमान-माती आणि जल-माती या दोन जोड्या रासायनिक पर्यावरणात मोडतात असे मानते. दोन्ही जोड्या चुकतात, आणि वेगवेगळ्या कारणांनी. तापमान ही भौतिक परिस्थिती आहे — ती पदार्थ नाही, तर पदार्थ ज्या स्थितीत असतात ती स्थिती आहे. माती आणि पाणी ही माध्यमे आहेत; त्यांच्यातले क्षार, पोषकद्रव्ये आणि खनिज घटक हे रासायनिक पर्यावरण आहे, पण माध्यम स्वतः रासायनिक घटक म्हणून मोजले जात नाही. ही ओळ निवडणारा उमेदवार बहुधा 'पाणी हे रासायनिक संयुग आहे ना' असा विचार करतो; पण इथे वर्गीकरण रेणूच्या रचनेवर नव्हे तर पर्यावरणीय भूमिकेवर आधारलेले आहे, आणि त्या भूमिकेत पाणी हे सजीवांचे माध्यम आहे.
- (2)फक्त (b) — ही ओळ फक्त विधान (b) स्वीकारते, म्हणजे जल व माती हेच रासायनिक पर्यावरण मानते. मागच्या ओळीत सांगितलेल्या कारणानेच ती चुकते — ही दोन्ही सजीवांची माध्यमे आहेत आणि ती भौतिक अजैविक घटकांत मोडतात. रासायनिक पर्यावरण म्हणजे त्या माध्यमांत काय विरघळलेले किंवा मिसळलेले आहे: पाण्यातले क्षार व पोषकद्रव्ये, मातीतले खनिज व सेंद्रिय घटक, वातावरणातले वायू, आणि त्यांतून निघणारे सामू व क्षारता. हा फरक निव्वळ शब्दच्छल नाही; तो व्यावहारिक आहे. जमीन क्षारपड होणे, पाणी आम्लधर्मी होणे किंवा जलाशयात पोषकद्रव्ये वाढून सुपोषण होणे या सर्व गोष्टींत माध्यम तेच राहते आणि त्याचे रासायनिक पर्यावरण बदलते — आणि तेवढ्या बदलानेच परिसंस्था बदलते.
- (3)फक्त (c) आणि (d) — ही ओळ विधाने (c) आणि (d) स्वीकारते, म्हणजे वनस्पती-जल आणि मानवी क्रिया-जैवघटक या जोड्या रासायनिक पर्यावरणात मोडतात असे मानते. या दोन्ही जोड्यांतला मोठा भाग जैविक घटकाचा आहे: वनस्पती सजीव आहेत, जैवघटक ही संज्ञाच सजीवांसाठी आहे, आणि मानवी क्रिया ही जैविक घटकाचीच एक शाखा असून तिला स्वतंत्रपणे मानवनिर्मित किंवा सांस्कृतिक पर्यावरण असेही म्हटले जाते. म्हणजे ही ओळ रासायनिक घटकाच्या जागी जैविक घटकच ठेवते. या प्रश्नात हा गोंधळ सहज होतो, कारण जैविक घटक रासायनिक पर्यावरणावर परिणाम करतातच — विघटक सेंद्रिय पदार्थ मातीत सोडतात, वनस्पती वायूंची देवाणघेवाण करतात — पण परिणाम करणे आणि त्या वर्गात मोडणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
एखाद्या सजीवाचे पर्यावरण म्हणजे त्याच्या बाहेरच्या आणि त्याच्यावर परिणाम करणाऱ्या सर्व गोष्टींची बेरीज, आणि तिचे विश्लेषण घटकांत विभागणी करून केले जाते. पहिली विभागणी अजैविक आणि जैविक अशी. जैविक घटकात सर्व सजीव आणि त्यांच्या क्रिया येतात, आणि कार्यानुसार त्यांची उत्पादक, भक्षक व विघटक अशी वर्गवारी केली जाते; मानवी क्रियेचा आवाका मोठा असल्याने तिला कधीकधी मानवनिर्मित किंवा सांस्कृतिक पर्यावरण म्हणून स्वतंत्रपणे मांडले जाते. अजैविक घटकाची पुन्हा विभागणी होते. त्याच्या भौतिक बाजूत सौरप्रारण व प्रकाश, तापमान, पर्जन्य व आर्द्रता, वारा व दाब, भूमीचा उठाव व उतार, आणि सजीव ज्यांत राहतात ती हवा, पाणी व माती ही माध्यमे येतात. त्याच्या रासायनिक बाजूत त्या माध्यमांतले पदार्थ येतात — वातावरणातले वायू, अकार्बनी पोषकद्रव्ये व क्षार, कुजण्यातून बाहेर पडणारी सेंद्रिय संयुगे, आणि आम्लता व क्षारतेसारखे त्यातून निघणारे गुणधर्म. या विभागणीचे मोल असे की तिच्यातून परिसंस्थेचे कामकाज स्पष्ट होते: ऊर्जा प्रकाशाच्या रूपात आत येते आणि जैविक घटकातून एकाच दिशेने वाहत जाते, तर रासायनिक मूलद्रव्ये कर्ब, नत्र, स्फुरद व जलचक्रांतून अजैविक व जैविक घटकांदरम्यान फिरत राहतात. म्हणूनच रासायनिक पर्यावरणात बदल झाला की परिसंस्थाच बदलते — माती किंवा पाण्याचे आम्लीकरण, अतिरिक्त पोषकद्रव्यांमुळे होणारे सुपोषण, सिंचित जमिनीतला क्षारपडपणा आणि प्रदूषकांचे साठत जाणे ही सर्व याच बाजूवर काम करणारी उदाहरणे आहेत.
हा प्रश्न वस्तुस्थितीचा नसून वर्गीकरणाचा आहे, आणि तेच त्याचे वेगळेपण. उमेदवाराला माहीत असलेल्या संज्ञाच इथे वापरल्या आहेत — तापमान, माती, पाणी, वनस्पती, मानवी क्रिया — आणि तपासले जाते ते एवढेच की त्यांपैकी प्रत्येक संज्ञा कोणत्या वर्गात मोडते हे नेमके ठाऊक आहे का. अशा प्रश्नांत निर्णय घेण्याची पद्धत यांत्रिक ठेवावी: प्रत्येक शब्दासमोर अजैविक-भौतिक, अजैविक-रासायनिक की जैविक अशी खूण करावी, आणि मगच जोड्या तपासाव्यात. इथे तसे केले तर चारही जोड्या पहिल्याच फेरीत बाद होतात. या प्रश्नात एक मांडणीची विसंगती नोंदवण्याजोगी आहे. मूळ प्रश्नाची ओळ विचारते की रासायनिक पर्यावरणात कोणत्या घटकांचा समावेश होतो, तर पर्यायांच्या आधीची ओळ विचारते की वरीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे. या दोन ओळी वेगवेगळ्या गोष्टी मागतात, कारण छापलेल्या नोंदी ही खरे तर विधाने नसून घटकांच्या जोड्या आहेत. अशा वेळी मूळ प्रश्नाच्या ओळीनेच काम करावे — म्हणजे 'ही जोडी रासायनिक पर्यावरणात मोडते का' असे विचारावे, 'हे विधान खरे आहे का' असे नाही. आयोगाच्या पेपरातील अशी विसंगती आढळली तर ती प्रश्न सोडण्याचे कारण नाही; ती मूळ प्रश्नाच्या रोखावर काम करण्याचे कारण आहे.
- पर्यावरणाची पहिली विभागणी अजैविक व जैविक अशी होते, आणि अजैविक घटकाची पुढची विभागणी भौतिक घटक व रासायनिक घटक अशी केली जाते.
- भौतिक घटकांत तापमान, प्रकाश, पर्जन्य, आर्द्रता, वारा व दाब यांसारख्या परिस्थितींबरोबरच सजीव ज्यांत राहतात ती हवा, पाणी व माती ही माध्यमेही येतात.
- रासायनिक घटक म्हणजे त्या माध्यमांत असलेले पदार्थ — वातावरणातले वायू, विरघळलेले क्षार व पोषकद्रव्ये, मातीतले खनिज व सेंद्रिय घटक, आणि त्यांतून निघणारे सामू व क्षारतेसारखे गुणधर्म.
- वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव आणि मानवी क्रिया हे सर्व जैविक घटकात मोडतात; मानवी क्रियेला तिच्या आवाक्यामुळे कधीकधी मानवनिर्मित किंवा सांस्कृतिक पर्यावरण म्हणून स्वतंत्रपणे मांडले जाते.
- परिसंस्थेत ऊर्जा सूर्यप्रकाशापासून उत्पादक व भक्षकांमधून एकाच दिशेने वाहते, तर रासायनिक मूलद्रव्ये कर्ब, नत्र, स्फुरद व जलचक्रांतून अजैविक व जैविक घटकांदरम्यान फिरत राहतात.
पर्यायांच्या आधीची ओळ 'कोणते विधान बरोबर आहे' असे विचारते, तर मूळ प्रश्न 'रासायनिक पर्यावरणात कोणत्या घटकांचा समावेश होतो' असे विचारतो; उत्तर द्यायचे मूळ प्रश्नालाच. अजैविक भागाची विभागणी भौतिक — तापमान, प्रकाश, पर्जन्य, आर्द्रता, वारा, दाब आणि हवा, पाणी व माती ही माध्यमे — आणि रासायनिक, म्हणजे त्या माध्यमांत असलेले पदार्थ, अशी होते. या यादीत रासायनिक काहीच नाही; पण 'यापैकी नाही' ही ओळ चारही जोड्या स्वतंत्रपणे नाकारूनच कमवावी लागते, ती नुसती उपलब्ध आहे म्हणून गृहीत धरता येत नाही.
- पाणी व माती ही रासायनिक संयुगे किंवा पदार्थ आहेत म्हणून ती रासायनिक पर्यावरणात मोडतात असे मानणे — पर्यावरणीय वर्गीकरणात ती सजीवांची माध्यमे असून भौतिक घटकात येतात.
- वनस्पती व मानवी क्रिया यांना अजैविक घटकात टाकणे — दोन्ही जैविक घटकाचा भाग असून मानवी क्रियेला स्वतंत्रपणे मानवनिर्मित पर्यावरण म्हटले जाते.
- जैविक घटक रासायनिक पर्यावरणावर परिणाम करतात म्हणून ते त्याच वर्गात मोडतात असे मानणे — परिणाम करणे आणि त्या वर्गात असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- मूळ प्रश्नाची ओळ आणि पर्यायांच्या आधीची ओळ वेगवेगळ्या गोष्टी विचारत असताना गोंधळणे — अशा वेळी मूळ प्रश्नाच्या रोखानेच काम करावे.
पर्यावरणाच्या घटकांचे वर्गीकरण एमपीएससीच्या पेपरात दोन रूपांत येते: याच प्रकारचा 'अमुक घटकात कोणत्या गोष्टी येतात' असा प्रश्न, आणि घटक-ते-उदाहरण अशा जोड्या. आयोगाची इथली चाल म्हणजे यादीत परिचित पण वेगवेगळ्या वर्गांतल्या संज्ञा एकत्र मिसळणे, जेणेकरून उमेदवाराला संज्ञा माहीत आहे की तिचे वर्गीकरणही माहीत आहे हे तपासता येईल. 'यापैकी नाही' अशी ओळ या भागात वारंवार दिसते, कारण जोड्या मुद्दाम मिसळून बांधल्या असतील तर तीच एकमेव खरी ओळ उरते; तरीही ती ओळ केवळ ती उपलब्ध आहे म्हणून निवडू नये — उरलेल्या तिन्ही ओळी स्वतंत्रपणे नाकारून ती कमवावी लागते. या भागाची तयारी करताना पर्यावरणाच्या घटकांचा एक छोटा तक्ता — अजैविक भौतिक, अजैविक रासायनिक, जैविक — आणि प्रत्येक रकान्यात चार-पाच उदाहरणे लिहून ठेवावीत; तेवढ्याने या प्रकारचे प्रश्न वेगाने सुटतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पर्यावरणाच्या रासायनिक घटकात खालीलपैकी कशाचा समावेश होतो ?
- (a)तापमान व वाऱ्याचा वेग
- (b)पाण्यात विरघळलेले क्षार व पोषकद्रव्ये
- (c)वनस्पती व प्राणी
- (d)भूमीचा उठाव व उतार
उत्तर(b) पाण्यात विरघळलेले क्षार व पोषकद्रव्ये — रासायनिक घटक म्हणजे माध्यमांत असलेले पदार्थ, म्हणजे वातावरणातले वायू, विरघळलेले क्षार व पोषकद्रव्ये, मातीतले खनिज व सेंद्रिय घटक आणि त्यांतून निघणारे सामू व क्षारतेसारखे गुणधर्म. तापमान, वारा व भूमीचा उतार हे भौतिक घटक आहेत, तर वनस्पती व प्राणी जैविक घटकात मोडतात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
परिसंस्थेतील ऊर्जाप्रवाह व मूलद्रव्यांच्या अभिसरणाबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
- (a)ऊर्जा व मूलद्रव्ये दोन्ही चक्राकार फिरतात
- (b)ऊर्जा एकाच दिशेने वाहते, तर मूलद्रव्ये अजैविक व जैविक घटकांदरम्यान चक्राकार फिरतात
- (c)ऊर्जा चक्राकार फिरते, तर मूलद्रव्ये एकाच दिशेने वाहतात
- (d)ऊर्जा व मूलद्रव्ये दोन्ही एकाच दिशेने वाहतात
उत्तर(b) ऊर्जा एकाच दिशेने वाहते, तर मूलद्रव्ये अजैविक व जैविक घटकांदरम्यान चक्राकार फिरतात — ऊर्जा सूर्यप्रकाशाच्या रूपात परिसंस्थेत येते आणि उत्पादक व भक्षकांमधून पुढे जात उष्णतेच्या रूपात बाहेर पडते, ती परत येत नाही. कर्ब, नत्र, स्फुरद व पाणी मात्र आपापल्या जैवभूरासायनिक चक्रांतून पुन्हा पुन्हा फिरत राहतात.