MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 19 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3). एका यादीत चार राज्ये आणि दुसऱ्या यादीत चार अभयारण्ये आहेत; ती शेजारी शेजारी छापली आहेत ती केवळ सोयीसाठी, आणि जोडणी प्रत्येक अभयारण्याविषयीच्या माहितीवरूनच बांधावी लागते. या आयोगाच्या उमेदवाराला चुकवून चालणार नाही अशा जोडीपासून सुरुवात करावी. (i) राधानगरी हे महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यात, सह्याद्रीच्या दक्षिण टोकाला आहे. ते 1958 मध्ये दाजीपूर अभयारण्य म्हणून अधिसूचित झाले, राज्यातले सर्वांत जुने अभयारण्य आहे, गव्यांच्या वस्तीसाठी ओळखले जाते आणि जागतिक वारसा म्हणून मान्यता मिळालेल्या पश्चिम घाट क्षेत्रात त्याचा समावेश होतो. म्हणून (b) महाराष्ट्र — (i), आणि या एका जोडीने चारपैकी दोन ओळी लगेच गळून पडतात. (iii) पुलिकत हे कोरोमंडल किनाऱ्यावरचे मोठे खाऱ्या पाण्याचे खाजण असून भारतीय खाजणांत ते चिल्कानंतर दुसऱ्या क्रमांकाचे आहे; श्रीहरिकोटा या लांबट बेटाने ते बंगालच्या उपसागरापासून वेगळे झाले आहे. हे खाजण आंध्र प्रदेश व तमिळनाडूच्या सीमेवर पसरलेले असून रोहित पक्षी व पाणकावळ्यांसाठी प्रसिद्ध असलेले तेथील पक्षी अभयारण्य इथे (a) आंध्र प्रदेशाशी जोडलेले आहे. (iv) जलदापारा हे उत्तर पश्चिम बंगालमधील दुआर भागात, अलिपुरद्वार जिल्ह्यात तोर्सा नदीकाठी असून आसामबाहेरील एकशिंगी गेंड्याच्या प्रमुख आश्रयस्थानांपैकी एक आहे; ते दीर्घकाळ अभयारण्य होते आणि 2012 मध्ये त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला. म्हणून (c) पश्चिम बंगाल — (iv). (ii) भगवान महावीर हे गोव्यातले सर्वांत मोठे संरक्षित क्षेत्र असून ते कर्नाटकच्या सीमेवर पश्चिम घाटात आहे आणि त्यात मोले राष्ट्रीय उद्यान व दूधसागर धबधबा सामावलेले आहेत. म्हणून (d) गोवा — (ii). पूर्ण जोडणी (a)-(iii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(ii) अशी होते, म्हणजेच पर्याय (3).

• (1)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (ii) — ही ओळ राधानगरी पश्चिम बंगालला देते आणि महाराष्ट्राला पुलिकत — म्हणजे या प्रश्नातली सर्वांत निश्चित जोडी ती मोडते. राधानगरी कोल्हापूर जिल्ह्यात असून ते महाराष्ट्रातले सर्वांत जुने अभयारण्य आहे; ही नोंद राज्याच्या भूगोलातली मूलभूत नोंद असल्याने ती न जुळणारी कोणतीही ओळ पुढे तपासण्याची गरजच उरत नाही. शिवाय ही ओळ जलदापारा आंध्र प्रदेशला आणि भगवान महावीर गोव्याऐवजी दुसरीकडे नेते. जोड्यांच्या प्रश्नात सर्वांत खात्रीशीर जोडीवर सर्व ओळी तपासणे ही नेहमीची काटकसर आहे; इथे राधानगरी-महाराष्ट्र ही एकच तपासणी चारपैकी दोन ओळी एका फटक्यात काढून टाकते.
• (2)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — ही ओळ दोन्ही याद्या सरळ वरून खाली जोडते — आंध्र प्रदेश (i) शी, महाराष्ट्र (ii) शी, पश्चिम बंगाल (iii) शी आणि गोवा (iv) शी — आणि चारही जोड्या चुकतात. दोन्ही याद्या पानावर शेजारी छापल्या असल्याने डोळा आडवा वाचतो आणि शेजारपणालाच जोडी मानण्याचा मोह होतो; अशा प्रश्नांत छापील क्रम टिकवणारी ओळ हमखास पर्यायांत ठेवलेली असते. इथे ती राधानगरी आंध्र प्रदेशला, भगवान महावीर महाराष्ट्राला, पुलिकत पश्चिम बंगालला आणि जलदापारा गोव्याला देते. यांपैकी शेवटची जोडी सर्वाधिक उघड चुकीची आहे — एकशिंगी गेंड्याचे आश्रयस्थान गोव्यात असणे शक्यच नाही — आणि एवढी एक तपासणी ही ओळ बाद करते.
• (4)(a) - (iii), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iv) — ही सर्वांत धोकादायक ओळ आहे, कारण ती पहिल्या दोन जोड्या अगदी बरोबर देते — आंध्र प्रदेशला पुलिकत आणि महाराष्ट्राला राधानगरी — आणि नंतरच्या दोन उलट्या करते: ती पश्चिम बंगालला भगवान महावीर आणि गोव्याला जलदापारा देते. महाराष्ट्रातील उमेदवार राधानगरीची जोडी तपासतो, ती बरोबर आढळते आणि तिथेच तपासणी थांबवतो — नेमकी हीच सवय या ओळीने हेरली आहे. उरलेल्या दोन जोड्या तपासणे इथे सोपे आहे: भगवान महावीर हे नावच जैन परंपरेशी आणि म्हणून पश्चिम किनाऱ्याशी जोडलेले असून ते गोव्यातले सर्वांत मोठे संरक्षित क्षेत्र आहे, तर जलदापारा हे उत्तर बंगालच्या दुआर भागातले एकशिंगी गेंड्याचे आश्रयस्थान आहे. कोणतीही ओळ चारही जोड्यांसाठी शेवटपर्यंत तपासावी हा या पेपरातला वारंवार शिकवला जाणारा धडा आहे.

अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्याने वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम 1972 अन्वये घोषित केली जातात, आणि दोहोंत फरक संरक्षणाच्या कडकपणाचा आहे: राष्ट्रीय उद्यानात संरक्षण अधिक कडक असते, तर अभयारण्यात काही नियंत्रित हक्क चालू राहू शकतात. एखादे अभयारण्य पुढे राष्ट्रीय उद्यानाच्या दर्जावर नेले जाऊ शकते — जलदापारा हे त्याचेच उदाहरण, जे 2012 मध्ये राष्ट्रीय उद्यान झाले. या प्रकारच्या प्रश्नांची तयारी करताना प्रत्येक संरक्षित क्षेत्रासमोर तीन नोंदी लिहून ठेवाव्यात: राज्य, जिल्हा किंवा प्रदेश, आणि ते क्षेत्र कशासाठी ओळखले जाते. या प्रश्नातल्या चार क्षेत्रांच्या नोंदी अशा — राधानगरी: महाराष्ट्र, कोल्हापूर, राज्यातले सर्वांत जुने अभयारण्य आणि गव्यांसाठी प्रसिद्ध; पुलिकत: आंध्र प्रदेश-तमिळनाडू सीमेवरचे खाऱ्या पाण्याचे खाजण, श्रीहरिकोटा बेटाने समुद्रापासून वेगळे, रोहित पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध; जलदापारा: पश्चिम बंगाल, अलिपुरद्वार जिल्ह्यातील दुआर भाग, तोर्सा नदीकाठी, एकशिंगी गेंड्यासाठी प्रसिद्ध; भगवान महावीर: गोवा, कर्नाटक सीमेवर पश्चिम घाटात, गोव्यातले सर्वांत मोठे संरक्षित क्षेत्र, ज्यात मोले राष्ट्रीय उद्यान व दूधसागर धबधबा येतात. या चार नोंदींत भूगोलाचे वेगवेगळे प्रकार आले आहेत — घाटातले जंगल, किनारी खाजण, हिमालयाच्या पायथ्याचे गवताळ प्रदेश — आणि प्रत्येक प्रकाराशी जोडलेला एक प्रमुख प्राणी लक्षात ठेवला की जोडणी आपोआप उभी राहते.

संरक्षित क्षेत्र आणि राज्य यांच्या जोड्या हा राज्य आयोगांच्या पेपरांतला ठरावीक प्रश्न आहे, कारण यादी मर्यादित आहे आणि उत्तर निःसंदिग्ध असते. या प्रश्नाची रचना नोंदवण्याजोगी आहे. महाराष्ट्राच्या उमेदवारासाठी राधानगरी-महाराष्ट्र ही जोडी सर्वांत परिचित असून तिच्यावर तपासणी केली तर चारपैकी दोन ओळी लगेच बाद होतात; उरलेल्या दोन ओळींत मात्र फरक फक्त शेवटच्या दोन जोड्यांचा आहे, आणि तिथेच खरा निर्णय होतो. म्हणजे हा प्रश्न 'एक निश्चित जोडी पुरेशी नाही' असा बांधलेला आहे — निश्चित जोडी अर्धे काम करते आणि उरलेले अर्धे काम पश्चिम बंगाल व गोवा यांतला फरक ठरवते. पर्याय (4) नेमका याच अर्धवट तपासणीवर उभा आहे. या पेपरातील जोड्यांच्या प्रश्नांत ही रचना वारंवार दिसते, आणि तिच्यावरचा एकच उपाय म्हणजे प्रत्येक ओळ चारही जोड्यांसाठी शेवटपर्यंत तपासणे. मराठी स्तंभात दोन्ही याद्यांचे क्रमांक लॅटिनच आहेत — डावीकडे (a)-(d) आणि उजवीकडे (i)-(iv) — त्यामुळे मराठी वाचणाऱ्या उमेदवारालाही त्याच अक्षरांवर काम करावे लागते, आणि पुलिकतचे नाव मराठीत 'पुलिकत' असे लिप्यंतरित केले आहे.

• राधानगरी अभयारण्य महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यात असून ते 1958 मध्ये दाजीपूर अभयारण्य म्हणून अधिसूचित झाले; ते राज्यातले सर्वांत जुने अभयारण्य असून गव्यांच्या वस्तीसाठी ओळखले जाते.
• पुलिकत हे आंध्र प्रदेश व तमिळनाडूच्या सीमेवर पसरलेले खाऱ्या पाण्याचे किनारी खाजण असून आकाराने ते भारतीय खाजणांत चिल्कानंतर दुसऱ्या क्रमांकाचे आहे; श्रीहरिकोटा बेटाने ते समुद्रापासून वेगळे झाले असून रोहित पक्षी व पाणकावळ्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.
• जलदापारा उत्तर पश्चिम बंगालमधील दुआर भागात अलिपुरद्वार जिल्ह्यात तोर्सा नदीकाठी असून ते आसामबाहेरील एकशिंगी गेंड्याचे प्रमुख आश्रयस्थान आहे; 2012 मध्ये त्याला अभयारण्याकडून राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला.
• भगवान महावीर अभयारण्य हे गोव्यातले सर्वांत मोठे संरक्षित क्षेत्र असून ते कर्नाटकच्या सीमेवर पश्चिम घाटात आहे आणि त्यात मोले राष्ट्रीय उद्यान व दूधसागर धबधबा सामावलेले आहेत.
• अभयारण्ये व राष्ट्रीय उद्याने वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम 1972 अन्वये घोषित होतात; राष्ट्रीय उद्यानात संरक्षण अधिक कडक असते, तर अभयारण्यात काही नियंत्रित हक्क चालू राहू शकतात.

• शेजारी शेजारी छापलेल्या दोन याद्या म्हणजेच समोरासमोरची नोंद ही जोडी असे मानणे — पर्याय (2) नेमका त्याच सवयीसाठी छापलेला आहे.
• सर्वांत परिचित जोडी बरोबर आढळली म्हणून तपासणी थांबवणे — इथे राधानगरी-महाराष्ट्र ही जोडी दोनच ओळी बाद करते आणि उरलेला निर्णय पश्चिम बंगाल व गोवा यांतल्या फरकावर होतो.
• अभयारण्याचे नाव लक्षात ठेवणे पण त्याचा जिल्हा किंवा तेथील वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी न ठेवणे — जोड्यांचे प्रश्न नेमक्या याच दुसऱ्या नोंदीवर सुटतात.
• पुलिकत केवळ तमिळनाडूचे मानणे — ते खाजण आंध्र प्रदेश व तमिळनाडूच्या सीमेवर पसरलेले असून या प्रश्नात ते आंध्र प्रदेशाशी जोडलेले आहे.

संरक्षित क्षेत्रे एमपीएससीच्या पेपरात तीन ठरावीक आकारांत येतात: याच प्रकारच्या क्षेत्र-ते-राज्य जोड्या, 'अमुक अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे' असा एका ओळीचा प्रश्न, आणि एखाद्या क्षेत्राचे वैशिष्ट्य — तेथील प्रमुख प्राणी, त्याचा दर्जा किंवा त्याची स्थापना — विचारणारा तपशिलाचा प्रश्न. यादीत महाराष्ट्रातले एक क्षेत्र ठेवण्याची आयोगाची पद्धत जवळजवळ ठरलेली आहे, आणि तेच क्षेत्र सोडवणुकीचा दुवा ठरते. मात्र या प्रश्नाप्रमाणे ते एकटे पुरेसे नसेल अशी रचनाही आयोग करतो, म्हणून राज्याबाहेरची तीन-चार प्रसिद्ध क्षेत्रे — काझीरंगा, जलदापारा, पुलिकत, भरतपूर, गीर — त्यांच्या राज्यांसह लक्षात ठेवावीत. तयारीसाठी क्षेत्र, राज्य, जिल्हा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी अशा चार रकान्यांचा तक्ता सर्वांत उपयुक्त ठरतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्रातील सर्वांत जुने अभयारण्य असलेले आणि गव्यांसाठी ओळखले जाणारे राधानगरी अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?

  • (a)सिंधुदुर्ग
  • (b)कोल्हापूर
  • (c)सातारा
  • (d)रत्नागिरी

  उत्तर(b) कोल्हापूर — राधानगरी सह्याद्रीच्या दक्षिण टोकाला कोल्हापूर जिल्ह्यात असून ते 1958 मध्ये दाजीपूर अभयारण्य म्हणून अधिसूचित झाले; राज्यातले सर्वांत जुने अभयारण्य असलेले हे क्षेत्र गव्यांच्या वस्तीसाठी प्रसिद्ध आहे आणि जागतिक वारसा म्हणून मान्यता मिळालेल्या पश्चिम घाट क्षेत्रात त्याचा समावेश होतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एकशिंगी गेंड्याचे आश्रयस्थान असलेले जलदापारा हे संरक्षित क्षेत्र कोणत्या राज्यात आहे ?

  • (a)आसाम
  • (b)पश्चिम बंगाल
  • (c)अरुणाचल प्रदेश
  • (d)बिहार

  उत्तर(b) पश्चिम बंगाल — जलदापारा उत्तर पश्चिम बंगालमधील दुआर भागात अलिपुरद्वार जिल्ह्यात तोर्सा नदीकाठी असून ते आसामबाहेरील एकशिंगी गेंड्याच्या प्रमुख आश्रयस्थानांपैकी एक आहे; 2012 मध्ये त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला. आसामातील काझीरंगा व पोबितोरा ही याच प्राण्याची दुसरी प्रसिद्ध क्षेत्रे आहेत.