खालील विधाने पहा : (a) सागर चक्रीवादळ मे 2019 मधे अरबी समुद्रात तयार झाले. (b) सागर चक्रीवादळाने दक्षिण कोकण किनाऱ्यावर मालमत्तेचे नुकसान केले.
- (1)विधान (a) बरोबर आहे
- (2)विधान (b) बरोबर आहे
- (3)विधाने (a) आणि (b) बरोबर आहेत
- (4)विधाने (a) आणि (b) बरोबर नाहीत
बरोबर उत्तर पर्याय (4). छापलेली दोन्ही विधाने चुकीची आहेत, आणि ती दोन वेगवेगळ्या कारणांनी चुकतात — म्हणूनच दोन्ही नाकारणारी ओळ हेच उत्तर ठरते. विधान (a) मध्ये वर्ष चुकले आहे. 'सागर' नावाचे चक्रीवादळ 16 मे 2018 रोजी तयार झाले, मे 2019 मध्ये नव्हे. शिवाय ते एडनच्या आखातात — येमेन आणि उत्तर सोमालियादरम्यानच्या अरुंद समुद्रपट्ट्यात — तयार झाले. हा भाग भारतीय हवामान खात्याच्या अरबी समुद्रविषयक कार्यक्षेत्राच्या अगदी पश्चिम टोकाला येतो, त्यामुळे 'अरबी समुद्र' हे शब्द ओळखीचे वाटतात आणि वाचकाची नजर वर्षावरून घसरून जाते. अशा जोडवाक्यात समुद्र बरोबर असून वर्ष चुकले, तर ते विधान अर्धे बरोबर ठरत नाही; ते चुकीचेच ठरते. म्हणून विधान (a) केवळ तारखेच्या आधारावरच नाकारावे लागते. विधान (b) भूगोलावर चुकते, आणि पूर्णपणे चुकते. सागर एडनच्या आखाताच्या संपूर्ण लांबीवरून पश्चिम-नैऋत्येकडे म्हणजे भारतापासून दूर सरकत गेले आणि 19 मे 2018 रोजी सोमालीलँडच्या किनाऱ्यावर लुघायाजवळ जमिनीवर धडकले. उत्तर हिंदी महासागरात नोंदली गेलेली ही सर्वांत पश्चिमेकडची धडक आहे. त्याचे नुकसान सोमालीलँड, जिबूती आणि येमेनमध्ये झाले — तेथील किनारी भागांत आलेल्या पुरात माणसे, गुरे, पिके आणि मालमत्ता वाहून गेली. 2020 च्या 'गती' वादळापर्यंत सोमालियाच्या किनाऱ्यावर धडकलेले ते सर्वांत तीव्र उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ होते. हे वादळ पूर्व अरबी समुद्रात आलेच नाही, त्यामुळे दक्षिण कोकण किनाऱ्यावरील मालमत्तेचे नुकसान त्याने केलेले असणे शक्यच नाही. विधान (a) तारखेवर आणि विधान (b) संपूर्ण मार्गावर चुकत असल्याने दोन्हीपैकी एकही स्वीकारता येत नाही, आणि तसे सांगणारी एकमेव ओळ म्हणजे पर्याय (4).
- (1)विधान (a) बरोबर आहे — विधान (a) एकटे स्वीकारता येत नाही, कारण त्यात छापलेले वर्षच चुकीचे आहे. सागर हे मे 2018 चे वादळ होते — 16 मे 2018 रोजी तयार झाले आणि काही दिवसांतच इथिओपिया व सोमालीलँडवर विरून गेले. ही ओळ निवडणारा उमेदवार घटनेची तारीख पूर्ण एका वर्षाने चुकवणारे वाक्य स्वीकारतो. 'अरबी समुद्र' हा भाग हा सापळा चालवतो: सागर खरोखरच भारतीय हवामान खात्याच्या अरबी समुद्रविषयक कार्यक्षेत्रात मोडणाऱ्या पाण्यात तयार झाले, त्यामुळे वाक्य ओळखीचे वाटते. जोडवाक्य ही साखळी मानावी — प्रत्येक कडी बरोबर असेल तरच ते बरोबर; एक चुकीचे वर्ष, आकडा किंवा जिल्हा ती साखळी तोडतो. इथे वर्षाने ती तोडली आहे.
- (2)विधान (b) बरोबर आहे — विधान (b) एकटेही चुकीचे आहे, आणि ज्या एकाच गोष्टीचे ते बनले आहे तिच्याबाबतच चुकते. सागर एडनच्या आखातातून पश्चिमेकडे सरकत आफ्रिकेच्या शिंगावर धडकले; ते भारताकडे पूर्वेकडे आलेच नाही आणि महाराष्ट्र किंवा गोव्याच्या किनाऱ्याला त्याचा स्पर्शही झाला नाही. उमेदवार ही ओळ निवडतात कारण अलीकडच्या वर्षांत अरबी समुद्रातील वादळांनी कोकण किनाऱ्याचे खरोखरच नुकसान केले आहे, आणि त्या नुकसानीची आठवण समोर येईल त्या वादळाच्या नावाला चिकटते. प्रत्यक्ष नुकसान करणारी वादळे वेगळी होती — 3 जून 2020 रोजी रायगड जिल्ह्यात अलिबागजवळ धडकलेले 'निसर्ग' आणि मे 2021 मध्ये कोकणलगत उत्तरेकडे सरकून गुजरातच्या किनाऱ्यावर गेलेले 'तौक्ते'. बरोबर घटना चुकीच्या नावाला जोडणे हाच या प्रकारचे प्रश्न गमावण्याचा सर्वांत सामान्य मार्ग आहे.
- (3)विधाने (a) आणि (b) बरोबर आहेत — ही ओळ दोन्ही विधाने एकाच वेळी स्वीकारायला सांगते, आणि दोन्ही स्वतंत्रपणे चुकत असल्याने ती टिकू शकत नाही. ही ओळ छापलेली का असते हेही समजून घेण्यासारखे आहे: दोन विधानांच्या प्रश्नात चारही पर्याय सर्व शक्यता संपवतात — फक्त पहिले बरोबर, फक्त दुसरे बरोबर, दोन्ही बरोबर, दोन्ही चूक — त्यामुळे वस्तुस्थिती काहीही असो, 'दोन्ही बरोबर' ही ओळ छापावीच लागते. तिचे अस्तित्व हा कशाचाही पुरावा नाही. या मांडणीची योग्य हाताळणी म्हणजे पर्यायांकडे बघण्यापूर्वीच प्रत्येक विधानाशेजारी बरोबर किंवा चूक अशी खूण करणे आणि मग त्या दोन खुणांशी जुळणारी ओळ वाचून काढणे. इथे दोन्ही खुणा 'चूक' आहेत, त्यामुळे दुसरे विधान तपासताच ही ओळ बाद होते.
उत्तर हिंदी महासागरातील उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांचा मागोवा घेण्याचे आणि त्यांना नावे देण्याचे काम भारतीय हवामान खाते या क्षेत्रासाठीचे प्रादेशिक विशेष हवामान केंद्र म्हणून करते; नावांची यादी या क्षेत्रातील सदस्य देशांनी दिलेली असते. एकाच यादीतून अरबी समुद्र आणि बंगालचा उपसागर या दोन्हींना नावे दिली जात असल्याने वादळ कोठे तयार झाले किंवा कोठे गेले याचा कोणताही सुगावा त्याच्या नावातून लागत नाही — आणि नेमका हाच गैरसमज असे प्रश्न वापरतात. सागर हे क्षेत्राच्या अगदी पश्चिम टोकाला तयार होणाऱ्या मोजक्या वादळांपैकी एक. एडनचे आखात आणि सोमालियाचा किनारा येथे वादळे फार क्वचित पोहोचतात, कारण नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांचा प्रवाह आणि सोमाली किनाऱ्यालगत वर येणारे थंड पाणी त्यांना दाबून टाकतात; याच दुर्मिळतेमुळे सागर आणि दोन वर्षांनंतरचे गती ही सोमालियातील धडकेचे विक्रम म्हणून नोंदली गेली. तरीही अलीकडच्या वर्षांत अरबी समुद्रात तीव्र वादळांची संख्या वाढली आहे, आणि महाराष्ट्रासाठी महत्त्वाची ठरतात ती ईशान्येकडे वळणारी किंवा कोकणलगत उत्तरेकडे धावणारी वादळे — 2020 चे निसर्ग आणि 2021 चे तौक्ते ही त्यांची अलीकडची उदाहरणे. उमेदवारासाठी उपयोगाचे ज्ञानाचे एकक म्हणजे लक्षात ठेवण्याजोग्या प्रत्येक वादळाची चार भागांची नोंद: वर्ष, समुद्र, धडकेचा किनारा आणि झालेले नुकसान.
हा दोन विधानांच्या पडताळणीचा प्रश्न आहे — पेपरची सुरुवात याच मांडणीने होते आणि ती पुढेही वारंवार येते. ही मांडणी हुशारीपेक्षा शिस्तीला गुण देते. विधान (a) वाचा, ते स्वतंत्रपणे ठरवा आणि खूण करा; विधान (b) वाचा, तेही स्वतंत्रपणे ठरवा आणि खूण करा; आणि मगच चार ओळींकडे वळून आपल्या दोन खुणांशी जुळणारी ओळ निवडा. उमेदवार हा प्रश्न गमावतात तो आधी पर्याय वाचून, 'अरबी समुद्र' आणि 'कोकण' हे शब्द ओळखून, आणि जी ओळ शक्य वाटते ती निवडून. आयोग अशी विधाने मुद्दाम अशी रचतो की त्यांपैकी एक मूळ मुद्द्यावर नव्हे तर एका तपशिलावर — इथे वर्षावर — चुकते; यातून उमेदवाराने चालू घडामोडी तारखेसह लक्षात ठेवल्या आहेत की केवळ नावे ओळखतो आहे हे तपासले जाते. चक्रीवादळे हा या आयोगाचा आवडता विषय आहे: महाराष्ट्राला लांब कोकण किनारा आहे, अलीकडच्या वर्षांत राज्याने अरबी समुद्रातील दोन नुकसानकारक वादळे अनुभवली आहेत, आणि आपत्ती व्यवस्थापनाचा अभ्यासक्रमातील भाग हा विषय अनेक बाजूंनी विचारण्याजोगा करतो. हेही लक्षात घ्या की इथे पर्याय (4) ही नकारार्थी ओळ आहे आणि या पानावर ती इतर ओळींसारख्याच साध्या टाइपात छापली आहे — वाचकाला सावध करणारे कोणतेही चिन्ह नाही; ती सावधगिरी वाचकानेच बाळगायची आहे.
- 'सागर' हे चक्रीवादळ 16 मे 2018 रोजी येमेन आणि उत्तर सोमालियादरम्यानच्या एडनच्या आखातात तयार झाले — छापलेल्या पहिल्या विधानात म्हटल्याप्रमाणे मे 2019 मध्ये नव्हे, आणि हा भाग अरबी समुद्रविषयक कार्यक्षेत्राच्या पश्चिम टोकाला येतो.
- सागर एडनच्या आखाताच्या संपूर्ण लांबीवरून पश्चिम-नैऋत्येकडे सरकले आणि 19 मे 2018 रोजी वायव्य सोमालीलँडमधील लुघायाजवळ जमिनीवर धडकले; उत्तर हिंदी महासागरात नोंदली गेलेली ही सर्वांत पश्चिमेकडची धडक आहे.
- या वादळाचे नुकसान सोमालीलँड, जिबूती आणि येमेनमध्ये झाले — किनारी भागांत आलेल्या पुरात माणसे आणि गुरे दगावली आणि पिके व मालमत्तेची हानी झाली. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर त्याचा कोणताही परिणाम झाला नाही.
- 2020 च्या 'गती' वादळापर्यंत सोमालियाच्या किनाऱ्यावर धडकलेले सागर हे सर्वांत तीव्र उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ होते; त्या किनाऱ्यावर चक्रीवादळाची धडक ही मुळातच दुर्मिळ घटना आहे.
- अलीकडच्या वर्षांत महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावर परिणाम करणारी अरबी समुद्रातील वादळे म्हणजे 3 जून 2020 रोजी रायगड जिल्ह्यात अलिबागजवळ किनारा ओलांडणारे 'निसर्ग' आणि मे 2021 मध्ये कोकणलगत उत्तरेकडे सरकून गुजरातमध्ये धडकलेले 'तौक्ते'.
दोन्ही विधानांवर फुली पडली की दोन्ही नाकारणारी एकच ओळ शिल्लक राहते — पर्याय (4). कोकणाचे नुकसान करणारी अरबी समुद्रातील वादळे वेगळी आहेत आणि इथे त्यांचीच नावे उसनी घेतली जातात : 3 जून 2020 रोजी रायगडमध्ये अलिबागजवळ किनारा ओलांडणारे निसर्ग, आणि मे 2021 मध्ये कोकणलगत उत्तरेकडे सरकून गुजरातेत शिरलेले तौक्ते.
- विधानातील समुद्र किंवा प्रदेश बरोबर आहे म्हणून ते विधान स्वीकारणे, जरी घटनेला जोडलेले वर्ष चुकीचे असले — जोडवाक्यातील एक कडी तुटली की संपूर्ण विधान चुकते.
- एका चक्रीवादळाने केलेले नुकसान दुसऱ्या वादळाच्या नावाला जोडणे — निसर्ग आणि तौक्ते यांची भारताजवळ कधीही न आलेल्या वादळांशी गल्लत याच प्रकारे होते.
- विधाने ठरवण्याआधीच चार ओळी वाचणे, ज्यामुळे स्वतंत्र निर्णयाशी जुळणाऱ्या ओळीऐवजी ऐकीव-ओळखीची वाटणारी ओळ निवडली जाते.
- अरबी समुद्रात तयार झालेले वादळ भारताकडेच सरकले असणार असे गृहीत धरणे, तर प्रत्यक्षात या क्षेत्राच्या पश्चिम टोकाकडची वादळे बहुधा आफ्रिकेच्या शिंगाकडे जातात.
चक्रीवादळांवरचे प्रश्न या आयोगाच्या पेपरात तीन आकारांत येतात: नाव-ते-समुद्र किंवा नाव-ते-धडक अशी जोडणी, नेमक्या याच प्रकारची दोन विधानांची पडताळणी, आणि भारतीय हवामान खात्याच्या वाऱ्याच्या वेगावर आधारित वर्गवारीची व्याख्या. परीक्षेच्या वेळी दोन ते चार वर्षे जुनी असलेली वादळे आयोग पसंत करतो — 2022 च्या पेपरासाठी याचा अर्थ 2018 ते 2021 दरम्यानची अरबी समुद्रातील वादळे. शिवाय चूक वादळाच्या नावात न ठेवता ती तारखेत किंवा किनाऱ्यात ठेवण्याकडे त्याचा कल असतो, कारण तेच तपशील उमेदवाराने वगळण्याची शक्यता सर्वाधिक असते. या तिन्ही आकारांना पुरून उरणारी तयारी म्हणजे अलीकडच्या प्रत्येक नामांकित वादळाची एका ओळीची नोंद — वर्ष, समुद्र, मार्ग, धडकेचा किनारा आणि ते वादळ मुळात लक्षात ठेवण्याजोगे का ठरले.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मे 2018 मध्ये जमिनीवर धडकलेल्या 'सागर' चक्रीवादळाने खालीलपैकी कोणता किनारा ओलांडला ?
- (a)महाराष्ट्राचा दक्षिण कोकण किनारा
- (b)आफ्रिकेच्या शिंगावरील सोमालीलँडचा किनारा
- (c)दीवजवळील गुजरातचा किनारा
- (d)पुरीजवळील ओडिशाचा किनारा
उत्तर(b) आफ्रिकेच्या शिंगावरील सोमालीलँडचा किनारा — सागर 16 मे 2018 रोजी एडनच्या आखातात तयार झाले, त्या आखाताच्या लांबीवरून पश्चिम-नैऋत्येकडे सरकले आणि 19 मे 2018 रोजी लुघायाजवळ जमिनीवर धडकले. उत्तर हिंदी महासागरात नोंदली गेलेली ही सर्वांत पश्चिमेकडची धडक आहे. हे वादळ पूर्व अरबी समुद्रात कधीच आले नाही आणि त्याचे नुकसान सोमालीलँड, जिबूती व येमेनमध्ये झाले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
3 जून 2020 रोजी महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यात अलिबागजवळ कोणते चक्रीवादळ जमिनीवर धडकले ?
- (a)तौक्ते
- (b)सागर
- (c)निसर्ग
- (d)गती
उत्तर(c) निसर्ग — हे वादळ 3 जून 2020 रोजी अलिबागजवळ महाराष्ट्राचा किनारा ओलांडले आणि अनेक वर्षांत मुंबईच्या सर्वांत जवळ आलेली अरबी समुद्रातील प्रणाली ठरले. तौक्ते मे 2021 मध्ये कोकणलगत उत्तरेकडे सरकून गुजरातच्या किनाऱ्यावर गेले; सागरने 2018 मध्ये सोमालीलँडवर आणि गतीने 2020 मध्ये सोमालियावर धडक दिली, आणि यांपैकी एकही भारताजवळ आले नाही.