अल्फा, बिटा व गामा विविधता (Alpha, Beta and Gamma) म्हणजे काय ? (a) सजीवांची श्रीमंती (b) सिम्पसन विविधता सुची (c) जैवविविधता मोजण्याचे भौगोलीक प्रमाण (d) व्हीटाकेर (Whittaker) (1972) यांनी सुचविलेले शब्दार्थ वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
- (1)फक्त (a) आणि (b)
- (2)फक्त (b)
- (3)फक्त (c)
- (4)फक्त (c) आणि (d)
बरोबर उत्तर पर्याय (3). प्रश्न विचारतो की अल्फा, बिटा व गामा विविधता म्हणजे काय, आणि विधान (c) नेमके तेच सांगते — जैवविविधता भौगोलिक पातळीवर मोजण्याचे ते प्रमाण आहे. या तिन्ही संज्ञांचा संपूर्ण हेतू तोच आहे. अल्फा विविधता म्हणजे एकाच समुदायात किंवा अधिवासात आढळणारी विविधता — एका ठिकाणी किती प्रजाती आहेत आणि त्यांच्यात व्यक्तींचे वाटप किती समप्रमाणात आहे. बिटा विविधता ही मोजणी नसून तुलना आहे: एका अधिवासातून दुसऱ्या अधिवासाकडे, पर्यावरणीय चढउतारावरून पुढे सरकताना प्रजातींची रचना किती बदलते ते ती मोजते. ज्या डोंगरउतारावर पायथ्यापासून माथ्यापर्यंत वनस्पतींची रचना पूर्णपणे बदलते तिथे बिटा विविधता जास्त, आणि सलग एकसारख्या मैदानावर ती कमी. गामा विविधता म्हणजे संपूर्ण भूप्रदेशाची किंवा विभागाची एकत्रित विविधता — त्यातले अनेक समुदाय आणि त्यांच्यामधला बदल दोन्ही मिळून. अशा रीतीने पाहिले की तिन्ही संज्ञा एकाच एकात एक बसणाऱ्या रचनेच्या पायऱ्या ठरतात: अल्फा म्हणजे एका जागेतली विविधता, बिटा म्हणजे जागांमधली विविधता, आणि गामा म्हणजे त्या जागा सामावणाऱ्या संपूर्ण प्रदेशाची विविधता. परिस्थितिकीशास्त्रज्ञांना तिन्ही का लागतात याचे कारण असे की एखादा प्रदेश प्रजातींनी समृद्ध असूनही त्याचा प्रत्येक अधिवास दरिद्री असू शकतो, किंवा याच्या उलटही घडू शकते. म्हणजे या तिन्ही संज्ञा वेगवेगळ्या अवकाशीय पातळ्यांवर विविधता मोजण्याची चौकट आहेत — विधान (c) नेमके हेच सांगते, आणि आयोगाची किल्ली तेवढेच एक विधान घेते. विधान (d) या संज्ञा कोणी सुचवल्या ते नोंदवते. व्हीटाकेर यांचे नाव या मापनांशी खरोखरच जोडलेले आहे आणि प्रजातींच्या विविधतेच्या उत्क्रांती व मापनावरचा त्यांचा निबंध हा त्यांचा प्रमाणित संदर्भ मानला जातो. पण ती नोंद संकल्पनेच्या कर्तृत्वाविषयीची असून 'या संज्ञा म्हणजे काय' या प्रश्नाचे उत्तर ती देत नाही. म्हणून फक्त विधान (c) सांगणारा पर्याय (3) हेच उत्तर.
- (1)फक्त (a) आणि (b) — ही ओळ विधाने (a) आणि (b) स्वीकारते, आणि यांपैकी एकही अल्फा, बिटा व गामा विविधता म्हणजे काय हे सांगत नाही. विधान (a) 'सजीवांची श्रीमंती' असे म्हणते, म्हणजे प्रजातींची संख्या — ही अधिक अरुंद कल्पना आहे. प्रजातींची श्रीमंती हा विविधतेचा एक घटक असून दुसरा घटक समप्रमाणता आहे; ती अशी राशी आहे जिच्याने अल्फा विविधता मोजता येते, पण ती तीन भागांच्या या चौकटीची व्याख्या नाही. अल्फा, बिटा व गामा विविधता म्हणजे प्रजातींची श्रीमंती असे उत्तर दिले तर या संज्ञा ज्या अवकाशीय परिमाणासाठी अस्तित्वात आल्या ते परिमाणच वगळले जाते — विशेषतः बिटा विविधता, जी एका ठिकाणची मोजणी नसून दोन अधिवासांमधल्या बदलाचे माप आहे, तिला काहीच अर्थ उरत नाही.
- (2)फक्त (b) — ही ओळ फक्त विधान (b) स्वीकारते, जे सिम्पसन विविधता सूचीचे नाव देते. ही सूची खरी आणि महत्त्वाची असली तरी प्रश्नात विचारलेल्या चौकटीपेक्षा ती वेगळी गोष्ट आहे. सिम्पसन सूची एका समुदायातून यादृच्छिक निवडलेल्या दोन व्यक्ती एकाच प्रजातीच्या असण्याची संभाव्यता मांडते, म्हणजे ती एका समुदायातल्या वर्चस्वाचे — किंवा तिच्या पूरक रूपात विविधतेचे — माप आहे; शॅनन सूची हे त्याच कामासाठी वापरले जाणारे दुसरे माप. या दोन्ही सूची एका ठिकाणची अल्फा विविधता आकड्यात मांडण्याच्या पद्धती आहेत. अल्फा-बिटा-गामा ही चौकट मात्र विविधता कोणत्या पातळीवर तपासली जाते याविषयीची आहे, ती मोजण्याच्या सूत्राविषयीची नाही — आणि हा फरकच या ओळीला बाद करतो.
- (4)फक्त (c) आणि (d) — ही ओळ विधान (c) सोबत विधान (d) जोडते, तर आयोगाची किल्ली फक्त विधान (c) घेते. प्रश्न विचारतो की या संज्ञा म्हणजे काय, आणि विधान (d) त्या प्रश्नाचे उत्तर देत नाही — ते या संज्ञा कोणी सुचवल्या हे सांगते, म्हणजे संकल्पनेच्या इतिहासाविषयीची नोंद देते, तिच्या आशयाविषयीची नाही. हा फरक परीक्षातंत्राच्या दृष्टीने गंभीरपणे घेण्यासारखा आहे: 'अमुक म्हणजे काय' अशा प्रश्नाला जोडलेल्या विधानांच्या यादीत बहुधा एक असे विधान असते जे विषयाबद्दल खरे असते पण विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर नसते, आणि सर्व खरी वाटणारी विधाने एकत्र गोळा करणारी ओळ नेमकी अशा उमेदवारांसाठीच बांधलेली असते. व्हीटाकेर यांचे नाव या मापनांशी खरोखर जोडलेले आहे हे इथे स्पष्टपणे नोंदवण्याजोगे आहे; तरीही प्रश्नाचा रोख वेगळा असल्याने ही ओळ किल्लीशी जुळत नाही. आधी प्रश्नाची ओळ वाचून तो कोणत्या प्रकारचे उत्तर मागतो हे ठरवावे आणि मगच विधाने तपासावीत.
जैवविविधता कोणत्या अवकाशीय पातळीवर मोजायची, हा प्रश्न परिस्थितिकीत मध्यवर्ती आहे, आणि अल्फा-बिटा-गामा ही त्रिस्तरीय चौकट त्याचेच उत्तर आहे. अल्फा विविधता एका अधिवासाच्या आत मोजली जाते आणि तिच्यात दोन घटक येतात — प्रजातींची श्रीमंती म्हणजे तिथल्या प्रजातींची संख्या, आणि समप्रमाणता म्हणजे त्या प्रजातींमध्ये व्यक्तींचे वाटप किती सारखे आहे. या दोन्ही घटकांना एकत्र आकड्यात मांडण्यासाठी सिम्पसन सूची किंवा शॅनन सूची वापरली जाते; म्हणजे या सूची अल्फा विविधतेची मापने आहेत, स्वतंत्र संकल्पना नाहीत. बिटा विविधता दोन अधिवासांमधल्या प्रजातींच्या रचनेतील बदलाचे — म्हणजे उलाढालीचे — माप आहे, आणि ती पर्यावरणीय चढउतारावर मोजली जाते: उंचीचा, आर्द्रतेचा किंवा मृदेचा चढउतार जितका तीव्र, तितकी उलाढाल जास्त. गामा विविधता संपूर्ण भूप्रदेशाची एकत्रित विविधता दर्शवते आणि तिच्यात अल्फा व बिटा दोन्ही सामावतात. या रचनेचे व्यावहारिक मोल असे की संवर्धनाचे निर्णय ती स्पष्ट करते: जिथे बिटा विविधता जास्त आहे तिथे एकाच मोठ्या संरक्षित क्षेत्रापेक्षा वेगवेगळ्या अधिवासांतील अनेक लहान क्षेत्रे अधिक प्रजाती वाचवतात, तर जिथे उलाढाल कमी आहे तिथे एकच मोठे क्षेत्र पुरेसे ठरते. या संज्ञांची मांडणी आर. एच. व्हीटाकेर यांच्या कामाशी जोडली जाते आणि प्रजातींच्या विविधतेच्या उत्क्रांती व मापनावरचा त्यांचा निबंध हा त्यांचा प्रमाणित संदर्भ आहे.
हा प्रश्न सोडवण्याची किल्ली विषयाच्या माहितीत नसून प्रश्नाच्या रोखात आहे, आणि तेच त्याचे खरे शिक्षण आहे. प्रश्नाची ओळ 'म्हणजे काय' अशी आहे, म्हणजे तिला संज्ञांचा आशय हवा आहे. यादीतली चारही विधाने विषयाशी संबंधित आहेत आणि त्यांपैकी काही स्वतंत्रपणे खरीही आहेत, पण खरे असणे आणि विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आयोगाची किल्ली फक्त विधान (c) घेते, आणि त्यामागचे वाचन असे की प्रश्न या संज्ञा काय आहेत ते विचारतो, त्या कोणी सुचवल्या ते नाही. हे नोंदवणे आवश्यक आहे की विधान (d) मधली माहिती खरी आहे — व्हीटाकेर यांचे नाव या मापनांशी खरोखरच जोडलेले आहे — तरीही ते या प्रश्नाचे उत्तर नाही, आणि हे कार्ड आयोगाच्या किल्लीनुसारच लिहिले आहे. अशा प्रश्नांत उपयोगी पडणारी सवय म्हणजे विधानांकडे वळण्यापूर्वी प्रश्नाची ओळ पुन्हा वाचून 'हा प्रश्न व्याख्या मागतो, उदाहरण मागतो, कारण मागतो की कर्तृत्व मागतो' हे ठरवणे. या पेपरातील मराठी स्तंभात प्रश्नाच्या शेवटी 'वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?' अशी ओळ आहे, तर मुख्य प्रश्न 'म्हणजे काय' असा आहे; अशा वेळी मूळ प्रश्नाच्या रोखानेच काम करावे.
- अल्फा विविधता म्हणजे एकाच समुदायात किंवा अधिवासात आढळणारी विविधता; तिच्यात प्रजातींची श्रीमंती आणि प्रजातींमधली व्यक्तींची समप्रमाणता हे दोन घटक येतात.
- बिटा विविधता म्हणजे एका अधिवासातून दुसऱ्या अधिवासाकडे जाताना प्रजातींच्या रचनेत होणारा बदल; पर्यावरणीय चढउतार जितका तीव्र तितकी ही उलाढाल जास्त असते.
- गामा विविधता म्हणजे संपूर्ण भूप्रदेशाची किंवा विभागाची एकत्रित विविधता, ज्यात त्यातले अनेक समुदाय आणि त्यांच्यामधला बदल दोन्ही सामावलेले असतात.
- सिम्पसन सूची एका समुदायातून यादृच्छिक निवडलेल्या दोन व्यक्ती एकाच प्रजातीच्या असण्याची संभाव्यता मांडते; ती शॅनन सूचीप्रमाणेच एका ठिकाणची अल्फा विविधता आकड्यात मांडण्याचे माप आहे, स्वतंत्र चौकट नाही.
- अल्फा, बिटा व गामा या तीन संज्ञांची मांडणी आर. एच. व्हीटाकेर यांच्या कामाशी जोडली जाते आणि प्रजातींच्या विविधतेच्या उत्क्रांती व मापनावरचा त्यांचा निबंध हा त्यांचा प्रमाणित संदर्भ मानला जातो.
'म्हणजे काय' विचारणाऱ्या प्रश्नात विषयाबद्दलचे खरे पण उत्तर नसलेले एखादे विधान हमखास ठेवलेले असते, आणि खरे वाटणारी सगळी विधाने गोळा करणारी ओळ नेमकी त्याच उमेदवारासाठी बांधलेली असते. आधी प्रश्नाची ओळ पुन्हा वाचून तो व्याख्या मागतो, उदाहरण मागतो, कारण मागतो की कर्तृत्व मागतो हे ठरवा, आणि मगच त्याच जातीची विधाने आत घ्या.
- विधान खरे आहे म्हणून ते विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तरही असावे असे मानणे — 'म्हणजे काय' अशा प्रश्नाला कर्तृत्वाची नोंद उत्तर देत नाही.
- अल्फा-बिटा-गामा ही चौकट आणि सिम्पसन किंवा शॅनन सूची यांना एकच गोष्ट मानणे — पहिली विविधतेच्या पातळीविषयी आहे, दुसऱ्या तिच्या मापनाच्या सूत्राविषयी.
- प्रजातींची श्रीमंती म्हणजेच विविधता असे मानणे — श्रीमंती हा तिचा एक घटक असून दुसरा घटक समप्रमाणता आहे.
- बिटा विविधता ही एका ठिकाणची मोजणी आहे असे समजणे — ती दोन अधिवासांमधल्या बदलाचे माप आहे आणि म्हणूनच तिला किमान दोन ठिकाणे लागतात.
जैवविविधतेचे मापन एमपीएससीच्या पेपरात दोन प्रमुख रूपांत येते: अल्फा-बिटा-गामा या संज्ञांचा अर्थ विचारणारा संकल्पनात्मक प्रश्न, आणि संज्ञा-ते-व्याख्या अशा जोड्या. यांशिवाय सिम्पसन व शॅनन सूची काय मोजतात असा तपशिलाचा प्रश्नही येतो. या भागातली आयोगाची खास चाल म्हणजे विधानांच्या यादीत विषयाशी संबंधित पण प्रश्नाच्या रोखाबाहेरचे एखादे खरे विधान ठेवणे — मांडणीकर्त्याचे नाव, प्रकाशनाचे वर्ष किंवा एखादे उदाहरण — आणि सर्व खरी विधाने गोळा करणारी ओळ पर्यायांत ठेवणे. त्यामुळे तयारीचा भर केवळ माहितीवर नसून प्रश्नाची ओळ नेमकी काय मागते हे ओळखण्यावर असावा. संकल्पना समजून घेतल्या की मापनाच्या पातळ्या आणि मापनाची सूत्रे यांतला फरक आपोआप स्पष्ट होतो आणि या प्रकारचे प्रश्न वेगाने सुटतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
एका अधिवासातून दुसऱ्या अधिवासाकडे जाताना प्रजातींच्या रचनेत होणारा बदल कोणत्या संज्ञेने मोजला जातो ?
- (a)अल्फा विविधता
- (b)बिटा विविधता
- (c)गामा विविधता
- (d)प्रजातींची समप्रमाणता
उत्तर(b) बिटा विविधता — ती एका ठिकाणची मोजणी नसून दोन अधिवासांमधल्या प्रजातींच्या उलाढालीचे माप आहे, आणि पर्यावरणीय चढउतार जितका तीव्र तितकी ती जास्त असते. अल्फा विविधता एकाच अधिवासातली, गामा विविधता संपूर्ण भूप्रदेशाची एकत्रित, आणि समप्रमाणता हा अल्फा विविधतेचा एक घटक आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सिम्पसन विविधता सूची खालीलपैकी काय मोजते ?
- (a)एका समुदायातून यादृच्छिक निवडलेल्या दोन व्यक्ती एकाच प्रजातीच्या असण्याची संभाव्यता
- (b)दोन भिन्न भूप्रदेशांतील एकूण प्रजातींची बेरीज
- (c)एका प्रदेशातील प्रदेशनिष्ठ प्रजातींचे प्रमाण
- (d)अधिवास नष्ट होण्याचा वार्षिक दर
उत्तर(a) एका समुदायातून यादृच्छिक निवडलेल्या दोन व्यक्ती एकाच प्रजातीच्या असण्याची संभाव्यता — म्हणजे ती एका समुदायातल्या वर्चस्वाचे, आणि तिच्या पूरक रूपात विविधतेचे माप आहे. शॅनन सूचीप्रमाणेच ती एका ठिकाणची अल्फा विविधता आकड्यात मांडते; अल्फा-बिटा-गामा ही चौकट मात्र विविधता कोणत्या अवकाशीय पातळीवर तपासली जाते याविषयीची आहे.