खालीलपैकी प्रवाळ रांगांची वैशिष्टे कोणती ? (a) हा पृथ्वीवरिल सर्वात प्राचीन सजीव समुह आहे. (b) हे अती जैवइंधन (Biomass) उत्पादक आहेत. (c) ही वनस्पती व प्राणीजन्य श्रीमंत विविधता आहे. (d) हे पाण्याखालील उष्णकटिबंधीय परिस्थितीकीतंत्र आहे. वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
- (1)फक्त (a) आणि (b)
- (2)फक्त (a), (b) आणि (d)
- (3)फक्त (c)
- (4)वरील सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (4). छापलेली चारही विधाने प्रवाळ रांगांना नेहमी जोडली जाणारी वैशिष्ट्ये सांगतात, त्यामुळे चारही स्वीकारणारी ओळ हेच उत्तर ठरते. विधान (a) प्रवाळांना पृथ्वीवरचा सर्वांत प्राचीन सजीव समूह म्हणते. भित्तिनिर्माण करणारे जीव उष्ण, उथळ समुद्रांत पुराजीव महाकल्पापासून चुनखडीच्या रचना उभारत आले आहेत, आणि म्हणूनच एखादी विशिष्ट प्रवाळ रांग नव्हे तर तो समूह अफाट भूगर्भीय काळ ओलांडून टिकून राहिला आहे, या अर्थाने असे वर्णन नेहमी केले जाते. विधान (b) मध्ये मराठी स्तंभात 'जैवइंधन' असा शब्द छापला असून त्याच्या शेजारी कंसात '(Biomass)' असे इंग्रजी शब्द दिले आहेत. कंसातला शब्दच अभिप्रेत अर्थ स्पष्ट करतो: इथे विषय जैवभार म्हणजे जीवसृष्टीने निर्माण केलेला पदार्थ हा आहे, इंधन नव्हे. आणि जैवभाराच्या निर्मितीबाबतचा दावा प्रवाळ रांगांचे ठळक वैशिष्ट्यच आहे — त्यांची स्थूल प्राथमिक उत्पादकता कोणत्याही परिसंस्थेसाठी मोजल्या गेलेल्या सर्वोच्च पातळ्यांपैकी असून ती उष्णकटिबंधीय सदाहरित जंगलाशी तुलना करण्याजोगी आहे. याचे कारण प्रवाळ पॉलिप आणि त्याच्या ऊतींत राहणारी झूझँथेली नावाची सूक्ष्म शैवाले यांच्यातले सहजीवन: शैवालांच्या प्रकाशसंश्लेषणातून पॉलिपला त्याचे बहुतांश अन्न मिळते. विधान (c) प्रवाळ रांगांची जैविक श्रीमंती सांगते, आणि प्रमाणित आकडेवारी तो मुद्दा स्पष्ट करते: प्रवाळ रांगा समुद्रतळाच्या एक टक्क्यापेक्षा कितीतरी कमी भाग व्यापतात, तरीही सागरी प्रजातींपैकी साधारण एक चतुर्थांश प्रजातींना आश्रय देतात. म्हणूनच त्यांना 'समुद्राची वर्षावने' म्हटले जाते. विधान (d) त्यांना पाण्याखालील उष्णकटिबंधीय परिस्थितिकीतंत्र म्हणते, आणि तेही बरोबर आहे. झूझँथेलींना प्रकाशसंश्लेषण करावे लागत असल्याने भित्तिनिर्माण करणारे प्रवाळ स्वच्छ व सूर्यप्रकाश पोहोचणाऱ्या पाण्यातच — सामान्यतः सुमारे पन्नास मीटरपेक्षा कमी खोलीवर — टिकतात; शिवाय त्यांना साधारण वीस ते तीस अंश तापमान, नेहमीची सागरी क्षारता आणि घट्ट तळ लागतो. या अटींमुळेच त्यांचा वावर उष्णकटिबंधीय पट्ट्यापुरता मर्यादित राहतो. एकही विधान चुकत नसल्याने उत्तर पर्याय (4).
- (1)फक्त (a) आणि (b) — ही ओळ फक्त विधाने (a) आणि (b) निवडते, म्हणजे प्रवाळांचे प्राचीनत्व आणि त्यांची जैवभार निर्मिती स्वीकारते पण त्यांची जैविक विविधता आणि त्यांचे उष्णकटिबंधीय स्थान नाकारते. प्रत्यक्षात नाकारलेली दोन्ही विधाने खरी आहेत, आणि विशेष म्हणजे ती स्वीकारलेल्या विधानांतूनच निघतात: प्रचंड उत्पादकता असलेली परिसंस्था विपुल प्रजातींना आधार देते, आणि ती उत्पादकता ज्या सहजीवनावर उभी आहे त्या सहजीवनाला प्रकाश लागतो — म्हणून ती परिसंस्था उथळ, सूर्यप्रकाशित उष्णकटिबंधीय पाण्यातच शक्य होते. चार विधानांच्या प्रश्नात विधाने एकमेकांतून निघतात का हे तपासणे उपयोगी पडते; इथे तसे तपासले तर ही ओळ स्वतःशीच विसंगत ठरते.
- (2)फक्त (a), (b) आणि (d) — ही ओळ विधाने (a), (b) आणि (d) निवडते आणि नेमके विधान (c) वगळते — म्हणजे प्रवाळ रांगांची वनस्पती व प्राणीजन्य श्रीमंत विविधता नाकारते. हीच सर्वांत सहज पडताळता येणारी गोष्ट आहे: प्रवाळ रांगा समुद्रतळाचा अत्यल्प भाग व्यापूनही सागरी प्रजातींपैकी साधारण एक चतुर्थांश प्रजातींना आश्रय देतात, आणि 'समुद्राची वर्षावने' हे टोपणनाव नेमके त्याच वैशिष्ट्यावरून आले आहे. ही ओळ निवडणारा उमेदवार बहुधा विधान (c) च्या मराठी शब्दरचनेवर अडखळतो — 'ही वनस्पती व प्राणीजन्य श्रीमंत विविधता आहे' ही रचना सैल आहे — आणि सैल वाक्याला खोटे वाक्य समजतो. वाक्यरचना आणि वस्तुस्थिती हे दोन स्वतंत्र निर्णय आहेत.
- (3)फक्त (c) — ही ओळ फक्त विधान (c) निवडते, म्हणजे प्रवाळ रांगांची जैविक श्रीमंती मान्य करते पण उरलेली तिन्ही वैशिष्ट्ये नाकारते. चारही विधाने खरी असल्याने ही ओळ सर्वाधिक अपुरी ठरते. मात्र ती इथे का छापली आहे हे लक्षात घेण्यासारखे आहे: जिथे बाकीचे पर्याय दोन किंवा तीन विधानांचे संच देतात तिथे एकाच विधानाचा पर्याय ठेवला की उमेदवाराला 'फक्त एकच बरोबर असेल' अशी शंका येते आणि तो उरलेली विधाने अधिक कडकपणे तपासू लागतो. या तपासणीत खरी अडचण विधान (b) च्या मराठी शब्दात आहे — तिथे 'जैवइंधन' असे छापले असून कंसातला '(Biomass)' हा शब्दच अभिप्रेत अर्थ जैवभार असल्याचे सांगतो. कंसातला शब्द दुर्लक्षिला तर विधान (b) चुकीचे वाटते आणि उमेदवार याच ओळीकडे ढकलला जातो.
प्रवाळ रांग ही एका सहजीवनावर उभी असलेली परिसंस्था आहे, आणि ते सहजीवन समजले की तिची सर्व वैशिष्ट्ये त्यातून निघतात. प्रवाळ पॉलिप हा लहानसा सागरी प्राणी असून तो स्वतःभोवती कॅल्शियम कार्बोनेटचे कवच तयार करतो; अशा असंख्य कवचांच्या पिढ्यान् पिढ्यांच्या साचण्यातून भित्तीची रचना उभी राहते. या पॉलिपच्या ऊतींत झूझँथेली नावाची एकपेशीय शैवाले राहतात आणि त्यांच्या प्रकाशसंश्लेषणातून पॉलिपला त्याचे बहुतांश अन्न मिळते; बदल्यात शैवालांना निवारा आणि पोषकद्रव्ये मिळतात. या भागीदारीमुळेच प्रवाळ रांगांची प्राथमिक उत्पादकता इतकी उच्च असते, आणि तिच्यामुळेच त्यांच्या वाढीच्या अटी ठरतात: शैवालांना प्रकाश लागतो, म्हणून पाणी स्वच्छ व उथळ — सामान्यतः पन्नास मीटरपेक्षा कमी खोलीचे — असावे लागते; तापमान साधारण वीस ते तीस अंश, क्षारता नेहमीची सागरी, आणि तळ घट्ट असावा लागतो. याच अटी प्रवाळ रांगांना उष्णकटिबंधीय पट्ट्यापुरते मर्यादित ठेवतात. हेच सहजीवन त्यांची नाजूकपणाही स्पष्ट करते: दीर्घकाळ पाणी तापले की पॉलिप आपल्या झूझँथेली बाहेर टाकतो, वसाहत आपला रंग आणि आपला मुख्य अन्नस्रोत दोन्ही गमावते, आणि ताण चालूच राहिला तर ती मरते — यालाच प्रवाळ विरंजन म्हणतात. रचनेच्या दृष्टीने प्रवाळ भित्तींचे तीन प्रकार होतात — किनाऱ्याला लागून असलेली किनारी भित्ती, खाडीने किनाऱ्यापासून वेगळी झालेली अडसर भित्ती, आणि खाडीला वेढणारे प्रवाळ वलय. भारतातील प्रवाळ क्षेत्रे कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात, लक्षद्वीप आणि अंदमान व निकोबार बेटे इथे आहेत.
प्रवाळ रांगा हा पर्यावरण विभागातला नियमित प्रश्न असून तो वैशिष्ट्यांच्या यादीच्या रूपात, वाढीच्या अटींच्या रूपात, विरंजनाच्या कारणांच्या रूपात किंवा भारतातील प्रवाळ क्षेत्रांच्या यादीच्या रूपात येतो. या प्रश्नात खरी अडचण भूगोलाची नसून भाषांतराची आहे, आणि ती मराठी वाचणाऱ्या उमेदवाराने ओळखणे आवश्यक आहे. विधान (b) मध्ये 'जैवइंधन' असा शब्द छापला आहे. जैवइंधन म्हणजे जैविक पदार्थापासून तयार केलेले इंधन — इथेनॉल, बायोडिझेल — आणि प्रवाळ रांगांचा त्याच्याशी काहीही संबंध नाही. पण त्याच विधानात कंसात '(Biomass)' असा इंग्रजी शब्द छापला असून त्याचा मराठी प्रतिशब्द 'जैवभार' किंवा 'जैववस्तुमान' असा होतो — म्हणजे परिसंस्थेतील सजीव पदार्थाचे एकूण वजन. आयोगाने कंसात मूळ इंग्रजी शब्द ठेवल्यामुळे अभिप्रेत अर्थ स्पष्ट होतो आणि विधान बरोबर ठरते. अशा वेळी कंसातला इंग्रजी शब्द दुर्लक्षू नये; द्विभाषिक पेपरात तो बहुधा नेमका अर्थ ठरवण्यासाठीच दिलेला असतो. मराठी स्तंभातील इतर शब्दही मुद्रित स्वरूपातच वाचावेत — 'पृथ्वीवरिल', 'समुह', 'वैशिष्टे', 'परिस्थितीकीतंत्र' अशी छपाई असून त्यांचा अर्थ नेहमीचाच आहे.
- भित्तिनिर्माण करणारे प्रवाळ आपल्या ऊतींत राहणाऱ्या झूझँथेली या एकपेशीय शैवालांशी सहजीवन करतात; त्या शैवालांच्या प्रकाशसंश्लेषणातून पॉलिपला त्याचे बहुतांश अन्न मिळते आणि तीच भित्तीच्या उच्च उत्पादकतेची किल्ली आहे.
- भित्तिनिर्माण करणाऱ्या प्रवाळांना साधारण वीस ते तीस अंश तापमानाचे उष्ण पाणी, स्वच्छ व सामान्यतः पन्नास मीटरपेक्षा कमी खोलीचे उथळ पाणी, नेहमीची सागरी क्षारता आणि घट्ट तळ लागतो; त्यामुळेच प्रवाळ रांगा उष्णकटिबंधीय पट्ट्यापुरत्या मर्यादित राहतात.
- प्रवाळ रांगा समुद्रतळाच्या एक टक्क्यापेक्षा कितीतरी कमी भाग व्यापूनही सागरी प्रजातींपैकी साधारण एक चतुर्थांश प्रजातींना आश्रय देतात, म्हणूनच त्यांना 'समुद्राची वर्षावने' म्हटले जाते.
- दीर्घकाळ पाणी तापल्यावर पॉलिप आपल्या झूझँथेली बाहेर टाकतो आणि वसाहत आपला रंग व मुख्य अन्नस्रोत दोन्ही गमावते; ताण चालूच राहिला तर ती मरते. या प्रक्रियेला प्रवाळ विरंजन म्हणतात.
- प्रवाळ भित्तींचे तीन प्रकार आहेत — किनाऱ्याला लागून असलेली किनारी भित्ती, खाडीने किनाऱ्यापासून वेगळी झालेली अडसर भित्ती, आणि खाडीला वेढणारे प्रवाळ वलय; भारतातील प्रवाळ क्षेत्रे कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात, लक्षद्वीप आणि अंदमान व निकोबार बेटे इथे आहेत.
एकच सहजीवन दोन विधाने एकदम समजावते — उत्पादकता आणि उष्णकटिबंधीय उथळपणा — आणि तेच विरंजनही समजावते : दीर्घकाळ पाणी तापले की पॉलिप आपल्या झूझँथेली बाहेर टाकतो आणि रंग व मुख्य अन्नस्रोत एकदमच गमावतो. भित्तींचे प्रकार किनारी, अडसर व प्रवाळ वलय; भारतातील प्रवाळ क्षेत्रे कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात, लक्षद्वीप आणि अंदमान व निकोबार.
- 'जैवइंधन' हा छापील शब्द शब्दशः घेऊन विधान (b) चुकीचे ठरवणे — कंसातला '(Biomass)' हा शब्द अभिप्रेत अर्थ जैवभार असल्याचे स्पष्ट करतो.
- द्विभाषिक पेपरात कंसात दिलेला इंग्रजी शब्द दुर्लक्षणे — तो बहुधा नेमका अर्थ ठरवण्यासाठीच दिलेला असतो आणि तोच निर्णायक ठरतो.
- वाक्यरचना सैल किंवा अवघड दिसली म्हणून त्यातली वस्तुस्थितीही चुकीची असावी असे मानणे — रचना आणि वस्तुस्थिती हे दोन स्वतंत्र निर्णय आहेत.
- प्रवाळ रांगा खोल समुद्रात कोठेही आढळतात असे मानणे — भित्तिनिर्माण करणाऱ्या प्रवाळांना सूर्यप्रकाश पोहोचणारे उथळ पाणी लागते, कारण त्यांच्या सहजीवी शैवालांना प्रकाशसंश्लेषण करावे लागते.
प्रवाळ रांगा एमपीएससीच्या पेपरात चार आकारांत येतात: याच प्रकारचा वैशिष्ट्यांच्या यादीचा प्रश्न, वाढीसाठी लागणाऱ्या अटी विचारणारा प्रश्न, प्रवाळ विरंजनाच्या कारणांवरचा प्रश्न, आणि भारतातील प्रवाळ क्षेत्रे विचारणारा स्थाननिश्चितीचा प्रश्न. आयोगाची इथली नेहमीची चाल म्हणजे यादीतले एक विधान अशा शब्दांत मांडणे की ते तांत्रिकदृष्ट्या तपासावे लागेल — या प्रश्नात 'जैवइंधन' विरुद्ध 'जैवभार' हा शब्दभेद नेमके तेच काम करतो. मराठी माध्यमातून पेपर सोडवणाऱ्या उमेदवारासाठी यातून एक व्यापक धडा निघतो: संज्ञांचे मराठी प्रतिशब्द कधीकधी दोन वेगळ्या इंग्रजी संज्ञांसाठी सारखे वाटतात, म्हणून कंसात दिलेला मूळ शब्द नेहमी वाचावा. तयारीसाठी प्रवाळ रांगांच्या अटी, त्यांचे प्रकार, विरंजनाची यंत्रणा आणि भारतातील चार प्रवाळ क्षेत्रे एवढी नोंद पुरेशी ठरते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भित्तिनिर्माण करणाऱ्या प्रवाळांच्या वाढीसाठी खालीलपैकी कोणती अट आवश्यक आहे ?
- (a)सूर्यप्रकाश पोहोचणारे स्वच्छ व उथळ पाणी
- (b)समुद्राच्या तळाशी असलेले थंड व अंधारे पाणी
- (c)गोड्या पाण्याचा सतत पुरवठा
- (d)गाळाने गढूळ झालेले पाणी
उत्तर(a) सूर्यप्रकाश पोहोचणारे स्वच्छ व उथळ पाणी — प्रवाळ पॉलिपच्या ऊतींत राहणाऱ्या झूझँथेली या शैवालांना प्रकाशसंश्लेषण करावे लागते, म्हणून भित्तिनिर्माण करणारे प्रवाळ सामान्यतः पन्नास मीटरपेक्षा कमी खोलीच्या स्वच्छ पाण्यातच टिकतात. त्यांना साधारण वीस ते तीस अंश तापमान, नेहमीची सागरी क्षारता आणि घट्ट तळही लागतो; गोडे किंवा गढूळ पाणी त्यांना मारक ठरते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
प्रवाळ विरंजन ही प्रक्रिया खालीलपैकी कशामुळे घडते ?
- (a)पॉलिप आपल्या कवचातील कॅल्शियम गमावतो
- (b)दीर्घकाळ पाणी तापल्याने पॉलिप आपल्या सहजीवी झूझँथेली बाहेर टाकतो
- (c)भित्तीवर गाळाचा थर साचून प्रवाळ झाकले जातात
- (d)प्रवाळ खोल पाण्याकडे स्थलांतर करतात
उत्तर(b) दीर्घकाळ पाणी तापल्याने पॉलिप आपल्या सहजीवी झूझँथेली बाहेर टाकतो — त्यामुळे वसाहत आपला रंग आणि आपला मुख्य अन्नस्रोत दोन्ही गमावते, आणि ताण चालूच राहिला तर ती मरते. गाळाचा थर आणि प्रदूषण हे प्रवाळांवरचे इतर ताण आहेत, पण विरंजनाची नेमकी यंत्रणा शैवाले बाहेर टाकण्याचीच आहे.