MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 16 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — उत्तरपूर्व भारत. प्रश्नाची मांडणी नीट वाचावी. तो 'हॉट-स्पॉट प्रदेश' असे आधीच म्हणतो आणि मग विचारतो की जैवविविधतेच्या दृष्टीने धोक्यात असलेला असा प्रदेश कोणता. म्हणजे उत्तर देण्यासाठी दोन गोष्टी एकाच वेळी जुळाव्या लागतात — तो भाग खरोखर जैवविविधतेचा हॉट-स्पॉट असला पाहिजे, आणि तो धोक्यात असला पाहिजे. हॉट-स्पॉट या संज्ञेच्या व्याख्येतच या दोन्ही अटी आहेत. नॉर्मन मायर्स यांनी मांडलेल्या आणि कॉन्झर्व्हेशन इंटरनॅशनल संस्थेने वापरलेल्या निकषांनुसार प्रदेशात किमान पंधराशे प्रजातींच्या प्रदेशनिष्ठ वाहिनीवंत वनस्पती असाव्यात, आणि त्याने आपल्या मूळ नैसर्गिक वनस्पती आच्छादनापैकी किमान सत्तर टक्के गमावलेले असावे. म्हणजे केवळ समृद्ध असणे पुरेसे नाही; धोका ही व्याख्येचीच दुसरी अट आहे. भारताच्या हद्दीत असे चार प्रदेश येतात — हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट व श्रीलंका, आणि निकोबार बेटांपर्यंत पोहोचणारा सुंदालँड. दिलेल्या चार पर्यायांपैकी या वर्णनाला उतरणारा एकमेव प्रदेश म्हणजे उत्तरपूर्व भारत, आणि तो दुहेरी अर्थाने: ईशान्येकडचा भाग इंडो-बर्मा हॉट-स्पॉटमध्ये येतो आणि तेथील उत्तरेकडच्या डोंगररांगा हिमालय हॉट-स्पॉटमध्येही येतात. या समृद्धीचे कारण त्याच्या स्थानात आहे. उत्तरपूर्व भारत हा भारतीय, इंडो-मलायी आणि इंडो-चिनी या तीन जैविक प्रदेशांचा संगमबिंदू आहे, त्यामुळे तीन मोठ्या जीवसमूहांतील वनस्पती व प्राणी तिथे एकत्र आढळतात; शिवाय ब्रह्मपुत्रेचे खोरे आणि पूर्व हिमालय यांच्यामधले उंची व पर्जन्याचे तीव्र चढउतार लहानशा क्षेत्रात अनेक अधिवास निर्माण करतात. आणि त्याच वेळी हा प्रदेश व्याख्येच्या दुसऱ्या अटीलाही उतरतो: जंगलतोड, आखडलेल्या चक्रांवर चालणारी स्थलांतरीत शेती, खाणकाम, रस्ते व धरणांची बांधकामे आणि वन्यजीवांचा व्यापार यांचा दबाव त्यावर आहे. समृद्धी आणि धोका दोन्ही एकत्र असल्यामुळेच तो हॉट-स्पॉट म्हणून वर्गीकृत होतो, आणि म्हणून उत्तर पर्याय (3).

• (1)उत्तरपश्चिम भारत — उत्तरपश्चिम भारत हा जैवविविधतेचा हॉट-स्पॉट म्हणून ओळखला जाणारा प्रदेश नाही, त्यामुळे प्रश्नाची पहिली अटच तो पूर्ण करत नाही. या भागात थरचे वाळवंट, अरवली रांग आणि पंजाब-हरियाणाची मैदाने येतात. यांतल्या शुष्क परिसंस्था स्वतःच्या जागी मोलाच्या आहेत आणि तिथले जीव कठीण परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले आहेत, पण हॉट-स्पॉटच्या दोन निकषांपैकी प्रदेशनिष्ठ वनस्पतींची प्रचंड संख्या हा निकष तिथे पूर्ण होत नाही. या ओळीने शिकवण्याजोगी गोष्ट अशी की एखादा प्रदेश पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील असणे आणि तो हॉट-स्पॉट असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत; हॉट-स्पॉट ही ठरावीक निकष असलेली तांत्रिक संज्ञा आहे, सर्वसाधारण कौतुकाचा शब्द नाही.
• (2)दख्खनचे पठार — दख्खनचे पठार हा भारतातील सर्वांत मोठा प्राकृतिक विभाग असला तरी तो हॉट-स्पॉट म्हणून वर्गीकृत केलेला प्रदेश नाही. इथे गोंधळ होण्याचे कारण भूगोलाच्या शेजारपणात आहे: पश्चिम घाट हा खरा हॉट-स्पॉट पठाराच्या पश्चिम कडेला लागूनच आहे, आणि दोन्ही एकाच नकाशावर शेजारी दिसतात. पण हॉट-स्पॉटची सीमा घाटांच्या सदाहरित व निमसदाहरित जंगलांपुरती आहे, तिच्या पूर्वेकडचे पर्जन्यछायेतले पठार तिच्यात येत नाही. हॉट-स्पॉट दिशेच्या नावाने नव्हे तर निश्चित भौगोलिक क्षेत्र म्हणून लक्षात ठेवावेत — 'पश्चिम घाट', 'पश्चिम भारत' नव्हे — तरच अशा शेजारच्या नावांनी दिशाभूल होत नाही.
• (4)पश्चिम भारत — 'पश्चिम भारत' हे नाव या प्रश्नातला सर्वांत आकर्षक सापळा आहे, कारण ते खऱ्या हॉट-स्पॉटच्या नावाशी अगदी जवळ जाते. भारतातील एक हॉट-स्पॉट 'पश्चिम घाट व श्रीलंका' असा आहे, आणि घाईने वाचणाऱ्या उमेदवाराला 'पश्चिम भारत' हे त्याचेच दुसरे नाव वाटू शकते. पण हॉट-स्पॉट म्हणून ओळखली जाणारी सीमा ही घाटांची अरुंद पर्वतरांग आणि तिची जंगले आहे — गुजरात, राजस्थानचा काही भाग आणि महाराष्ट्राचा पठारी भाग यांचा समावेश असलेला व्यापक 'पश्चिम भारत' नव्हे. एका मोठ्या दिशादर्शक नावाने खऱ्या, अरुंद हॉट-स्पॉटची जागा घेणे ही या प्रकारच्या प्रश्नातली नेहमीची चाल असून तिच्यावरचा एकमेव उपाय म्हणजे चारही हॉट-स्पॉटची नेमकी नावे लक्षात ठेवणे.

जैवविविधतेचा हॉट-स्पॉट ही केवळ 'समृद्ध प्रदेश' या अर्थाची संज्ञा नाही; ती दोन अटी एकाच वेळी पूर्ण करणाऱ्या प्रदेशासाठी वापरली जाते. नॉर्मन मायर्स यांनी ही कल्पना मांडली आणि कॉन्झर्व्हेशन इंटरनॅशनल संस्थेने ती वापरात आणली; तिचे निकष असे — प्रदेशात किमान पंधराशे प्रजातींच्या प्रदेशनिष्ठ वाहिनीवंत वनस्पती असाव्यात, आणि त्याने आपल्या मूळ नैसर्गिक वनस्पती आच्छादनापैकी किमान सत्तर टक्के गमावलेले असावे. दुसरी अट लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे, कारण तिच्यामुळेच 'हॉट-स्पॉट' या शब्दात संकटाची जाणीव अंतर्भूत होते: जे प्रदेश समृद्ध आहेत पण अद्याप फारसे बिघडलेले नाहीत ते या यादीत येत नाहीत, आणि म्हणूनच थरसारखा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाचा प्रदेशही यादीबाहेर राहतो. जगभरात असे मोजकेच प्रदेश ओळखले गेले असून त्यांपैकी चारांचा विस्तार भारतात येतो — हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट व श्रीलंका, आणि निकोबार बेटांपर्यंत पोहोचणारा सुंदालँड. यांपैकी दोन प्रदेश उत्तरपूर्व भारतावर एकत्र येतात, आणि तिथली विविधता तीन जैविक प्रदेशांच्या संगमामुळे व उंची-पर्जन्याच्या तीव्र चढउतारांमुळे निर्माण झाली आहे. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने पश्चिम घाट हा हॉट-स्पॉट थेट राज्यातून जातो, आणि सह्याद्रीतील संरक्षित क्षेत्रे त्याच चौकटीत येतात.

पर्यावरण व परिस्थितिकी हा भाग आता प्रत्येक एमपीएससी पेपरात मोठा वाटा उचलतो, आणि हॉट-स्पॉटवरचा प्रश्न त्यातला सर्वाधिक अपेक्षित प्रश्न आहे. तो याच स्वरूपाच्या थेट प्रश्नात, 'भारतात किती हॉट-स्पॉट आहेत किंवा कोणते' अशा प्रश्नात, किंवा निकषांवरच्या विधानांच्या प्रश्नात येतो. चुकीचे पर्याय दरवेळी एकाच पद्धतीने बांधले जातात: खऱ्या हॉट-स्पॉटच्या शेजारी असलेले किंवा त्याला वेढणारे मोठे, ओळखीचे दिशादर्शक नाव दिले जाते, जेणेकरून सीमा माहीत नसलेल्या उमेदवाराने शेजारच्या प्रदेशाला मूळ प्रदेश समजून निवडावे. यावरचा बचाव म्हणजे प्रत्येक हॉट-स्पॉट दिशेच्या नावाने नव्हे तर निश्चित क्षेत्र म्हणून लक्षात ठेवणे — 'पश्चिम भारत' नव्हे तर 'पश्चिम घाट', 'पूर्व भारत' नव्हे तर 'इंडो-बर्मा प्रदेश'. या प्रश्नाबाबत आणखी एक गोष्ट नोंदवण्याजोगी आहे: मराठी स्तंभातला प्रश्न प्रदेशाला आधीच 'हॉट-स्पॉट प्रदेश' म्हणतो आणि तो धोक्यात असल्याबद्दल विचारतो, तर इंग्रजी स्तंभातला प्रश्न कोणता प्रदेश हॉट-स्पॉट 'बनला आहे' असे विचारतो. दोन्ही मांडण्या एकाच उत्तराकडे नेतात, कारण हॉट-स्पॉटच्या व्याख्येतच समृद्धी आणि धोका दोन्ही अंतर्भूत आहेत.

• जैवविविधतेचा हॉट-स्पॉट ठरण्यासाठी दोन अटी एकाच वेळी पूर्ण व्हाव्या लागतात — प्रदेशात किमान पंधराशे प्रजातींच्या प्रदेशनिष्ठ वाहिनीवंत वनस्पती असणे, आणि मूळ नैसर्गिक वनस्पती आच्छादनापैकी किमान सत्तर टक्के गमावलेले असणे.
• भारताच्या हद्दीत चार हॉट-स्पॉट प्रदेश येतात — हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट व श्रीलंका, आणि निकोबार बेटांपर्यंत पोहोचणारा सुंदालँड.
• उत्तरपूर्व भारत इंडो-बर्मा हॉट-स्पॉटमध्ये येतो आणि तेथील उत्तरेकडच्या डोंगररांगा हिमालय हॉट-स्पॉटमध्येही येतात, म्हणजे तो प्रदेश दुहेरीपणे या वर्गात मोडतो.
• उत्तरपूर्व भारताच्या समृद्धीचे कारण म्हणजे भारतीय, इंडो-मलायी आणि इंडो-चिनी या तीन जैविक प्रदेशांचा तिथे होणारा संगम, तसेच ब्रह्मपुत्रेचे खोरे व पूर्व हिमालय यांच्यामधले उंची व पर्जन्याचे तीव्र चढउतार.
• या प्रदेशाला हॉट-स्पॉट ठरवणारे धोके म्हणजे जंगलतोड, आखडलेल्या चक्रांवर चालणारी स्थलांतरीत शेती, खाणकाम, रस्ते व धरणांची बांधकामे आणि वन्यजीवांचा व्यापार.

• 'पश्चिम भारत' या दिशादर्शक नावाला 'पश्चिम घाट' या खऱ्या हॉट-स्पॉटचे नाव समजणे — हॉट-स्पॉटची सीमा घाटांच्या अरुंद पर्वतरांगेपुरती आहे, संपूर्ण पश्चिम भारतापुरती नाही.
• प्रदेश पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील आहे म्हणून तो हॉट-स्पॉट असावा असे मानणे — हॉट-स्पॉट ही ठरावीक दोन निकष असलेली तांत्रिक संज्ञा आहे.
• हॉट-स्पॉटच्या व्याख्येतली दुसरी अट — मूळ आच्छादनाचा मोठा भाग गमावलेला असणे — विसरणे, आणि केवळ समृद्धीवरून प्रदेश निवडणे.
• दख्खनचे पठार आणि पश्चिम घाट यांची सीमा एकच मानणे — पठार हे घाटांच्या पूर्वेकडे पर्जन्यछायेत असून ते हॉट-स्पॉटमध्ये येत नाही.

हॉट-स्पॉटवरचे प्रश्न एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात: याच प्रकारचा 'कोणता प्रदेश' असा थेट प्रश्न, 'भारतात कोणते हॉट-स्पॉट येतात' अशी यादी विचारणारा प्रश्न, आणि निकषांवरच्या विधानांचा पडताळणी-प्रश्न. आयोगाची नेहमीची चाल म्हणजे खऱ्या हॉट-स्पॉटच्या नावाशी मिळतेजुळते पण अधिक व्यापक दिशादर्शक नाव पर्यायांत ठेवणे, कारण त्यातून सीमा ठाऊक आहेत की केवळ नावे, हे तपासता येते. महाराष्ट्रातील उमेदवारांसाठी पश्चिम घाट हा भाग विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण तो राज्यातून जातो, तो जागतिक वारसा स्थळाच्या यादीतही येतो आणि सह्याद्रीतील संरक्षित क्षेत्रांशी जोडून त्यावर स्वतंत्रपणे प्रश्न विचारले जातात. तयारीसाठी चार हॉट-स्पॉटची नावे, त्यांच्या ढोबळ सीमा आणि दोन निकष एवढी नोंद पुरेशी ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एखादा प्रदेश जैवविविधतेचा हॉट-स्पॉट ठरण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या दोन अटी पूर्ण कराव्या लागतात ?

  • (a)मोठे वनक्षेत्र आणि जास्त पर्जन्यमान
  • (b)किमान पंधराशे प्रदेशनिष्ठ वाहिनीवंत वनस्पती प्रजाती आणि मूळ नैसर्गिक आच्छादनापैकी किमान सत्तर टक्के गमावलेले असणे
  • (c)किमान एक राष्ट्रीय उद्यान आणि एक रामसर स्थळ
  • (d)उच्च लोकसंख्या घनता आणि मोठे संरक्षित क्षेत्र

  उत्तर(b) किमान पंधराशे प्रदेशनिष्ठ वाहिनीवंत वनस्पती प्रजाती आणि मूळ नैसर्गिक आच्छादनापैकी किमान सत्तर टक्के गमावलेले असणे — नॉर्मन मायर्स यांनी मांडलेले आणि कॉन्झर्व्हेशन इंटरनॅशनलने वापरलेले हे दोन्ही निकष एकाच वेळी पूर्ण व्हावे लागतात. म्हणूनच समृद्ध पण फारसा न बिघडलेला प्रदेश या यादीत येत नाही, आणि 'हॉट-स्पॉट' या शब्दात धोका अंतर्भूत असतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारताच्या हद्दीत विस्तार असलेल्या जैवविविधता हॉट-स्पॉटमध्ये खालीलपैकी कोणाचा समावेश होत नाही ?

  • (a)हिमालय
  • (b)इंडो-बर्मा
  • (c)पश्चिम घाट व श्रीलंका
  • (d)थरचे वाळवंट

  उत्तर(d) थरचे वाळवंट — त्याच्या शुष्क परिसंस्था स्वतःच्या जागी मोलाच्या असल्या तरी प्रदेशनिष्ठ वनस्पतींच्या संख्येचा निकष तिथे पूर्ण होत नाही, त्यामुळे तो हॉट-स्पॉटच्या यादीत येत नाही. भारताच्या हद्दीत हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट व श्रीलंका, आणि निकोबार बेटांपर्यंत पोहोचणारा सुंदालँड असे चार हॉट-स्पॉट प्रदेश येतात.