खालील विधानांचे परीक्षण करा आणि योग्य पर्याय निवडा : विधान (A) : पृथ्वीच्या परिवलनामुळे प्रत्येक रेखावृत्तावर स्थानिक वेळ भिन्न-भिन्न असते. विधान (B) : स्थानिक वेळेतील विसंगती दूर करण्यासाठी प्रमाणवेळ पद्धतीचा वापर केला जातो.
- (1)विधाने (A) आणि (B) दोन्ही बरोबर आहेत
- (2)विधान (A) बरोबर असून विधान (B) चूक आहे
- (3)विधान (A) चूक असून विधान (B) बरोबर आहे
- (4)विधाने (A) आणि (B) दोन्ही चूक आहेत
बरोबर उत्तर पर्याय (1). दोन्ही विधाने बरोबर आहेत, आणि ती एकत्र वाचली तर एक समस्या आणि तिच्यावरचा उपाय अशी जोडी बनते. विधान (A) म्हणते की पृथ्वीच्या परिवलनामुळे प्रत्येक रेखावृत्तावर स्थानिक वेळ वेगवेगळी असते. स्थानिक वेळ म्हणजे त्या ठिकाणी दिसणाऱ्या सूर्यावरून मोजलेली वेळ — ज्या क्षणी सूर्य त्या ठिकाणच्या रेखावृत्तावर येतो तो त्या ठिकाणचा मध्यान्ह. पृथ्वी आपल्या आसाभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे चोवीस तासांत 360 अंश फिरते, म्हणजे एका तासात 15 अंश आणि एका अंशासाठी चार मिनिटे. त्यामुळे पश्चिमेकडच्या प्रत्येक अंशासाठी सूर्य त्या रेखावृत्तावर चार मिनिटे उशिरा पोहोचतो. वेगवेगळ्या रेखावृत्तांवरची दोन ठिकाणे म्हणूनच वेगवेगळी स्थानिक वेळ पाळतात, आणि त्यांच्यातला फरक दर अंशाला नेमका चार मिनिटांचा असतो — एका ठिकाणापासून 45 अंश पूर्वेकडच्या ठिकाणी मध्यान्ह तीन तास आधी होतो. विधान (A) बरोबर. विधान (B) म्हणते की स्थानिक वेळेतील विसंगती दूर करण्यासाठी प्रमाणवेळ पद्धत वापरली जाते, आणि प्रमाणवेळेचा हेतू नेमका तोच आहे. प्रत्येक गावाने आपापली स्थानिक वेळ पाळली तर एका देशातली वेळापत्रके, तारायंत्रण, प्रशासन आणि प्रसारण अशक्य होऊन बसेल. म्हणून देश एका निवडक रेखावृत्ताची स्थानिक वेळ स्वीकारतो आणि ती संपूर्ण भूभागावर एकसारखी लागू करतो. भारताने 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व हे रेखावृत्त स्वीकारले असून ते उत्तर प्रदेशात मिर्झापूरजवळून जाते; भारतीय प्रमाणवेळ ग्रीनिचपेक्षा साडेपाच तास पुढे आहे. गुजरातपासून अरुणाचल प्रदेशापर्यंत संपूर्ण देश तीच वेळ वापरतो, जरी देशाच्या दोन टोकांमधील स्थानिक वेळेत सुमारे दोन तासांचा फरक असतो. प्रमाणवेळ ही पद्धत स्थानिक वेळ ही खगोलीय वस्तुस्थिती नाहीशी करत नाही; ती फक्त नागरी व्यवहारांपुरती तिची जागा घेते — आणि विधान (B) नेमका तेवढाच दावा करते. दोन्ही विधाने बरोबर असल्याने उत्तर पर्याय (1).
- (2)विधान (A) बरोबर असून विधान (B) चूक आहे — ही ओळ विधान (A) बरोबर आणि विधान (B) चूक मानते, पण विधान (B) मध्ये चुकीचे काहीच नाही. प्रमाणवेळ पद्धत अस्तित्वात आलीच मुळात स्थानिक वेळेच्या विसंगतीमुळे — एकोणिसाव्या शतकात रेल्वे आणि तारायंत्रणाच्या प्रसारानंतर प्रत्येक गावाची स्वतंत्र वेळ पाळणे अशक्य ठरले आणि देशांनी एका रेखावृत्ताची वेळ सर्वत्र लागू करायला सुरुवात केली. ही ओळ निवडणारा उमेदवार बहुधा 'विसंगती दूर करणे' या शब्दांचा फार कडक अर्थ लावतो आणि म्हणतो की स्थानिक वेळेतला फरक तर तसाच राहतो. तो फरक खगोलीय अर्थाने राहतोच, पण नागरी व्यवहारात तो दूर होतो — घड्याळे जुळतात. विधानाचा दावा नेमका काय आहे हे न ठरवता ते कडकपणे तपासणे ही अशा प्रश्नांत नेहमीची चूक आहे.
- (3)विधान (A) चूक असून विधान (B) बरोबर आहे — ही ओळ विधान (A) चूक आणि विधान (B) बरोबर मानते, पण विधान (A) हा भूगोलातला सर्वांत मूलभूत तपशिलांपैकी एक आहे. पृथ्वी चोवीस तासांत 360 अंश फिरत असल्याने दर अंशाला चार मिनिटांचा फरक पडतो, आणि म्हणूनच दोन वेगवेगळी रेखावृत्ते एकच स्थानिक वेळ पाळू शकत नाहीत. ही ओळ निवडण्याचे एक संभाव्य कारण म्हणजे परिवलन आणि परिभ्रमण यांतला गोंधळ — परिवलन म्हणजे स्वतःच्या आसाभोवतीचे फिरणे, ज्यातून दिवस-रात्र आणि स्थानिक वेळेतला फरक येतो; परिभ्रमण म्हणजे सूर्याभोवतीची फेरी, जिच्यातून ऋतू येतात. स्थानिक वेळ परिवलनाशी जोडलेली आहे, परिभ्रमणाशी नाही, आणि विधान (A) नेमके तेच सांगते.
- (4)विधाने (A) आणि (B) दोन्ही चूक आहेत — ही ओळ दोन्ही विधाने चूक मानते, आणि दोन्ही स्वतंत्रपणे टिकत असल्याने ती उभीच राहत नाही. विधान (A) परिवलनातून येणारा स्थानिक वेळेतला फरक सांगते आणि विधान (B) त्या फरकावरचा नागरी उपाय सांगते — म्हणजे ती एका साखळीच्या दोन कड्या आहेत. इथे मांडणीचा एक तपशील नोंदवण्याजोगा आहे: या प्रश्नातल्या चार ओळींपैकी तीन ओळींत 'चूक' हा नकारार्थी शब्द येतो आणि त्यांपैकी एकही ठळक टाइपात छापलेली नाही. जिथे बहुतेक ओळी नकारावर उभ्या असतात तिथे घाईने वाचणे महाग पडते. सुरक्षित पद्धत तीच — आधी प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे ठरवून त्याशेजारी खूण करावी, आणि मगच जुळणारी ओळ शोधावी.
पृथ्वीचे परिवलन, रेखावृत्ते आणि वेळ यांचे नाते एका साध्या हिशेबावर उभे आहे. पृथ्वी चोवीस तासांत आपल्या आसाभोवती 360 अंश फिरते, म्हणजे एका तासात 15 अंश आणि एका अंशासाठी चार मिनिटे. रेखावृत्त म्हणजे उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत जाणारी काल्पनिक अर्धवर्तुळाकार रेषा, आणि तिच्यावरच्या सर्व ठिकाणी सूर्य एकाच क्षणी मध्यान्हावर येतो — म्हणून त्या सर्वांची स्थानिक वेळ एकच असते. वेगवेगळ्या रेखावृत्तांवरची ठिकाणे मात्र दर अंशाला चार मिनिटांच्या फरकाने वेगळी वेळ पाळतात. रेखावृत्तांची मोजणी ग्रीनिचमधून जाणाऱ्या शून्य अंश म्हणजे मूळ रेखावृत्तापासून सुरू होते आणि पूर्व व पश्चिम अशा दोन्ही दिशांना 180 अंशांपर्यंत जाते; 180 अंश रेखावृत्ताजवळून साधारणपणे आंतरराष्ट्रीय वाररेषा जाते, जी ओलांडताना तारीख बदलते. या सर्व व्यवस्थेतून येणारी व्यावहारिक अडचण म्हणजे प्रत्येक ठिकाणाची स्वतंत्र वेळ, आणि तिच्यावरचा उपाय म्हणजे प्रमाणवेळ — एका निवडक रेखावृत्ताची स्थानिक वेळ संपूर्ण देशावर किंवा क्षेत्रावर एकसारखी लागू करणे. भारताने त्यासाठी 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व हे रेखावृत्त निवडले; ते मिर्झापूरजवळून जाते आणि त्यावर आधारलेली भारतीय प्रमाणवेळ ग्रीनिच सरासरी वेळेपेक्षा साडेपाच तास पुढे आहे. भारताचा विस्तार साधारण 68 ते 97 अंश पूर्व असा असल्याने देशाच्या पूर्व टोकाला सूर्योदय पश्चिम टोकापेक्षा सुमारे दोन तास आधी होतो, तरीही संपूर्ण देश एकच प्रमाणवेळ पाळतो.
अक्षवृत्त-रेखावृत्त आणि वेळ हा प्राथमिक भूगोलातला भाग असून तो पेपरात दोन रूपांत येतो: संकल्पना तपासणारी विधाने, आणि 'दोन ठिकाणांतील वेळेचा फरक किती' असा छोटा हिशेबाचा प्रश्न. या प्रश्नाची मांडणी या पेपरात एकमेव आहे — तो 'विधान (A)' आणि 'विधान (B)' अशा मोठ्या लॅटिन अक्षरांच्या खुणा वापरतो, तर याच पेपरातील इतर प्रश्नांत विधानांना लहान (a), (b) अशा खुणा दिल्या आहेत. दोन्ही भाषांच्या स्तंभांत या खुणा लॅटिनच आहेत. दुसरे वेगळेपण असे की या प्रश्नात दोन विधानांचा परस्परसंबंध तपासला जात नाही — म्हणजे 'विधान (B) हे विधान (A) चे स्पष्टीकरण आहे का' असे विचारलेले नाही — तर फक्त दोन्ही स्वतंत्रपणे बरोबर आहेत का एवढेच विचारले आहे. अशा वेळी दोन विधानांमधले तार्किक नाते शोधण्यात वेळ घालवू नये; प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासून त्याशेजारी खूण करावी आणि जुळणारी ओळ निवडावी. या प्रश्नात चारपैकी तीन ओळींत 'चूक' हा शब्द येतो आणि त्यांपैकी एकही ठळक टाइपात छापलेली नाही, म्हणून प्रत्येक ओळ पूर्ण वाचूनच निर्णय घ्यावा.
- पृथ्वी चोवीस तासांत आपल्या आसाभोवती 360 अंश फिरते, म्हणजे एका तासात 15 अंश आणि एका अंशासाठी चार मिनिटे; त्यामुळे दर एका अंश रेखावृत्तामागे स्थानिक वेळ चार मिनिटांनी बदलते.
- स्थानिक वेळ एका विशिष्ट रेखावृत्तावरील सूर्यावरून मोजली जाते आणि सूर्य त्या रेखावृत्तावर येतो तो क्षण म्हणजे तेथील मध्यान्ह; म्हणून दोन वेगवेगळी रेखावृत्ते कधीही एकच स्थानिक वेळ पाळू शकत नाहीत.
- प्रमाणवेळ म्हणजे एका निवडक रेखावृत्ताची स्थानिक वेळ संपूर्ण देशावर किंवा क्षेत्रावर एकसारखी लागू करणे; प्रशासन, वाहतूक व नागरी व्यवहारांत घड्याळे जुळावीत म्हणून ती स्वीकारली जाते.
- भारतीय प्रमाणवेळ 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व या रेखावृत्तावर आधारलेली असून ते रेखावृत्त उत्तर प्रदेशात मिर्झापूरजवळून जाते; ही वेळ ग्रीनिच सरासरी वेळेपेक्षा साडेपाच तास पुढे आहे.
- भारताचा विस्तार साधारण 68 ते 97 अंश पूर्व असा असूनही संपूर्ण देश एकच प्रमाणवेळ पाळतो, त्यामुळे देशाच्या अतिपूर्व भागात सूर्योदय अतिपश्चिम भागापेक्षा सुमारे दोन तास आधी होतो.
दोन्ही विधाने टिकतात, म्हणून दोन्ही स्वीकारणारी ओळच उत्तर. प्रमाणवेळ स्थानिक वेळ ही खगोलीय वस्तुस्थिती नाहीशी करत नाही; ती फक्त नागरी व्यवहारांपुरती तिची जागा घेते — आणि लोक प्रत्यक्षात वापरतात त्या घड्याळांमधला फरक हेच एक समान रेखावृत्त काढून टाकते. इथे विधानांचा परस्परसंबंध विचारलेला नाही, फक्त प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे बरोबर आहे का एवढेच.
- परिवलन आणि परिभ्रमण यांचा गोंधळ करणे — स्थानिक वेळेतील फरक आसाभोवतीच्या परिवलनातून येतो, सूर्याभोवतीच्या परिभ्रमणातून नाही.
- प्रमाणवेळ स्वीकारल्याने स्थानिक वेळेतला खगोलीय फरक नाहीसा होतो असे मानणे — तो फरक तसाच राहतो, फक्त नागरी व्यवहारांपुरती त्याची जागा प्रमाणवेळ घेते.
- दर अंशाला चार मिनिटे हा हिशेब न वापरता वेळेच्या फरकाचा अंदाज बांधणे — 15 अंश म्हणजे एक तास हे सूत्र अशा प्रश्नांत थेट लागू पडते.
- तीन ओळींत 'चूक' हा शब्द असताना घाईने वाचणे आणि नकार नजरेतून सुटणे — या पानावर तो शब्द ठळक टाइपात छापलेला नाही.
रेखावृत्ते आणि वेळ हा भाग एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतो: याच प्रकारचा संकल्पनात्मक विधानांचा प्रश्न, भारतीय प्रमाणवेळेचे रेखावृत्त किंवा ते ज्या राज्यांतून जाते ती राज्ये विचारणारा तपशिलाचा प्रश्न, आणि दोन ठिकाणांच्या रेखांशांवरून वेळेचा फरक काढायला लावणारा छोटा हिशेबाचा प्रश्न. आयोगाची नेहमीची चाल म्हणजे परिवलन व परिभ्रमण, किंवा स्थानिक वेळ व प्रमाणवेळ यांची अदलाबदल करून विधान बांधणे — त्यामुळे संज्ञा नेमकी काय सांगते हे ठाऊक असणे पुरेसे ठरते. या प्रकारचे प्रश्न सोडवण्यासाठी दोन गोष्टी पुरतात: दर अंशाला चार मिनिटे हे सूत्र, आणि भारतीय प्रमाणवेळेचे 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व हे रेखावृत्त व ते ज्या राज्यांतून जाते त्यांची यादी.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पृथ्वीच्या परिवलनामुळे एका अंश रेखांशाच्या फरकाने स्थानिक वेळेत किती फरक पडतो ?
- (a)एक मिनिट
- (b)चार मिनिटे
- (c)पंधरा मिनिटे
- (d)एक तास
उत्तर(b) चार मिनिटे — पृथ्वी चोवीस तासांत 360 अंश फिरते, म्हणजे एका तासात 15 अंश; त्यावरून एका अंशासाठी चार मिनिटे हा हिशेब निघतो. पंधरा अंशांच्या फरकाने एक तासाचा फरक पडतो, आणि याच सूत्रावर दोन ठिकाणांतील वेळेच्या फरकाचे प्रश्न सोडवले जातात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारतीय प्रमाणवेळ खालीलपैकी कोणत्या रेखावृत्तावर आधारलेली आहे ?
- (a)82 अंश 30 मिनिटे पूर्व
- (b)68 अंश 7 मिनिटे पूर्व
- (c)97 अंश 25 मिनिटे पूर्व
- (d)23 अंश 30 मिनिटे उत्तर
उत्तर(a) 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व — हे रेखावृत्त उत्तर प्रदेशात मिर्झापूरजवळून जाते आणि त्यावर आधारलेली भारतीय प्रमाणवेळ ग्रीनिच सरासरी वेळेपेक्षा साडेपाच तास पुढे आहे. 68 आणि 97 अंश पूर्व हे देशाच्या पश्चिम व पूर्व टोकाचे अंदाजे रेखांश आहेत, तर 23 अंश 30 मिनिटे उत्तर हे कर्कवृत्त असून ते अक्षवृत्त आहे, रेखावृत्त नाही.