MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 14 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3). स्तंभ I मध्ये पठारांचे चार प्रकार आणि स्तंभ II मध्ये भारतातील चार पठारे आहेत; दोन स्तंभ शेजारी छापले असले तरी ती केवळ पानाची मांडणी आहे आणि जोडणी आपणच बांधावी लागते. ज्या जोडीवर वादच होऊ शकत नाही तिच्यापासून सुरुवात करावी. (b) ज्वालामुखी पठार म्हणजे (i) दख्खन पठार, याखेरीज दुसरी शक्यताच नाही: दख्खन पठार हे क्रिटेशसच्या अखेरीस झालेल्या प्रचंड उद्रेकांतून बाहेर पडलेल्या बेसाल्टच्या आडव्या थरांनी बनले असून त्या थरांना दख्खन ट्रॅप म्हणतात. या यादीतले दुसरे कोणतेही पठार ज्वालामुखीजन्य नाही. एवढी एकच जोडी प्रश्न निकालात काढते, कारण ती करणारी एकमेव ओळ पर्याय (3) आहे — म्हणजे उरलेल्या तीन जोड्यांबद्दल शंका असणारा उमेदवारही या एका जोडीच्या भरवशावर पूर्ण खात्रीने उत्तर देऊ शकतो. उरलेल्या जोड्या पुढीलप्रमाणे. (c) सोपानाकार पठार म्हणजे (ii) विंध्य पठार. तेथील विंध्यन वालुकाश्म व चुनखडक आडव्या थरांत रचलेले असून झीज होताना ते पायऱ्यापायऱ्यांचे कडे व सोपान तयार करतात; हे पठार गंगेच्या मैदानाच्या आणि नर्मदा-सोन खचदरीच्या दरम्यान पसरलेले आहे. (a) घुमटाकार पठार म्हणजे (iii) छोटानागपूर पठार. त्याचा पृष्ठभाग मध्यभागी उंचावलेला असून तेथून सर्व बाजूंना जमीन टप्प्याटप्प्याने खाली उतरते; अंतर्भागातील उंच 'पाट' पृष्ठभाग हे त्या घुमटाकार वर्णनाचे कारण आहे. (d) गिरीपाद पठार म्हणजे (iv) शिलाँग पठार. गिरीपाद पठार म्हणजे व्याख्येनुसार पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी असलेले पठार, आणि हा पेपर ज्या वर्गीकरणाचे अनुसरण करतो त्यात ब्रह्मपुत्रेच्या खोऱ्यापलीकडे पूर्व हिमालयाच्या समोर उभे असलेले शिलाँग पठार त्या वर्गात ठेवलेले आहे. पूर्ण जोडणी (a)-(iii), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iv) अशी होते, म्हणजेच पर्याय (3).

• (1)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (ii) — ही ओळ ज्वालामुखी पठार छोटानागपूरला देते आणि घुमटाकार पठार दख्खनला — म्हणजे या प्रश्नातली एकमेव निर्विवाद जोडी ती मोडते. दख्खन पठार आडव्या बेसाल्ट थरांचे बनलेले असून त्याचे ज्वालामुखीजन्य असणे हा भूगोलाच्या पाठ्यपुस्तकातला सर्वांत पक्का तपशील आहे; छोटानागपूर हे उलट प्राचीन ढालक्षेत्राचा वर उचलला गेलेला गट असून त्यात कोळसा, लोहखनिज, अभ्रक व बॉक्साइट सापडते. शिवाय ही ओळ सोपानाकार पठार शिलाँगला आणि गिरीपाद पठार विंध्यला देते. जोड्यांच्या प्रश्नात नेहमीची काटकसर हीच — ज्या एका जोडीबद्दल पूर्ण खात्री आहे तिच्यावर सर्व ओळी तपासाव्यात; इथे ती एकच तपासणी चारपैकी तीन ओळी काढून टाकते.
• (2)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (iii), (d) - (i) — ही ओळ ज्वालामुखी पठार शिलाँगला देते आणि दख्खनला गिरीपाद पठार म्हणते; दोन्ही चुकीचे. शिलाँग पठार हे गंगा-ब्रह्मपुत्रेच्या खिंडारापलीकडे उभे असलेले द्वीपकल्पीय ढालक्षेत्राचे सुटे झालेले तुकडे असून त्यावर गारो, खासी व जैंतिया टेकड्या आहेत आणि त्याच्या दक्षिण उतारावर मावसिनराम व चेरापुंजी वसली आहेत; ते ज्वालामुखीजन्य नाही. दख्खन पठार पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी नाही, ते स्वतःच द्वीपकल्पाचा मुख्य भाग आहे. ही ओळ आणखी दोन चुका करते — घुमटाकार पठार विंध्यला आणि सोपानाकार पठार छोटानागपूरला. एकाच स्तंभातली नावे उलटीसुलटी करून बांधलेली ओळ ओळखीच्या नावांमुळे बरोबर वाटते, म्हणून प्रत्येक जोडी स्वतंत्रपणे तपासावीच लागते.
• (4)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (i), (d) - (iii) — ही ओळ घुमटाकार पठार शिलाँगला, ज्वालामुखी पठार विंध्यला, सोपानाकार पठार दख्खनला आणि गिरीपाद पठार छोटानागपूरला देते. यातली सर्वांत ठळक चूक पुन्हा दख्खनवरच आहे — ते सोपानाकार नव्हे तर ज्वालामुखी पठार आहे. मात्र इथे एक बारकावा लक्षात घेण्यासारखा आहे, कारण तो या ओळीला फसवा बनवतो: दख्खन ट्रॅपच्या आडव्या थरांची झीज होताना त्यांना पायऱ्यांसारखा आकार येतो, आणि 'ट्रॅप' हा शब्दच पायरी या अर्थाच्या स्कँडिनेव्हियन शब्दावरून आला आहे. म्हणजे दख्खनला पायऱ्यांचे रूप असते, पण त्याचा वर्ग त्याच्या उत्पत्तीवरून ठरतो, दिसण्यावरून नाही. वर्गीकरणाचा निकष उत्पत्ती आहे की आकार, हे स्पष्ट ठेवले की अशी ओळ फसवू शकत नाही.

पठारांचे वर्गीकरण दोन वेगवेगळ्या निकषांवर होते, आणि हे दोन निकष वेगळे ठेवणे या प्रकरणात निर्णायक ठरते. पहिला निकष उत्पत्तीचा आहे. ज्वालामुखी पठार लाव्हारसाच्या आडव्या थरांतून तयार होते — भारतातील दख्खन पठार हे त्याचे उदाहरण, जे क्रिटेशसच्या अखेरीस झालेल्या उद्रेकांतून बाहेर पडलेल्या बेसाल्ट थरांचे बनले आहे आणि ज्या थरांना दख्खन ट्रॅप म्हणतात; 'ट्रॅप' हा शब्द पायरी या अर्थाच्या स्कँडिनेव्हियन शब्दावरून आला आहे, कारण झीज होताना त्या थरांना पायऱ्यांचा आकार येतो. गिरीपाद पठार म्हणजे व्याख्येनुसार पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी असलेले पठार; अ‍ॅपलेशियनच्या पायथ्याचे पीडमाँट पठार आणि अँडीजच्या पायथ्याचे पॅटागोनियन पठार ही त्याची प्रमाणित उदाहरणे. दुसरा निकष आकाराचा आहे. घुमटाकार पठाराचा पृष्ठभाग मध्यभागी उंचावलेला असून तेथून सर्व बाजूंना उतरतो; छोटानागपूर पठार, जे झारखंडात आणि छत्तीसगड, पश्चिम बंगाल व ओडिशाच्या काही भागांत पसरले असून प्राचीन ढालक्षेत्राचा वर उचलला गेलेला गट आहे आणि ज्यात कोळसा, लोहखनिज, अभ्रक व बॉक्साइट सापडते, त्याचे वर्णन याच शब्दाने केले जाते. सोपानाकार पठार म्हणजे पायऱ्यापायऱ्यांच्या कड्यांचे पठार; गंगेचे मैदान आणि नर्मदा-सोन खचदरी यांच्यामधले विंध्य पठार, ज्यात विंध्यन वालुकाश्म व चुनखडक आडव्या थरांत रचलेले आहेत, हे त्याचे उदाहरण. शिलाँग किंवा मेघालय पठार हे गंगा-ब्रह्मपुत्रेच्या खिंडारापलीकडे उभे असलेले द्वीपकल्पीय ढालक्षेत्राचे सुटे झालेले तुकडे असून त्यावर गारो, खासी व जैंतिया टेकड्या आहेत आणि त्याच्या दक्षिण उतारावर मावसिनराम व चेरापुंजी वसली आहेत.

पठारांचे प्रकार हा भूगोलाच्या पेपरातला जोड्यांसाठी अतिशय सोयीचा भाग आहे: चार वर्ग, चार उदाहरणे, आणि उदाहरणे सर्व भारतातलीच. आयोग अशी यादी बांधताना एक जोडी निर्विवाद ठेवतो — इथे ती दख्खन आणि ज्वालामुखी अशी आहे — कारण संपूर्ण जोडणी माहीत नसतानाही उमेदवार त्या एका जोडीवर उत्तर काढू शकतो का, हे तपासायचे असते. म्हणून सोडवण्याची पद्धत तीच: आधी निर्विवाद जोडी बांधावी, तिच्यावर चारही ओळी तपासाव्यात, आणि उरलेल्या ओळींतच बारकाईने पाहावे. या प्रश्नात एक तपशील नोंदवण्याजोगा आहे. शिलाँग पठाराला 'गिरीपाद पठार' म्हणणे हे या पेपराने अनुसरलेले वर्गीकरण आहे; या कार्डात ते तसेच नोंदवले आहे, पण त्यापलीकडे जाऊन ते वर्गीकरण स्वतंत्रपणे प्रस्थापित असल्याचा दावा केलेला नाही. शिलाँग पठाराविषयी जे निःसंशय आहे ते वेगळे — ते द्वीपकल्पीय ढालक्षेत्राचा सुटा झालेला गट आहे आणि गंगा-ब्रह्मपुत्रेच्या खिंडाराने ते मुख्य द्वीपकल्पापासून वेगळे झाले आहे. मराठी स्तंभात 'छोटानागपूर' एकच शब्द म्हणून आणि 'शिलाँग' चंद्रबिंदूसह छापले आहे; ही केवळ लिप्यंतराची पद्धत आहे.

• दख्खन पठार हे भारतातले ज्वालामुखी पठार असून ते क्रिटेशसच्या अखेरीस झालेल्या उद्रेकांतून बाहेर पडलेल्या बेसाल्टच्या आडव्या थरांचे बनले आहे; या थरांना दख्खन ट्रॅप म्हणतात आणि 'ट्रॅप' हा शब्द पायरी या अर्थाच्या स्कँडिनेव्हियन शब्दावरून आला आहे.
• विंध्य पठार आडव्या थरांत रचलेल्या विंध्यन वालुकाश्म व चुनखडकाचे बनलेले असून ते गंगेच्या मैदानाच्या आणि नर्मदा-सोन खचदरीच्या दरम्यान पसरले आहे; या थरांच्या झिजेतून तयार होणारे सोपान व कडे त्याला सोपानाकार रूप देतात.
• छोटानागपूर पठार झारखंडात आणि छत्तीसगड, पश्चिम बंगाल व ओडिशाच्या काही भागांत पसरले असून ते प्राचीन ढालक्षेत्राचा वर उचलला गेलेला गट आहे; त्यात कोळसा, लोहखनिज, अभ्रक व बॉक्साइट सापडते आणि त्याचा मध्यभागी उंचावलेला पृष्ठभाग त्याला घुमटाकार वर्णन देतो.
• शिलाँग किंवा मेघालय पठार हे गंगा-ब्रह्मपुत्रेच्या खिंडारापलीकडे उभे असलेले द्वीपकल्पीय ढालक्षेत्राचे सुटे झालेले तुकडे असून त्यावर गारो, खासी व जैंतिया टेकड्या आहेत आणि त्याच्या दक्षिण उतारावर मावसिनराम व चेरापुंजी वसली आहेत.
• गिरीपाद पठार म्हणजे व्याख्येनुसार पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी असलेले पठार; अ‍ॅपलेशियनच्या पायथ्याचे पीडमाँट पठार आणि अँडीजच्या पायथ्याचे पॅटागोनियन पठार ही त्याची प्रमाणित उदाहरणे आहेत.

• पठाराचा वर्ग त्याच्या दिसण्यावरून ठरवणे — दख्खन ट्रॅपच्या थरांना पायऱ्यांचे रूप असले तरी त्याचा वर्ग उत्पत्तीवरून ज्वालामुखी असाच आहे, सोपानाकार नाही.
• छोटानागपूर आणि विंध्य यांची अदलाबदल करणे — पहिले घुमटाकार वर्णनात येते आणि दुसरे सोपानाकार वर्णनात.
• शेजारी छापलेले दोन स्तंभ म्हणजे समोरासमोरची नोंद ही जोडी असे मानणे — छपाईची मांडणी कोणतीही जोडी सांगत नाही.
• संपूर्ण जोडणी बांधता येत नाही म्हणून प्रश्न सोडून देणे — इथे दख्खन-ज्वालामुखी ही एकच निर्विवाद जोडी उत्तरापर्यंत नेण्यास पुरेशी आहे.

पठारांचे प्रकार एमपीएससीच्या पेपरात प्रामुख्याने जोड्यांच्या प्रश्नात येतात, आणि त्यांशिवाय 'खालीलपैकी कोणते ज्वालामुखी पठार आहे' अशा थेट प्रश्नातही. भारतीय पठारांची नावे विचारताना दख्खन, विंध्य, माळवा, छोटानागपूर आणि मेघालय ही पाच नावे सर्वाधिक वेळा येतात, आणि त्यांच्यासोबत त्या पठारावरची खनिजे, मृदा किंवा नद्या यांचे तपशील जोडून प्रश्न विस्तारला जातो. प्रश्नकर्ता अशा यादीत एक निर्विवाद जोडी ठेवतो आणि उरलेल्या तीन जोड्या तुलनेने अस्पष्ट ठेवतो, जेणेकरून उमेदवार त्या एका जोडीचा वापर करून उत्तरापर्यंत पोहोचतो का हे तपासता येईल. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने दख्खन ट्रॅपचा भाग विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण राज्याची भूरचना, मृदा आणि शेती तिन्ही त्यावर अवलंबून आहेत आणि त्यांवर स्वतंत्रपणेही प्रश्न विचारले जातात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतातील दख्खन पठार खालीलपैकी कोणत्या प्रकारात मोडते ?

  • (a)गिरीपाद पठार
  • (b)ज्वालामुखी पठार
  • (c)आंतरपर्वतीय पठार
  • (d)सोपानाकार पठार

  उत्तर(b) ज्वालामुखी पठार — दख्खन पठार क्रिटेशसच्या अखेरीस झालेल्या उद्रेकांतून बाहेर पडलेल्या बेसाल्टच्या आडव्या थरांचे बनले असून त्या थरांना दख्खन ट्रॅप म्हणतात. त्या थरांची झीज होताना त्यांना पायऱ्यांसारखा आकार येतो हे खरे, पण पठाराचा वर्ग त्याच्या उत्पत्तीवरून ठरतो, दिसण्यावरून नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गारो, खासी व जैंतिया टेकड्या खालीलपैकी कोणत्या पठारावर आहेत ?

  • (a)छोटानागपूर पठार
  • (b)विंध्य पठार
  • (c)शिलाँग पठार
  • (d)माळवा पठार

  उत्तर(c) शिलाँग पठार — मेघालय पठार म्हणूनही ओळखले जाणारे हे पठार गंगा-ब्रह्मपुत्रेच्या खिंडारापलीकडे उभे असलेले द्वीपकल्पीय ढालक्षेत्राचे सुटे झालेले तुकडे असून त्यावर गारो, खासी व जैंतिया टेकड्या आहेत; त्याच्या दक्षिण उतारावर मावसिनराम व चेरापुंजी वसली आहेत. छोटानागपूर झारखंडात, विंध्य नर्मदेच्या उत्तरेला आणि माळवा मध्य प्रदेशात आहे.