MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 13 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). हा प्रश्न या पेपरातील इतर जोड्यांच्या प्रश्नांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने बांधलेला आहे. इथे तीन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत — (a) ते (d) अशी चार धरणे किंवा योजना, (i) ते (iv) अशा चार नद्या, आणि (I) ते (IV) अशी चार राज्ये — पण प्रत्येक पर्यायात संपूर्ण चार ओळींची जोडणी नसून एकच त्रिकूट दिलेले आहे. सूचनाही 'योग्य जोडी शोधा' अशी आहे. म्हणजे बारा नोंदींची पूर्ण जोडणी बांधणे हे काम नाही; चार त्रिकुटे तपासून जे टिकते ते ठेवणे एवढेच काम आहे. पर्याय (1) मध्ये शिवसमुद्र धरण, कावेरी नदी आणि कर्नाटक राज्य असे त्रिकूट आहे, आणि तिन्ही भाग टिकतात. शिवनसमुद्र हे कर्नाटकातील मंड्या जिल्ह्यात कावेरी नदीतले बेट असून त्याच्याभोवती नदी दुभंगते आणि गगनचुक्की व भरचुक्की या दोन धारांनी कोसळते. या धबधब्यांजवळ उभारलेले आणि 1902 मध्ये कार्यान्वित झालेले जलविद्युत केंद्र आशियातील आरंभीच्या केंद्रांपैकी एक होते, आणि तिथली वीज शंभर किलोमीटरहून अधिक अंतरावरच्या कोलार सुवर्णखाणींपर्यंत नेली जात असे. नदी आणि राज्य दोन्ही या धरणाशी जुळतात, म्हणून हे त्रिकूट बरोबर. संपूर्ण प्रश्नाची योग्य जोडणी काढून पाहणे उपयोगाचे आहे, कारण त्यातून उरलेल्या तीन ओळी का चुकतात हे कळते: टिहरी धरण उत्तराखंडात भागीरथीवर, दुलहस्ती योजना जम्मू-काश्मीरमध्ये चिनाबवर, शिवसमुद्र धरण कर्नाटकात कावेरीवर, आणि राणा प्रताप सागर योजना राजस्थानात चंबळवर. चुकीच्या ओळी कशा बांधल्या आहेत तो सापळा मुद्दाम लक्षात घ्यावा: त्यांच्यापैकी प्रत्येक ओळीत नदी आणि राज्य यांची जोडी खरीखुरीच आहे, आणि फक्त धरणाचे नाव बदलले आहे. त्यामुळे नदी राज्याशी जुळते का हे तपासून इथे काहीही सिद्ध होत नाही; तपासणी धरणावरच करावी लागते.

• (2)(a) - (iv) - (I) — या ओळीत टिहरी धरण, चिनाब नदी आणि जम्मू-काश्मीर असे त्रिकूट आहे. यातली नदी आणि राज्य यांची जोडी खरी आहे — चिनाब जम्मू-काश्मीरमधूनच वाहते — आणि नेमक्या त्याच खरेपणामुळे ओळ बरोबर वाटते. पण टिहरी धरण तिथले नाही: ते उत्तराखंडात, भिलंगणा नदीच्या संगमाजवळ भागीरथीवर बांधलेले असून भारतातील सर्वांत उंच धरण आहे. जम्मू-काश्मीरमध्ये चिनाबवर सलाल, बगलिहार आणि दुलहस्ती अशा योजना आहेत, टिहरी नाही. या प्रश्नात नदी-राज्य जोडी तपासून कोणतीही ओळ बाद करता येत नाही, कारण ती जोडी चारही ओळींत बरोबरच ठेवली आहे — निर्णायक तपासणी फक्त धरणाच्या नावावरच होते, आणि तेच या प्रश्नाचे खरे कौशल्य आहे.
• (3)(d) - (ii) - (III) — या ओळीत राणा प्रताप सागर योजना, भागीरथी नदी आणि उत्तराखंड असे त्रिकूट आहे. इथेही नदी-राज्य जोडी खरी आहे — भागीरथी उत्तराखंडातच वाहते आणि देवप्रयागला अलकनंदेला मिळून गंगा तयार होते — पण योजनेचे नाव चुकीचे आहे. राणा प्रताप सागर हे राजस्थानातील चित्तोडगड जिल्ह्यात रावतभाटा येथे चंबळ नदीवर बांधलेले धरण असून ते गांधी सागर, जवाहर सागर आणि कोटा बंधाऱ्यासह चंबळ खोरे प्रकल्पाचा भाग आहे. उत्तराखंडात भागीरथीवरची मोठी योजना म्हणजे टिहरी. ही ओळ निवडणारा उमेदवार बहुधा भागीरथी-उत्तराखंड ही ओळखीची जोडी पाहून समाधान मानतो आणि धरणाचे नाव तपासतच नाही — या प्रश्नात नेमकी तीच चूक अपेक्षित धरून चारही चुकीच्या ओळी बांधल्या आहेत.
• (4)(b) - (iii) - (II) — या ओळीत दुलहस्ती योजना, चंबळ नदी आणि राजस्थान असे त्रिकूट आहे. चंबळ आणि राजस्थान ही जोडी खरी आहे, पण दुलहस्ती त्या भागातली नाही: ती जम्मू-काश्मीरमधील किश्तवाड जिल्ह्यात चिनाब नदीवर राष्ट्रीय जलविद्युत महामंडळाने उभारलेली योजना असून सलाल व बगलिहार या त्याच नदीवरच्या योजनांच्या मालिकेत ती येते. राजस्थानात चंबळवरच्या योजना म्हणजे राणा प्रताप सागर आणि जवाहर सागर. या ओळीचे वेगळेपण असे की तिच्यातले धरणाचे नाव सर्वांत कमी परिचित आहे, आणि अपरिचित नाव दिसले की उमेदवार एकतर ती ओळ घाईने नाकारतो किंवा नदी-राज्य जोडीच्या भरवशावर तिला बरोबर मानतो. दोन्ही मार्ग चुकीचे आहेत; योजनेचे नाव कोणत्या नदीवर आहे हे ठाऊक असणे हाच एकमेव मार्ग.

भारतातील बहुउद्देशीय नदी खोरे प्रकल्प आणि जलविद्युत योजना या भूगोलाच्या पेपरात सातत्याने विचारल्या जातात, आणि त्या लक्षात ठेवण्याची भरवशाची पद्धत म्हणजे प्रत्येक योजनेसमोर तीन गोष्टी नोंदवणे — नदी, राज्य आणि ती योजना कशासाठी ओळखली जाते. या प्रश्नातल्या चार योजना चार वेगवेगळ्या प्रकारच्या आहेत. टिहरी हे हिमालयातील मोठे साठवण धरण असून ते उत्तराखंडात भागीरथीवर, भिलंगणेच्या संगमाजवळ आहे आणि भारतातील सर्वांत उंच धरण म्हणून ओळखले जाते; भागीरथी पुढे देवप्रयागला अलकनंदेला मिळून गंगा तयार होते. दुलहस्ती ही जम्मू-काश्मीरमधील किश्तवाड जिल्ह्यात चिनाबवरची जलविद्युत योजना असून ती राष्ट्रीय जलविद्युत महामंडळाने उभारली आहे; सलाल व बगलिहार याच नदीवरच्या तिच्या शेजारच्या योजना आहेत, आणि तिन्ही सिंधू पाणीवाटप कराराच्या संदर्भात चर्चेत येतात. शिवसमुद्र हे कर्नाटकात मंड्या जिल्ह्यात कावेरीवरचे धबधबा-आधारित जलविद्युत केंद्र असून त्याचे महत्त्व त्याच्या आकारात नसून त्याच्या जुनेपणात आहे — 1902 मध्ये कार्यान्वित झालेले ते आशियातील आरंभीच्या जलविद्युत केंद्रांपैकी एक होते. आणि राणा प्रताप सागर हे राजस्थानात चित्तोडगड जिल्ह्यात रावतभाटा येथे चंबळवरचे धरण असून ते गांधी सागर, जवाहर सागर व कोटा बंधाऱ्यासह चंबळ खोरे प्रकल्पाचा भाग आहे — मध्य प्रदेश व राजस्थान यांचा हा संयुक्त प्रकल्प आहे.

या प्रश्नाची मांडणी या पेपरात एकमेव आहे आणि तिच्यामुळे सोडवण्याची पद्धतही बदलते. इतर जोड्यांच्या प्रश्नांत चार ओळींची पूर्ण जोडणी दिलेली असते आणि एक निश्चित जोडी वापरून बहुतेक ओळी बाद करता येतात. इथे मात्र प्रत्येक पर्याय एकच त्रिकूट देतो, आणि प्रश्न 'योग्य जोडी शोधा' असा आहे — म्हणजे प्रत्येक त्रिकूट स्वतंत्रपणे तपासावे लागते. प्रश्नकर्त्याने या मांडणीचा पुरेपूर वापर केला आहे: तिन्ही चुकीच्या त्रिकुटांत नदी आणि राज्य यांची जोडी खरी ठेवली आहे आणि फक्त धरणाचे नाव बदलले आहे. त्यामुळे 'चिनाब जम्मू-काश्मीरमध्ये आहे ना, मग ओळ बरोबर' अशी तपासणी इथे पूर्णपणे निरुपयोगी ठरते, आणि तीच तपासणी बहुतेक उमेदवार करतात. एकमेव उपयुक्त तपासणी धरणाच्या नावावर आहे. तीन याद्यांची क्रमांकपद्धतही वेगवेगळी आहे — धरणांना (a)-(d), नद्यांना लहान रोमन (i)-(iv) आणि राज्यांना मोठ्या रोमन (I)-(IV) — आणि हे तीन वेगळे संच म्हणजेच त्या तीन स्वतंत्र याद्या असल्याची खूण आहे. दोन्ही भाषांच्या स्तंभांत या खुणा लॅटिनच आहेत, त्यामुळे मराठी वाचणाऱ्या उमेदवारालाही त्याच अक्षरांवर काम करावे लागते.

• शिवनसमुद्र हे कर्नाटकातील मंड्या जिल्ह्यात कावेरी नदीतले बेट असून तेथे नदी दुभंगून गगनचुक्की व भरचुक्की या दोन धारांनी कोसळते.
• शिवनसमुद्र येथील जलविद्युत केंद्र 1902 मध्ये कार्यान्वित झाले आणि ते आशियातील आरंभीच्या केंद्रांपैकी एक होते; तिथली वीज शंभर किलोमीटरहून अधिक अंतरावरच्या कोलार सुवर्णखाणींपर्यंत नेली जात असे.
• टिहरी धरण उत्तराखंडात टिहरी येथे भागीरथी नदीवर असून ते भारतातील सर्वांत उंच धरण आहे; भागीरथी देवप्रयागला अलकनंदेला मिळून गंगा तयार होते.
• दुलहस्ती जलविद्युत योजना जम्मू-काश्मीरमधील किश्तवाड जिल्ह्यात चिनाब नदीवर असून ती राष्ट्रीय जलविद्युत महामंडळाने उभारली आहे; सलाल व बगलिहार या याच नदीवरच्या शेजारच्या योजना आहेत.
• राणा प्रताप सागर हे राजस्थानातील चित्तोडगड जिल्ह्यात रावतभाटा येथे चंबळ नदीवरचे धरण असून ते गांधी सागर, जवाहर सागर व कोटा बंधाऱ्यासह चंबळ खोरे प्रकल्पाचा भाग आहे.

• नदी आणि राज्य यांची जोडी बरोबर आहे म्हणून संपूर्ण त्रिकूट बरोबर मानणे — या प्रश्नातल्या तिन्ही चुकीच्या ओळींत नेमकी तीच जोडी खरी ठेवली आहे आणि फक्त धरण बदलले आहे.
• 'योग्य जोडी शोधा' या सूचनेकडे दुर्लक्ष करून चार ओळींची पूर्ण जोडणी बांधण्याचा प्रयत्न करणे — इथे प्रत्येक पर्याय एकच त्रिकूट देतो आणि ते स्वतंत्रपणे तपासायचे असते.
• अपरिचित नाव दिसले म्हणून ती ओळ घाईने नाकारणे — दुलहस्तीसारखे कमी परिचित नाव चुकीचे असतेच असे नाही, ते तपासावेच लागते.
• टिहरी उत्तराखंडात भागीरथीवर आणि राणा प्रताप सागर राजस्थानात चंबळवर आहे, या दोन मूलभूत नोंदी अस्पष्ट राहिल्याने या प्रश्नात निर्णयच घेता येत नाही.

धरणे व नदी खोरे प्रकल्प एमपीएससीच्या पेपरात तीन ठरावीक आकारांत येतात: धरण-ते-नदी किंवा धरण-ते-राज्य अशा जोड्या, 'खालीलपैकी कोणती जोडी बरोबर आहे' अशा स्वरूपाचा प्रश्न, आणि एखाद्या प्रकल्पाचे वेगळेपण — सर्वांत उंच, सर्वांत जुने, संयुक्त प्रकल्प — विचारणारा तपशिलाचा प्रश्न. या प्रश्नाने वापरलेली तीन स्तंभांची मांडणी तुलनेने कमी येते, पण तिचे तत्त्व तेच आहे: चुकीचे पर्याय अशा प्रकारे बांधले जातात की त्यांतला काही भाग खरा असतो. त्यामुळे तयारीत प्रत्येक प्रकल्पासमोर नदी, राज्य आणि एक वेगळेपण असे तीन रकाने भरून ठेवावेत, आणि तपासणी करताना ज्या रकान्यात प्रश्नकर्त्याने बदल केला असण्याची शक्यता आहे तोच रकाना आधी पाहावा. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने राज्यातील प्रमुख धरणे व त्यांच्या नद्या ही यादी याच सवयीने तयार करावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1902 मध्ये कार्यान्वित झालेले आणि आशियातील आरंभीच्या जलविद्युत केंद्रांपैकी एक असलेले शिवनसमुद्र केंद्र कोणत्या नदीवर आहे ?

  • (a)कृष्णा
  • (b)कावेरी
  • (c)तुंगभद्रा
  • (d)गोदावरी

  उत्तर(b) कावेरी — शिवनसमुद्र हे कर्नाटकातील मंड्या जिल्ह्यात कावेरी नदीतले बेट असून तेथे नदी दुभंगून गगनचुक्की व भरचुक्की या धारांनी कोसळते. त्या धबधब्यांजवळ उभारलेले जलविद्युत केंद्र 1902 मध्ये कार्यान्वित झाले आणि तिथली वीज शंभर किलोमीटरहून अधिक अंतरावरच्या कोलार सुवर्णखाणींपर्यंत नेली जात असे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  चंबळ खोरे प्रकल्पात खालीलपैकी कोणत्या धरणाचा समावेश होत नाही ?

  • (a)गांधी सागर
  • (b)राणा प्रताप सागर
  • (c)जवाहर सागर
  • (d)दुलहस्ती

  उत्तर(d) दुलहस्ती — ती जम्मू-काश्मीरमधील किश्तवाड जिल्ह्यात चिनाब नदीवरची जलविद्युत योजना असून चंबळ खोऱ्याशी तिचा काहीही संबंध नाही. गांधी सागर, राणा प्रताप सागर व जवाहर सागर ही तिन्ही धरणे कोटा बंधाऱ्यासह चंबळ खोरे प्रकल्पाचा भाग आहेत आणि तो मध्य प्रदेश व राजस्थान यांचा संयुक्त प्रकल्प आहे.