MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 12 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). राखीव जीवावरण म्हणजे संरक्षित जमिनीचा एकसंध तुकडा नव्हे, तर एकात एक बसणाऱ्या तीन भागांची रचना — मध्यवर्ती भाग, बफर झोन आणि संक्रमण भाग. ही रचना अशी का ठेवली आहे हे त्याच्या हेतूवरून समजते. राखीव जीवावरणाला एकाच वेळी तीन गोष्टी साधायच्या असतात: एका प्रातिनिधिक परिसंस्थेचे संवर्धन, संशोधन व शिक्षणाला वाव, आणि त्या भागात व भोवताली राहणाऱ्या लोकांची उपजीविका चालू ठेवणे. संरक्षणाची एकच पद्धत या तिन्ही गोष्टी एकाच वेळी साधू शकत नाही, म्हणून तीन वेगवेगळ्या कडक-सैल पातळ्यांचे भाग तयार केले जातात. मध्यवर्ती भागावर सर्वांत कडक संरक्षण असते. तो कायद्याने घोषित केलेला भाग असतो — सहसा आधीच अस्तित्वात असलेले राष्ट्रीय उद्यान किंवा अभयारण्य — आणि संशोधन व निरीक्षण सोडून तेथे मानवी हस्तक्षेप चालत नाही; परिसंस्था अविचलित राहावी अशी अपेक्षा असलेला हा भाग. बफर झोन मध्यवर्ती भागाला वेढून असतो आणि तेथे संवर्धनाशी सुसंगत असलेल्याच कृतींना परवानगी असते — वैज्ञानिक कामे, पर्यावरण शिक्षण, प्रशिक्षण, अवनत जमिनीचे पुनरुज्जीवन आणि नियंत्रित पर्यटन. त्यामुळे बाहेरचा दबाव मध्यवर्ती भागावर थेट पडत नाही. संक्रमण भाग हा सर्वांत बाहेरचा पट्टा असून त्याला सहकार्याचा भाग असेही म्हणतात. इथेच लोक राहतात आणि काम करतात — वस्ती, शेती, वनीकरण, चराई आणि करमणूक हे सर्व तेथे चालू राहते. या भागाचे उद्दिष्ट लोकांना बाहेर काढणे नसून स्थानिक समुदाय, शासकीय यंत्रणा आणि संशोधक यांच्या सहकार्याने या कृतींचे शाश्वत व्यवस्थापन करणे हे आहे. ही रचना युनेस्कोच्या 'मानव आणि जीवावरण' कार्यक्रमाची असून तो 1971 मध्ये सुरू झाला; त्याच्या जागतिक जाळ्यातील प्रत्येक राखीव जीवावरणात हेच तीन भाग असतात. हे तिन्ही आणि फक्त हेच तीन भाग सांगणारी एकमेव ओळ म्हणजे पर्याय (1).

• (2)मध्यवर्ती भाग, बफर झोन आणि सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग — ही ओळ मध्यवर्ती भाग व बफर झोन बरोबर सांगते पण तिसरा भाग म्हणून संक्रमण भागाऐवजी 'सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग' असे नाव देते. राखीव जीवावरणाच्या मान्य रचनेत असा कोणताही भाग नाही; 'सूक्ष्म-पर्यावरण' ही परिस्थितिकीतली वेगळी संकल्पना असून ती एखाद्या लहान जागेतल्या स्थानिक हवामान-परिस्थितीचे वर्णन करते आणि तिचा या क्षेत्रविभागणीशी काहीही संबंध नाही. ही ओळ धोकादायक आहे कारण तिच्यातली पहिली दोन नावे बरोबर आहेत आणि पहिली दोन तपासून समाधान मानणारा उमेदवार तिसरे नाव तपासतच नाही. या प्रकारच्या प्रश्नात प्रत्येक ओळ शेवटच्या शब्दापर्यंत वाचावी, कारण चारही ओळींत फरक बहुधा एका किंवा दोन नावांचाच असतो.
• (3)बफर झोन, संक्रमण भाग आणि सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग — ही ओळ बफर झोन आणि संक्रमण भाग बरोबर सांगते, पण मध्यवर्ती भागच वगळते आणि त्याच्या जागी 'सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग' आणते. मध्यवर्ती भाग वगळणे ही सर्वांत मूलभूत चूक आहे, कारण संपूर्ण रचनाच त्याच्याभोवती उभी आहे: बफर झोनला 'बफर' हे नाव मिळते ते तो कशाचे संरक्षण करतो त्यावरून, आणि संक्रमण भाग हा मध्यवर्ती भागापासून बाहेरच्या जगाकडे जाणारा टप्पा आहे. मध्यवर्ती भाग काढून टाकला तर उरलेल्या दोन नावांना अर्थच उरत नाही. संज्ञांची यादी पाठ करण्याऐवजी त्यांच्यातले नाते समजून घेतले — आत सर्वांत कडक संरक्षण, बाहेर जाताना ते क्रमाने सैल — की अशी ओळ पहिल्याच नजरेत खोटी वाटते.
• (4)मध्यवर्ती भाग, संक्रमण भाग आणि सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग — ही ओळ मध्यवर्ती भाग व संक्रमण भाग बरोबर सांगते पण मधला बफर झोन वगळून त्याच्या जागी 'सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग' आणते. बफर झोन वगळणे म्हणजे या रचनेचा नेमका उद्देशच काढून टाकणे, कारण कडक संरक्षण असलेला मध्यवर्ती भाग आणि वस्ती व शेती असलेला संक्रमण भाग यांच्यामध्ये कोणताही मधला टप्पा नसेल तर बाहेरचा दबाव थेट मध्यवर्ती भागावर येईल. बफर झोन हा तो मधला पट्टा आहे जिथे संशोधन, शिक्षण, प्रशिक्षण आणि नियंत्रित पर्यटन यांना परवानगी असते. चारही ओळींत 'सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग' हे एकच खोटे नाव फिरवून तीन वेगवेगळ्या ओळी बांधल्या आहेत हे लक्षात घेतले, तर ते नाव नसलेली ओळ हेच उत्तर आहे हे लगेच कळते.

राखीव जीवावरण ही संकल्पना युनेस्कोच्या 'मानव आणि जीवावरण' कार्यक्रमातून आली असून तो कार्यक्रम 1971 मध्ये सुरू झाला. या संकल्पनेचे वेगळेपण असे की ती संवर्धन आणि मानवी उपजीविका यांना परस्परविरोधी न मानता एकाच व्यवस्थापन आराखड्यात बसवते. त्यासाठी क्षेत्राची तीन भागांत विभागणी केली जाते. मध्यवर्ती भाग कायद्याने संरक्षित असतो आणि तेथे संशोधन व निरीक्षणापलीकडे मानवी हस्तक्षेप चालत नाही. बफर झोन त्याला वेढतो आणि तेथे संवर्धनाशी सुसंगत कामांनाच परवानगी असते. संक्रमण भाग सर्वांत बाहेर असून तेथे वस्ती, शेती, वनीकरण व चराई चालू राहते आणि स्थानिक समुदायांच्या सहकार्याने त्यांचे शाश्वत व्यवस्थापन केले जाते. भारतातील संरक्षित क्षेत्रांच्या इतर प्रकारांपेक्षा हे वेगळे आहे हे लक्षात ठेवावे: राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम 1972 अन्वये घोषित होतात आणि त्यांची व्याप्ती संरक्षणापुरती असते; व्याघ्र प्रकल्प हा व्याघ्र संवर्धनासाठीचा वेगळा आराखडा आहे; तर राखीव जीवावरणात एक किंवा अधिक राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये त्याच्या मध्यवर्ती भागात सामावली जाऊ शकतात. भारतातील राखीव जीवावरणांपैकी काही युनेस्कोच्या जागतिक जाळ्यात नोंदली गेली आहेत — नीलगिरी, सुंदरबन, नंदादेवी, सिमलीपाल, ग्रेट निकोबार, कांचनजुंगा आणि पन्ना ही त्यांपैकी काही — आणि 1986 मध्ये घोषित झालेले नीलगिरी हे भारतातले पहिले राखीव जीवावरण होते.

राखीव जीवावरणाची क्षेत्रविभागणी हा पर्यावरण व परिस्थितिकी विभागातला ठरावीक प्रश्न असून तो सहसा दोन रूपांत येतो: तीन भागांची नावे विचारणारा प्रश्न, आणि 'कोणत्या भागात कोणती कृती चालते' असे विचारणारा प्रश्न. या प्रश्नाच्या चारही ओळींची रचना नोंदवण्याजोगी आहे — त्यांत खरी तीन नावे आणि एक बनावट नाव अशा चार शक्यता फिरवल्या आहेत, आणि बनावट नाव 'सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग' हे तिन्ही चुकीच्या ओळींत येते. त्यामुळे या प्रश्नाची सर्वांत जलद सोडवणूक अशी: चारही ओळींतून जे नाव मान्य रचनेत नाही ते ओळखावे आणि ते नाव असलेल्या सर्व ओळी एकत्रच बाद कराव्यात. पर्याय अशा रीतीने बांधलेले असणे ही या पेपरात वारंवार दिसणारी पद्धत आहे. मराठी स्तंभात दोन शब्द नोंदवण्याजोगे आहेत: प्रश्नात 'नूसार' असे दीर्घ उकाराने छापले आहे — छपाईची चूक असून अभिप्रेत शब्द 'नुसार' आहे — आणि 'राखीव जीवावरण/जीवमंडल' असे दोन पर्यायी शब्द एकत्र दिले आहेत, जे इंग्रजी 'biosphere reserve' चेच दोन मराठी प्रतिशब्द आहेत. 'बफर झोन' आणि 'संक्रमण भाग' हे शब्द मराठी स्तंभातही तसेच वापरले आहेत.

• राखीव जीवावरणाची विभागणी मध्यवर्ती भाग, बफर झोन आणि संक्रमण भाग अशा तीन भागांत केली जाते; ही रचना युनेस्कोच्या 'मानव आणि जीवावरण' कार्यक्रमाची असून तो 1971 मध्ये सुरू झाला.
• मध्यवर्ती भाग कायद्याने संरक्षित असतो आणि संशोधन व निरीक्षण वगळता तेथे मानवी हस्तक्षेप चालत नाही; तो सहसा आधीच अस्तित्वात असलेले राष्ट्रीय उद्यान किंवा अभयारण्य असतो.
• बफर झोन मध्यवर्ती भागाला वेढतो आणि तेथे संवर्धनाशी सुसंगत कामांनाच परवानगी असते — संशोधन, पर्यावरण शिक्षण, प्रशिक्षण, अवनत जमिनीचे पुनरुज्जीवन आणि नियंत्रित पर्यटन.
• संक्रमण भाग किंवा सहकार्याचा भाग हा सर्वांत बाहेरचा पट्टा असून तेथे वस्ती, शेती, वनीकरण, चराई व करमणूक चालू राहते आणि स्थानिक समुदायांच्या सहकार्याने त्यांचे शाश्वत व्यवस्थापन केले जाते.
• 1986 मध्ये घोषित झालेले नीलगिरी हे भारतातले पहिले राखीव जीवावरण असून युनेस्कोच्या जागतिक जाळ्यात नोंद असलेल्या भारतीय राखीव जीवावरणांत नीलगिरी, सुंदरबन, नंदादेवी, सिमलीपाल, ग्रेट निकोबार, कांचनजुंगा आणि पन्ना यांचा समावेश होतो.

• 'सूक्ष्म-पर्यावरणीय भाग' हे नाव राखीव जीवावरणाच्या रचनेत आहे असे मानणे — ती परिस्थितिकीतली वेगळी संकल्पना असून तिचा या क्षेत्रविभागणीशी संबंध नाही.
• ओळीतली पहिली दोन नावे बरोबर आहेत हे पाहून तिसरे नाव न तपासता ओळ स्वीकारणे — चारही ओळींतला फरक बहुधा एकाच नावाचा असतो.
• मध्यवर्ती भागातही स्थानिक लोकांना वस्ती व शेतीची परवानगी असते असे मानणे — तेथे संशोधन व निरीक्षण वगळता मानवी हस्तक्षेप चालत नाही, आणि या कृती संक्रमण भागात चालतात.
• राखीव जीवावरण, राष्ट्रीय उद्यान आणि व्याघ्र प्रकल्प यांना एकच प्रकार मानणे — त्यांची कायदेशीर बैठक व उद्दिष्टे वेगवेगळी असून राखीव जीवावरणात राष्ट्रीय उद्याने सामावली जाऊ शकतात.

राखीव जीवावरणे एमपीएससीच्या पेपरात तीन ठरावीक रूपांत येतात: तीन भागांची नावे किंवा त्यांतली कृती विचारणारा संकल्पनात्मक प्रश्न, राखीव जीवावरण आणि त्याचे राज्य जोडणारा प्रश्न, आणि एखादे विशिष्ट राखीव क्षेत्र युनेस्कोच्या जागतिक जाळ्यात आहे का असा तपशिलाचा प्रश्न. संकल्पनात्मक प्रश्नात आयोगाची नेहमीची चाल म्हणजे खऱ्या नावांच्या यादीत एक बनावट पण खरे वाटणारे नाव घुसवणे, आणि तेच नाव अनेक ओळींत फिरवणे — त्यामुळे उमेदवाराला तिन्ही नावे नक्की ठाऊक आहेत की दोनच, हे तपासले जाते. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने या भागात पश्चिम घाटातील संरक्षित क्षेत्रांचे प्रश्नही येतात. तयारीसाठी तीन भागांची नावे, प्रत्येक भागात चालणारी कृती, आणि भारतातील राखीव जीवावरणे व त्यांची राज्ये अशी दोन छोट्या याद्या पुरेशा ठरतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  राखीव जीवावरणाच्या कोणत्या भागात वस्ती, शेती व चराई यांसारख्या मानवी कृती चालू राहतात ?

  • (a)मध्यवर्ती भाग
  • (b)बफर झोन
  • (c)संक्रमण भाग
  • (d)यांपैकी कोणत्याही भागात नाही

  उत्तर(c) संक्रमण भाग — हा सर्वांत बाहेरचा पट्टा असून त्याला सहकार्याचा भाग असेही म्हणतात; तिथे वस्ती, शेती, वनीकरण, चराई व करमणूक चालू राहते आणि स्थानिक समुदायांच्या सहकार्याने त्यांचे शाश्वत व्यवस्थापन केले जाते. मध्यवर्ती भागात संशोधन व निरीक्षण वगळता हस्तक्षेप चालत नाही, आणि बफर झोनमध्ये केवळ संवर्धनाशी सुसंगत कामांना परवानगी असते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  राखीव जीवावरणांची संकल्पना कोणत्या आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमांतर्गत राबवली जाते ?

  • (a)युनेस्कोचा 'मानव आणि जीवावरण' कार्यक्रम
  • (b)रामसर करार
  • (c)सायटीस करार
  • (d)संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमाचा वसुंधरा कार्यक्रम

  उत्तर(a) युनेस्कोचा 'मानव आणि जीवावरण' कार्यक्रम — तो 1971 मध्ये सुरू झाला आणि त्याच्याच जागतिक जाळ्यात राखीव जीवावरणे नोंदली जातात; मध्यवर्ती भाग, बफर झोन व संक्रमण भाग ही त्रिस्तरीय रचना याच कार्यक्रमाची आहे. रामसर करार पाणथळ स्थळांसाठी आणि सायटीस करार वन्यजीवांच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या नियंत्रणासाठी आहे.