MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 11 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). इथे तीन विधाने छापली आहेत, आणि पहिल्या विधानात एक नकार दडलेला आहे ज्याकडे छपाईतले कोणतेही चिन्ह बोट दाखवत नाही: विधान (a) म्हणते की मृदाधूप ही शेतीपुढील गंभीर समस्या नाही. महाराष्ट्रात ती स्पष्टपणे गंभीर समस्या आहे. राज्याचा बहुतांश भाग बेसाल्टचे पठार असून त्यावरची मृदा उथळ आहे; मोसमी पाऊस मोजक्या दिवसांत जोरदार सरींनी कोसळतो; आणि सह्याद्रीच्या माथ्यापासून झपाट्याने खाली उतरणारे उतार त्या पावसाला वेग देतात. या तिन्हींचा एकत्रित परिणाम असा की उंचावरची माती पत्रीधूप आणि ओहोळधुपेच्या रूपाने वाहून जाते आणि दरीच्या बाजूंना घळी पडतात. मृदासंधारण हे राज्याच्या पाणलोट क्षेत्र विकासाच्या कार्यक्रमांचे कायमचे उद्दिष्ट राहिले आहे — समपातळी बांध व चर, नाला बांध, बंधारे आणि वृक्षलागवड ही त्याची नेहमीची साधने, आणि राळेगणसिद्धी व हिवरे बाजार ही गावपातळीवरच्या कामाची परिचित उदाहरणे. म्हणून विधान (a) चुकीचे ठरते, आणि ते ज्या ज्या ओळीत येते ती ओळ त्याच्यासोबत पडते. विधान (b) बरोबर आहे आणि धुपेची नेहमीची कारणे सांगते: पुरात नदी काठ कोरून पूरमैदानाचा गाळ वाहून नेते; जंगलतोडीने पावसाचा मारा अडवणारे छत आणि माती धरून ठेवणारे मुळांचे जाळे दोन्ही नाहीसे होतात; आणि अनिर्बंध चराईमुळे गवताचे आच्छादन मुळापर्यंत खाऊन संपते व खुरांनी पृष्ठभाग घट्ट दबतो, त्यामुळे पुढचा पाऊस जमिनीत न मुरता वाहून जातो. विधान (c) हेही बरोबर आहे. जिथे सिंचनाचे पाणी गरजेपेक्षा जास्त दिले जाते आणि निचऱ्याची सोय नसते, तिथे भूजल पातळी वर सरकते, केशाकर्षणाने पाणी पृष्ठभागाकडे ओढले जाते आणि बाष्पीभवनानंतर त्या पाण्यातले क्षार वर तसेच राहतात; परिणामी जमीन क्षारपड होते आणि पुढे लागवडीतून बाहेर जाते. राज्यातील कालव्यांच्या लाभक्षेत्रात ही स्थिती परिचित आहे. यापेक्षा वेगळी बाब म्हणजे विदर्भातील पूर्णा खोऱ्याचा क्षारयुक्त पट्टा, जो नैसर्गिकरीत्या क्षारयुक्त म्हणून ओळखला जातो — त्याचे कारण अतिसिंचन नाही. विधाने (b) आणि (c) टिकतात आणि विधान (a) पडते; म्हणून उत्तर पर्याय (1).

• (2)विधान (a) आणि (b) बरोबर आहेत — ही ओळ विधान (a) आणि (b) बरोबर मानते, म्हणजे ती चुकीचे विधान (a) आत घेते. शिवाय ती जी दोन विधाने एकत्र स्वीकारते ती परस्परविरोधी आहेत: विधान (a) म्हणते मृदाधूप ही गंभीर समस्या नाही, आणि विधान (b) धूप कशामुळे होते याची यंत्रणा सांगते. एकाच ओळीत समस्या नाकारणे आणि तिची कारणे मान्य करणे हे एकत्र चालत नाही. अशा प्रश्नात हा अंतर्गत विसंगतीचा तपास फार स्वस्त पडतो — निवडलेली विधाने एकमेकांशी सुसंगत आहेत का एवढेच पाहिले तरी अनेक ओळी लगेच बाद होतात. उमेदवार ही ओळ निवडतात ते मुख्यतः विधान (a) मधला 'नाही' हा शब्द नजरेतून निसटल्यामुळे; या पेपरात असे नकार साध्याच टाइपात छापले जातात आणि वाचकाला कोणतेही चिन्ह सावध करत नाही.
• (3)विधान (a), (b) आणि (c) बरोबर आहेत — ही ओळ तिन्ही विधाने बरोबर मानते, आणि विधान (a) चुकीचे असल्याने ती टिकत नाही. महाराष्ट्रात मृदाधूप ही खरोखरच शेतीपुढील गंभीर समस्या असून राज्याच्या पाणलोट क्षेत्र विकासाच्या कार्यक्रमांचा मोठा भाग तिच्याशीच निगडित आहे. जिथे तीन विधाने छापली जातात तिथे 'सर्व बरोबर' अशी ओळ जवळजवळ नेहमीच असते, कारण चार ओळींनी सर्व शक्यता संपवाव्या लागतात; त्यामुळे तिचे अस्तित्व हा कशाचाही पुरावा नाही. ही ओळ निवडणारा उमेदवार सहसा विधाने (b) आणि (c) बरोबर आहेत हे ओळखतो, तिन्ही विधाने एकाच विषयाची वाटतात म्हणून पहिलेही तसेच असावे असे गृहीत धरतो आणि त्याच्यातला नकार तपासत नाही. प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासणे ही या मांडणीतली एकमेव भरवशाची पद्धत आहे.
• (4)विधान (a), (b) आणि (c) बरोबर नाहीत — ही ओळ तिन्ही विधाने चुकीची मानते, आणि विधाने (b) व (c) बरोबर असल्याने ती उभीच राहत नाही. धुपेची कारणे — नदीपूर, जंगलतोड आणि अनिर्बंध चराई — ही पाठ्यपुस्तकातली प्रमाणित यादीच आहे; आणि अतिसिंचनामुळे भूजल पातळी वर येऊन क्षार पृष्ठभागावर साचणे ही तितकीच प्रमाणित यंत्रणा आहे. इथे नोंदवण्याजोगे असे की या एका प्रश्नात दोन नकार आहेत — विधान (a) मध्ये एक आणि याच ओळीत 'बरोबर नाहीत' असा दुसरा — आणि दोन्हींपैकी एकही ठळक टाइपात छापलेला नाही. दोन नकार एकाच प्रश्नात आले की उमेदवार सहज गोंधळतो, म्हणून विधाने आधी स्वतंत्रपणे ठरवून त्यांशेजारी खूण करावी आणि मगच ओळींकडे वळावे.

महाराष्ट्रातील शेतीसमोरच्या जमिनीशी निगडित समस्या दोन मोठ्या गटांत मोडतात — मृदाधूप आणि क्षारपडपणा — आणि त्यांची कारणे व उपाय वेगवेगळे आहेत. मृदाधूप ही मुख्यतः पावसाच्या माऱ्याची आणि वाहत्या पाण्याची निर्मिती आहे. राज्याचा बहुतांश भाग दख्खन ट्रॅपच्या बेसाल्टवर तयार झालेली काळी कसदार म्हणजे रेगूर मृदा वाहतो; ती चिकणमातीयुक्त, ओलावा धरून ठेवणारी आणि लोह, चुना व कॅल्शियमने समृद्ध असली तरी नायट्रोजन, स्फुरद व सेंद्रिय पदार्थांत कमी आहे, आणि पठारावर तिचा थर अनेक ठिकाणी उथळ आहे. मोसमी पाऊस थोड्या दिवसांत जोरात पडतो, त्यामुळे उतारावरून पत्रीधूप, ओहोळधूप आणि घळईधूप या क्रमाने माती वाहून जाते. यावरचे उपाय पाणलोट क्षेत्राच्या पातळीवर आखले जातात — समपातळी बांध व चर, टप्प्याटप्प्याची शेती, नाला बांध, बंधारे आणि वृक्षलागवड. क्षारपडपणा ही याहून वेगळी समस्या असून ती सिंचनाच्या व्यवस्थापनातून येते: गरजेपेक्षा जास्त पाणी दिले आणि निचरा नसला की भूजल पातळी वर येते, केशाकर्षणाने पाणी वर ओढले जाते आणि बाष्पीभवनानंतर क्षार पृष्ठभागावर साचतात. यावरचे उपायही वेगळेच आहेत — निचऱ्याची व्यवस्था, पाण्याचा नियंत्रित वापर, क्षारयुक्त-अल्कधर्मी जमिनीवर जिप्सम आणि क्षारसहनशील पिके. या दोन समस्यांची कारणे व उपाय एकमेकांत मिसळू नयेत हा या प्रकरणातला मुख्य धडा आहे.

महाराष्ट्रातील शेती हा एमपीएससीच्या पेपरातला भरवशाचा विषय असून तो प्रामुख्याने विधानांच्या पडताळणीच्या रूपात येतो. या प्रश्नात खरी परीक्षा भूगोलाची नसून काळजीपूर्वक वाचनाची आहे. विधान (a) मध्ये 'नाही' हा शब्द वाक्याच्या शेवटी येतो आणि तो साध्याच टाइपात छापला आहे; याच पेपरात काही प्रश्नांतले नकार ठळक टाइपात छापले आहेत, पण या पानावर तसे कोणतेही चिन्ह नाही. शिवाय याच प्रश्नात पर्याय (4) मध्ये दुसरा नकार आहे — 'बरोबर नाहीत'. एका प्रश्नात दोन नकार आले की चुकीची शक्यता वाढते, आणि म्हणूनच पद्धत यांत्रिक ठेवावी: प्रत्येक विधान वाचून त्याशेजारी बरोबर किंवा चूक अशी खूण करावी, आणि मगच ओळींकडे वळून जुळणारी ओळ शोधावी. या प्रश्नाची छपाईची मांडणीही वेगळी आहे — याच पानावरील इतर प्रश्नांत पर्याय दोन स्तंभांच्या जाळीत छापले असताना इथे ते एका खाली एक अशा एकाच स्तंभात छापले आहेत. मांडणीचा हा फरक अर्थावर काहीही परिणाम करत नाही, पण चारही ओळी एकाच नजरेत येत नाहीत, म्हणून शेवटची ओळ वाचायची राहून जाणार नाही याची काळजी घ्यावी.

• महाराष्ट्रात मृदाधूप ही शेतीपुढील गंभीर समस्या आहे — बेसाल्टच्या पठारावरची उथळ मृदा, तीव्र उतार आणि मोसमी पावसाचा जोरदार मारा यांतून पत्रीधूप, ओहोळधूप आणि घळईधूप निर्माण होते.
• धुपेची प्रमुख कारणे म्हणजे पुरात नदीने काठ व पूरमैदान कोरून नेणे, जंगलतोडीमुळे पावसाचा मारा अडवणारे छत व माती धरणारे मुळांचे जाळे नाहीसे होणे, आणि अनिर्बंध चराईमुळे गवताचे आच्छादन संपून पृष्ठभाग घट्ट दबणे.
• निचऱ्याविना केलेल्या अतिसिंचनाने भूजल पातळी वर येते, केशाकर्षणाने विरघळलेले क्षार पृष्ठभागाकडे ओढले जातात आणि बाष्पीभवनाने ते तिथेच साचतात; त्यामुळे सिंचित जमीन क्षारपड होऊन लागवडीतून बाहेर जाऊ शकते.
• धुपेवरचे उपाय पाणलोट क्षेत्राच्या पातळीवर आखले जातात — समपातळी बांध व चर, टप्प्याटप्प्याची शेती, नाला बांध, बंधारे व वृक्षलागवड; तर क्षारपडपणावरचे उपाय म्हणजे निचऱ्याची व्यवस्था, पाण्याचा नियंत्रित वापर, जिप्सम आणि क्षारसहनशील पिके.
• महाराष्ट्राचा बहुतांश भाग दख्खन ट्रॅपच्या बेसाल्टवर तयार झालेली काळी कसदार रेगूर मृदा वाहतो — ती चिकणमातीयुक्त, ओलावा धरून ठेवणारी आणि लोह, चुना व कॅल्शियमने समृद्ध, पण नायट्रोजन, स्फुरद व सेंद्रिय पदार्थांत कमी असते.

• विधानातला 'नाही' हा शब्द नजरेतून निसटणे — या पेपरात असे नकार साध्याच टाइपात छापले जातात आणि वाचकाला सावध करणारे कोणतेही चिन्ह नसते.
• एकाच प्रश्नात दोन नकार आल्याने गोंधळणे — इथे विधान (a) आणि पर्याय (4) दोन्ही नकारार्थी आहेत, म्हणून विधाने आधी स्वतंत्रपणे ठरवून खूण करावी.
• मृदाधूप आणि क्षारपडपणा यांची कारणे व उपाय एकमेकांत मिसळणे — पहिली पावसाच्या माऱ्याची निर्मिती आहे आणि दुसरी सिंचनाच्या गैरव्यवस्थापनाची.
• एका ओळीत परस्परविरोधी विधाने एकत्र स्वीकारली जात आहेत का हे न तपासणे — समस्या नाकारणारे आणि तिची कारणे सांगणारे विधान एकाच ओळीत बसू शकत नाही.

महाराष्ट्रातील शेती आणि जमिनीच्या समस्या एमपीएससीच्या पेपरात मुख्यतः विधानांच्या पडताळणीच्या रूपात येतात, आणि आयोगाची आवडती चाल म्हणजे यादीतले एक विधान नकारार्थी करून ठेवणे. उरलेली विधाने खरी आणि परिचित असल्याने उमेदवाराची नजर वेगाने पुढे सरकते आणि तो नकार तपासला जात नाही — नेमकी हीच घाई या प्रश्नात तपासली जाते. याशिवाय हा विषय पीक-ते-जिल्हा जोड्या, सिंचनाच्या प्रकारांची टक्केवारी, आणि मृदेचा प्रकार व त्यावरची पिके अशा रूपांतही येतो. क्षारपडपणासारखा तपशील विचारताना आयोग कारण आणि परिणाम यांची साखळी नीट कळली आहे का हे पाहतो, केवळ संज्ञा ठाऊक आहे का हे नाही. त्यामुळे तयारी करताना प्रत्येक समस्येसमोर तिचे कारण, तिची यंत्रणा आणि तिच्यावरचा उपाय असे तीन रकाने लिहून ठेवावेत; तेवढ्याने या भागातले बहुतेक प्रश्न सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  निचऱ्याविना अतिसिंचन केल्यास जमीन क्षारपड होते, ती प्रक्रिया खालीलपैकी कोणती ?

  • (a)भूजल पातळी खाली जाऊन जमीन कोरडी पडते
  • (b)भूजल पातळी वर येऊन केशाकर्षणाने क्षार पृष्ठभागावर साचतात
  • (c)पावसाच्या पाण्याने क्षार वाहून जाऊन जमीन आम्लधर्मी होते
  • (d)मातीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढून जमीन घट्ट होते

  उत्तर(b) भूजल पातळी वर येऊन केशाकर्षणाने क्षार पृष्ठभागावर साचतात — जास्त पाणी दिले आणि निचरा नसला की भूजल पातळी वर सरकते, केशाकर्षणाने पाणी वर ओढले जाते आणि बाष्पीभवनानंतर त्यातले क्षार पृष्ठभागावर तसेच राहतात. यावरचे उपाय म्हणजे निचऱ्याची व्यवस्था, पाण्याचा नियंत्रित वापर, जिप्सम आणि क्षारसहनशील पिके.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्रातील मृदाधूप रोखण्यासाठी खालीलपैकी कोणता उपाय पाणलोट क्षेत्राच्या पातळीवर राबवला जातो ?

  • (a)जमिनीवर जिप्सम पसरणे
  • (b)क्षारसहनशील पिके घेणे
  • (c)समपातळी बांध, नाला बांध व वृक्षलागवड
  • (d)भूजल उपसा वाढवणे

  उत्तर(c) समपातळी बांध, नाला बांध व वृक्षलागवड — हे मृदा व जलसंधारणाचे उपाय पाणलोट क्षेत्राच्या पातळीवर आखले जातात आणि वाहत्या पाण्याचा वेग कमी करून माती जागेवर धरून ठेवतात. जिप्सम आणि क्षारसहनशील पिके हे क्षारपड व चोपण जमिनीवरचे उपाय आहेत, धुपेवरचे नाहीत.