MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 99 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — भारतीय ज्ञानपीठ या सांस्कृतिक संघटनेने. ज्ञानपीठ पुरस्कार हा सरकारी सन्मान नाही. तो भारतीय ज्ञानपीठ या साहित्यिक व संशोधनविषयक विश्वस्त संस्थेकडून दिला जातो. या संस्थेची स्थापना 18 फेब्रुवारी 1944 रोजी उद्योगपती साहू शांतिप्रसाद जैन आणि त्यांच्या पत्नी रमा जैन यांनी केली; ती भारतीय साहित्याच्या आणि प्राचीन ग्रंथांच्या अभ्यास व प्रकाशनासाठी उभारलेली नफारहित संस्था आहे. पुरस्कार स्वतः 1961 मध्ये सुरू करण्यात आला आणि पहिल्यांदा 1965 मध्ये जी. शंकर कुरुप यांना, त्यांच्या 'ओडक्कुळल' या मल्याळम काव्यसंग्रहासाठी प्रदान करण्यात आला. त्याच्या अटी माहीत असणे आवश्यक आहे, कारण आयोग मानकऱ्यांविषयी विचारतो तितक्याच सहजतेने अटींविषयीही विचारतो : हा पुरस्कार राज्यघटनेच्या आठव्या अनुसूचीत समाविष्ट भारतीय भाषांमध्ये आणि इंग्रजीत लिहिणाऱ्या भारतीय लेखकांनाच दिला जातो; निवडीच्या वेळी लेखक हयात असावा लागतो, कारण मरणोत्तर प्रदान करण्याची तरतूद नाही; आणि पुरस्काराचे स्वरूप प्रशस्तिपत्रक, रोख रक्कम आणि ज्ञानाची देवता सरस्वतीची कांस्य प्रतिमा असे आहे. रोख रक्कम अकरा लाख रुपयांपर्यंत वाढवण्यात आली आहे. भारतीय ज्ञानपीठ हीच संस्था मूर्तिदेवी पुरस्कारही देते — तो त्याच विश्वस्त संस्थेचा वेगळा सन्मान आहे आणि स्वतंत्र प्रश्नांत चुकीचा पर्याय म्हणून येतो. महाराष्ट्रातील उमेदवारासाठी मराठी मानकऱ्यांची यादी अनिवार्य आहे : वि. स. खांडेकर यांना 1974 मध्ये 'ययाति'साठी, वि. वा. शिरवाडकर — म्हणजे कुसुमाग्रज — यांना 1987 मध्ये, विंदा करंदीकर यांना 2003 मध्ये आणि भालचंद्र नेमाडे यांना 2014 मध्ये. ही चार नावे वर्षांसह लक्षात ठेवावीत, कारण ती दरवर्षी कोणत्या ना कोणत्या रूपात विचारली जातात. प्रश्नात ज्ञानपीठाला 'भारतातील साहित्यिक क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार' असे म्हटले आहे — हे वर्णन रूढ आहे — आणि प्रश्न तपासतो ते त्यामागे कोण उभे आहे : केंद्र किंवा राज्य सरकार नव्हे, तर खासगी सांस्कृतिक विश्वस्त संस्था. इंग्रजी स्तंभात 'Jnanpith award' असे लहान आद्याक्षराने छापले आहे आणि दोन्ही स्तंभांत चारही पर्याय एका स्तंभात एकेका ओळीवर छापले आहेत; दोन्ही तपशील छापले तसेच ठेवले आहेत.

• (1)भारत सरकारने — हा सर्वांत आकर्षक चुकीचा पर्याय आहे, आणि त्याची दोन कारणे आहेत. पहिले — भारत सरकार खरोखरच साहित्यिक सन्मान देते. दुसरे — 'भारतातील सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार' असे वर्णन ऐकल्यावर तो राष्ट्रीय म्हणजे सरकारी असणार असे गृहीत धरले जाते. पण सरकारचा साहित्यिक पुरस्कार म्हणजे साहित्य अकादमी पुरस्कार, जो साहित्य अकादमीकडून दिला जातो — ती भारत सरकारकडून अर्थसाहाय्य मिळणारी स्वायत्त संस्था आहे. ज्ञानपीठ त्याहून वेगळा आहे : तो खासगी विश्वस्त संस्थेचा पुरस्कार आहे. 'राष्ट्रीय पातळीवरचा' आणि 'सरकारी' या दोन गोष्टी एकच नाहीत, आणि नेमका तोच फरक हा प्रश्न तपासतो.
• (2)महाराष्ट्र सरकारने — भारतात राज्य सरकारे स्वतःचे साहित्यिक सन्मान देतात आणि महाराष्ट्रही त्याला अपवाद नाही; पण ज्ञानपीठ त्यांपैकी नाही. तो व्याप्तीने राष्ट्रीय आणि मूळाने खासगी आहे. ही ओळ त्या उमेदवाराला पकडण्यासाठी आहे जो 'मराठी लेखकांना ज्ञानपीठ मिळाले आहे' या खऱ्या माहितीवरून पुरस्काराचा आणि महाराष्ट्र सरकारचा संबंध जोडतो. मराठीला चार ज्ञानपीठ मिळाले आहेत — खांडेकर (1974), कुसुमाग्रज (1987), विंदा करंदीकर (2003) आणि भालचंद्र नेमाडे (2014) — पण मानकरी कोणत्या भाषेचे आहेत यावरून पुरस्कार कोण देते हे ठरत नाही. ही यादी स्वतंत्रपणे मौल्यवान आहे, फक्त या प्रश्नाचे उत्तर नाही.
• (4)भारतीय विद्या भवनने — भारतीय विद्या भवन ही खरीखुरी आणि सुपरिचित भारतीय शैक्षणिक व सांस्कृतिक विश्वस्त संस्था आहे. तिची स्थापना 1938 मध्ये क. मा. मुनशी यांनी केली — ते वकील, लेखक आणि संविधान सभेचे सदस्य होते — आणि ती देशभर शाळा, महाविद्यालये आणि प्रकाशन उपक्रम चालवते. पण ती ज्ञानपीठ पुरस्कार देत नाही. ही ओळ या प्रश्नात सर्वांत हुशारीने ठेवलेली आहे, कारण ती योग्य प्रकारची संस्था सुचवते — खासगी सांस्कृतिक विश्वस्त संस्था — आणि म्हणून 'सरकारी नाही' एवढे ओळखणारा उमेदवार इथे येऊन अडतो. दोन्ही संस्थांची नावे, संस्थापक आणि वर्षे वेगळी लक्षात ठेवली की हा गोंधळ टळतो : भारतीय ज्ञानपीठ 1944, साहू शांतिप्रसाद जैन; भारतीय विद्या भवन 1938, क. मा. मुनशी.

भारतातील साहित्यिक सन्मानांची उतरंड समजून घेतली की या प्रकारचे प्रश्न सहज सुटतात, कारण त्यांतला गोंधळ नेहमी 'कोण देते' या मुद्द्यावरचा असतो. साहित्य अकादमी पुरस्कार साहित्य अकादमीकडून दिला जातो; ती भारत सरकारकडून अर्थसाहाय्य मिळणारी स्वायत्त राष्ट्रीय संस्था असून आठव्या अनुसूचीतील भाषांसह अनेक भाषांमध्ये दरवर्षी पुरस्कार देते. ज्ञानपीठ पुरस्कार भारतीय ज्ञानपीठ या खासगी विश्वस्त संस्थेकडून दिला जातो, तो एका वर्षी एका लेखकाला दिला जातो आणि त्याची व्याप्ती लेखकाच्या एकूण साहित्यिक कर्तृत्वाची असते. भारतीय विद्या भवन ही तिसरी संस्था आहे — शैक्षणिक व सांस्कृतिक — आणि ती साहित्यिक पुरस्कार देत नाही. या तिघांची जोडी स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवावी : संस्थेचे नाव, स्थापनेचे वर्ष, संस्थापक आणि ती काय देते. ज्ञानपीठाच्या अटींपैकी दोन विशेष विचारल्या जातात — आठव्या अनुसूचीतील भाषा व इंग्रजी एवढ्यांपुरती मर्यादा, आणि मरणोत्तर प्रदान न करण्याचा नियम. पुरस्काराचे स्वरूप — प्रशस्तिपत्रक, रोख रक्कम आणि सरस्वतीची कांस्य प्रतिमा — हाही परीक्षेतला नियमित तपशील आहे.

मराठी माध्यमाच्या उमेदवारासाठी हा प्रश्न केवळ चालू घडामोडींचा नाही; तो थेट राज्याच्या साहित्यिक इतिहासाशी जोडलेला आहे. मराठीला चार ज्ञानपीठ मिळाले आहेत आणि ती चारही नावे आयोगाच्या प्रश्नांत वारंवार येतात — कधी 'कोणत्या मराठी लेखकाला ज्ञानपीठ मिळाले नाही' अशा नकारार्थी स्वरूपात, कधी वर्ष-लेखक जोडणीच्या स्वरूपात, आणि कधी 'ययाति' किंवा 'हिंदू' यांसारख्या कलाकृतींच्या नावांबरोबर. म्हणून ही यादी वर्षांसह पाठ असणे फायद्याचे आहे. या प्रश्नाची रचना मात्र वेगळ्या गोष्टीची परीक्षा घेते : पुरस्कार कोण देते. आयोगाला हे तपासायचे आहे की उमेदवार 'सर्वोच्च' या शब्दावरून 'सरकारी' असा निष्कर्ष काढतो का. भारतात अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार खासगी विश्वस्त संस्था, वृत्तपत्रसमूह किंवा उद्योगसमूहांकडून दिले जातात, आणि त्यांची प्रतिष्ठा सरकारी असण्यावर अवलंबून नाही. ही जाणीव पुढे कला, विज्ञान आणि पत्रकारितेच्या पुरस्कारांविषयीच्या प्रश्नांतही उपयोगी पडते. चौथा पर्याय भारतीय विद्या भवन असणे हे या प्रश्नाच्या रचनेचे सर्वांत काळजीपूर्वक केलेले काम आहे, कारण तो 'सरकारी नाही' या बरोबर निष्कर्षापर्यंत पोहोचलेल्या उमेदवारालाही अडवतो.

• ज्ञानपीठ पुरस्कार भारतीय ज्ञानपीठ या खासगी नफारहित साहित्यिक व संशोधन विश्वस्त संस्थेकडून दिला जातो; तिची स्थापना 18 फेब्रुवारी 1944 रोजी उद्योगपती साहू शांतिप्रसाद जैन आणि त्यांच्या पत्नी रमा जैन यांनी केली. हा सरकारी पुरस्कार नाही.
• पुरस्कार 1961 मध्ये सुरू झाला आणि पहिल्यांदा 1965 मध्ये जी. शंकर कुरुप यांना त्यांच्या 'ओडक्कुळल' या मल्याळम कलाकृतीसाठी प्रदान करण्यात आला.
• तो राज्यघटनेच्या आठव्या अनुसूचीत समाविष्ट भारतीय भाषांमध्ये आणि इंग्रजीत लिहिणाऱ्या भारतीय लेखकांनाच दिला जातो, आणि केवळ हयात लेखकांनाच — मरणोत्तर प्रदान करण्याची तरतूद नाही.
• पुरस्काराचे स्वरूप प्रशस्तिपत्रक, सरस्वतीची कांस्य प्रतिमा आणि रोख रक्कम असे असून रोख रक्कम अकरा लाख रुपयांपर्यंत वाढवण्यात आली आहे; भारतीय ज्ञानपीठ मूर्तिदेवी पुरस्कारही देते.
• मराठीला चार ज्ञानपीठ मिळाले आहेत — वि. स. खांडेकर (1974, 'ययाति'), वि. वा. शिरवाडकर 'कुसुमाग्रज' (1987), विंदा करंदीकर (2003) आणि भालचंद्र नेमाडे (2014).

• 'भारतातील सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार' या वर्णनावरून तो सरकारी असावा असे मानणे. सरकारशी जोडलेला साहित्यिक पुरस्कार म्हणजे साहित्य अकादमी पुरस्कार; ज्ञानपीठ खासगी विश्वस्त संस्थेचा आहे.
• मानकरी मराठी आहेत म्हणून पुरस्कार महाराष्ट्र सरकारचा असावा असे ठरवणे. मानकऱ्यांची भाषा आणि पुरस्कार देणारी संस्था यांचा संबंध नाही.
• भारतीय ज्ञानपीठ आणि भारतीय विद्या भवन या दोन संस्था एकमेकांत मिसळणे. पहिली 1944 ची, साहू शांतिप्रसाद जैन यांची; दुसरी 1938 ची, क. मा. मुनशी यांची, आणि ती ज्ञानपीठ देत नाही.
• ज्ञानपीठ मरणोत्तरही दिला जातो असे समजणे. निवडीच्या वेळी लेखक हयात असावा लागतो, ही पुरस्काराची स्पष्ट अट आहे.

साहित्यिक पुरस्कारांवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — 'हा पुरस्कार कोण देते' असा संस्थेचा प्रश्न, जसा हा आहे; यात ज्ञानपीठ, साहित्य अकादमी आणि भारतीय विद्या भवन यांची गल्लत तपासली जाते, आणि 'राष्ट्रीय' म्हणजे 'सरकारी' असा निष्कर्ष काढणारा उमेदवार फसतो. दुसरा — मानकऱ्यांचा : कोणत्या वर्षी कोणाला, कोणत्या भाषेसाठी किंवा कोणत्या कलाकृतीसाठी; महाराष्ट्रात हा प्रश्न बहुधा मराठी मानकऱ्यांविषयी असतो आणि तो नकारार्थी स्वरूपातही येतो. तिसरा — अटींचा व स्वरूपाचा : कोणत्या भाषा पात्र, मरणोत्तर दिला जातो का, पुरस्काराचे घटक कोणते. या तिन्हींची तयारी एका पानावर होते — संस्था व तिचे स्थापनावर्ष, पुरस्काराचे प्रारंभवर्ष व पहिला मानकरी, अटी व स्वरूप, आणि मराठी मानकऱ्यांची वर्षासह यादी. आयोग या विषयावर जवळपास दरवर्षी काहीतरी विचारतो, म्हणून हे पान एकदा तयार केले की ते वारंवार कामी येते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ज्ञानपीठ पुरस्काराविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)तो केवळ हिंदी आणि इंग्रजीत लिहिणाऱ्या लेखकांना दिला जातो
  • (b)तो आठव्या अनुसूचीतील भाषा आणि इंग्रजीत लिहिणाऱ्या हयात भारतीय लेखकांना दिला जातो
  • (c)तो मरणोत्तरही प्रदान केला जातो
  • (d)तो साहित्य अकादमीकडून दिला जातो

  उत्तर(b) तो आठव्या अनुसूचीतील भाषा आणि इंग्रजीत लिहिणाऱ्या हयात भारतीय लेखकांना दिला जातो. मरणोत्तर प्रदान करण्याची तरतूद नाही, आणि पुरस्कार भारतीय ज्ञानपीठ या खासगी विश्वस्त संस्थेकडून दिला जातो — साहित्य अकादमी ही वेगळी संस्था असून तिचा स्वतःचा पुरस्कार आहे. पुरस्काराचे स्वरूप प्रशस्तिपत्रक, रोख रक्कम आणि सरस्वतीची कांस्य प्रतिमा असे आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणत्या मराठी लेखकाला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळालेला नाही ?

  • (a)वि. स. खांडेकर
  • (b)वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज)
  • (c)पु. ल. देशपांडे
  • (d)भालचंद्र नेमाडे

  उत्तर(c) पु. ल. देशपांडे. मराठीला आजवर चार ज्ञानपीठ मिळाले आहेत — वि. स. खांडेकर यांना 1974 मध्ये 'ययाति'साठी, वि. वा. शिरवाडकर 'कुसुमाग्रज' यांना 1987 मध्ये, विंदा करंदीकर यांना 2003 मध्ये आणि भालचंद्र नेमाडे यांना 2014 मध्ये. ही चार नावे वर्षांसह लक्षात ठेवली की या विषयावरचे नकारार्थी आणि जोडणीचे दोन्ही प्रकारचे प्रश्न सुटतात.