MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 100 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — (a), (b), (c), (d), म्हणजे चारही जोड्या. आशयाकडे जाण्यापूर्वी या प्रश्नाचा आकार समजून घ्या, कारण तो या पेपरातल्या इतर कोणत्याही जोडणीच्या प्रश्नासारखा नाही. इथे दुसरा स्तंभ छापलेलाच नाही : (i) ते (iv) अशी कोणतीही यादी नाही, जिच्याशी (a) ते (d) जुळवायचे आहेत. त्याऐवजी (a) ते (d) यांतली प्रत्येक ओळ स्वतःच एक पूर्ण प्रस्तावित जोडी आहे — डावीकडे बँकेचे नाव, मध्ये आडवी रेघ आणि उजवीकडे घोषवाक्य, सर्व एकाच ओळीत — आणि काम एवढेच आहे की छापलेल्या चार जोड्यांपैकी कोणत्या बरोबर आहेत ते ठरवायचे. चार उत्तरांच्या ओळी मग त्या पंक्तींचे उपसंच सांगतात. म्हणजे इथे करायचे काम चार स्वतंत्र होय-नाही निर्णयांचे आहे, जोडणीचे नाही. गहाळ स्तंभ शोधत बसणारा उमेदवार अशा प्रश्नावर वेळ घालवतो ज्याला दुसरा स्तंभ मुळात नाहीच. आणखी एक रचनात्मक निरीक्षण उपयोगी पडते : पंक्ती (a) चारही उत्तरांच्या ओळींमध्ये आहे. म्हणजे ती बरोबर आहे की चूक हे ठरवून काहीच फायदा होत नाही — ती कोणताही पर्याय बाद करू शकत नाही. निर्णय (b), (c) आणि (d) यांच्यावर घ्यायचा आहे. अशा प्रश्नांत उत्तरांच्या ओळी आधी वाचून कोणती पंक्ती निर्णायक आहे हे ठरवणे ही वेळ वाचवणारी सवय आहे. आता आशय. छापलेल्या चारही जोड्या बरोबर आहेत, म्हणून चारही पंक्ती सांगणारी ओळ हेच उत्तर. पंक्ती (a) पंजाब नॅशनल बँकेला 'द नेम यू कॅन बँक अपॉन' हे घोषवाक्य जोडते; ते या बँकेचे दीर्घकाळ वापरात असलेले जाहिरातवाक्य आहे. ही बँक 1894 मध्ये लाहोर येथे स्थापन झाली आणि 1895 मध्ये तिचे कामकाज सुरू झाले — भारतीय भांडवलावर उभी राहिलेली भारतीय बँक म्हणून; तिच्या स्थापनेशी संबंधित नावांत लाला लजपत राय यांचे नाव येते. 1969 मध्ये तिचे राष्ट्रीयीकरण झाले. पंक्ती (b) युनियन बँक ऑफ इंडियाला 'गुड पीपल टू बँक विथ' हे जोडते; तेही या बँकेचे दीर्घकाळ वापरात असलेले जाहिरातवाक्य आहे. ती 11 नोव्हेंबर 1919 रोजी मुंबईत सेठ सीताराम पोद्दार यांनी स्थापन केली, तिच्या मुख्य कार्यालयाचे उद्घाटन महात्मा गांधींच्या हस्ते झाले, 1969 मध्ये 240 शाखा असताना तिचे राष्ट्रीयीकरण झाले, आणि 1 एप्रिल 2020 पासून आंध्र बँक व कॉर्पोरेशन बँक तिच्यात विलीन झाल्या. पंक्ती (c) एच.एस.बी.सी. ला 'वर्ल्ड्स लोकल बँक' जोडते. या समूहाचे जागतिक जाहिरातवाक्य 'the world's local bank' असे होते, आणि 11 मे 2013 रोजी समूहाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी स्टुअर्ट गुलिव्हर यांनी धोरणबदलाचा भाग म्हणून जाहीर केले की एच.एस.बी.सी. यापुढे तसे असण्याचा प्रयत्न करणार नाही. पेपरात निश्चयार्थक उपपद गाळले आहे आणि आद्याक्षरे वेगळ्या पद्धतीने छापली आहेत, पण जोडी बरोबरच आहे. पंक्ती (d) बँक ऑफ महाराष्ट्रला 'वन फॅमिली वन बँक' जोडते; तेही या बँकेचे दीर्घकाळ वापरात असलेले जाहिरातवाक्य आहे. ही बँक 16 सप्टेंबर 1935 रोजी पुण्यात, लहान व्यापारी व उद्योजकांना सेवा देण्यासाठी मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या पुढाकाराने स्थापन झाली; जुलै 1969 मध्ये राष्ट्रीयीकृत झालेल्या चौदा बँकांत तिचा समावेश होता, आणि तिचे मुख्यालय पुण्यातील शिवाजीनगर येथे 'लोकमंगल' या इमारतीत आहे. चारही पंक्ती बरोबर असल्याने एकमेव शक्य ओळ पर्याय (1) आहे. एक प्रामाणिक नोंद : या तिन्ही भारतीय घोषवाक्यांची नेमकी स्वीकृतीवर्षे बँकांच्या स्वतःच्या संकेतस्थळांवरून निश्चित करता आली नाहीत, म्हणून ती इथे दीर्घकाळ वापरात असलेली जाहिरातवाक्ये एवढ्याच स्वरूपात नोंदवली आहेत आणि कोणतेही वर्ष सांगितलेले नाही.

• (2)(a), (c), (d) — ही ओळ पंक्ती (b) वगळते, म्हणजे युनियन बँक ऑफ इंडिया आणि 'गुड पीपल टू बँक विथ' ही जोडी नाकारते; पण ती जोडी बरोबर आहे, त्यामुळे ही ओळ अपुरी ठरते. नेमकी हीच पंक्ती उमेदवाराला सर्वाधिक संशयास्पद वाटते, कारण तिचे घोषवाक्य बँकेच्या ग्राहकांविषयीचे सर्वसाधारण विधान वाटते — एखाद्या विशिष्ट बँकेची ओळख वाटत नाही. घोषवाक्ये अशीच असतात हे लक्षात ठेवावे : ती सर्वसाधारण वाटावीत म्हणूनच रचलेली असतात, आणि 'हे कोणत्याही बँकेचे असू शकते' ही भावना जोडी चुकीची असल्याचा पुरावा नाही. या प्रश्नात प्रत्येक पंक्ती स्वतंत्रपणे आठवावी लागते; वाक्याच्या शैलीवरून निर्णय घेणे चालत नाही.
• (3)(a), (d) — ही ओळ फक्त दोन भारतीय सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका ठेवते — पंजाब नॅशनल बँक आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र — म्हणजे ज्यांची घोषवाक्ये उमेदवाराने शाखेच्या फलकावर पाहिली असण्याची शक्यता सर्वाधिक आहे त्या दोन; आणि युनियन बँक ऑफ इंडिया व एच.एस.बी.सी. या दोन्ही वगळते. या दोन्ही वगळलेल्या पंक्ती बरोबर आहेत, त्यामुळे ही ओळ दोनदा चुकते. महाराष्ट्रातल्या उमेदवारासाठी ती विशेष आकर्षक असते, कारण बँक ऑफ महाराष्ट्र ही राज्यातली परिचित बँक आहे आणि तिचे घोषवाक्य ओळखीचे वाटते; आणि जे ओळखीचे वाटते तेवढेच ठेवण्याचा मोह होतो. पण प्रश्न 'तुम्हाला कोणती घोषवाक्ये माहीत आहेत' असे विचारत नाही — तो 'कोणत्या जोड्या बरोबर आहेत' असे विचारतो, आणि माहीत नसणे म्हणजे चूक असणे नव्हे.
• (4)(a), (b) — ही ओळ पहिल्या दोन पंक्ती ठेवते आणि शेवटच्या दोन वगळते, म्हणजे एच.एस.बी.सी. ची जोडी आणि बँक ऑफ महाराष्ट्रची जोडी नाकारते; दोन्ही बरोबर आहेत. यांतली एच.एस.बी.सी. ची पंक्ती केवळ भारतीय बँकिंगचा अभ्यास करणाऱ्या उमेदवाराकडून सर्वाधिक वेळा वगळली जाते, कारण या संचात ती एकमेव परदेशी बँक आहे आणि तिचे घोषवाक्य भारतीय जाहिरातींत दिसलेले नसते. पण 'माझ्या अभ्यासक्रमाबाहेरची वाटते' हा पंक्ती वगळण्याचा निकष नाही. उलट या प्रश्नाच्या रचनेत एक इशारा दडला आहे : चारही उत्तरांच्या ओळींमध्ये पंक्ती (a) आहे, म्हणजे निर्णय उरलेल्या तिघांवर घ्यायचा आहे — आणि तिघांपैकी एकही वगळायचे कारण नसेल तर सर्वसमावेशक ओळच उरते.

बँकांची घोषवाक्ये हा वरवर हलका वाटणारा विषय आयोगाच्या पेपरात नियमित येतो, आणि त्याचे कारण असे की बँकिंग हा राज्यसेवा परीक्षेच्या अर्थशास्त्र व चालू घडामोडींच्या भागातला मोठा विषय आहे. घोषवाक्यांबरोबरच बँकांची स्थापनावर्षे, मुख्यालये, संस्थापक आणि राष्ट्रीयीकरणाचा इतिहास हे सर्व एकाच नोंदीत ठेवावेत, कारण आयोग यांपैकी कोणताही तपशील विचारू शकतो. भारतीय बँकिंगच्या इतिहासातले तीन टप्पे या प्रश्नात दिसतात. पहिला — स्वातंत्र्यपूर्व काळात भारतीय भांडवलावर उभ्या राहिलेल्या बँका : पंजाब नॅशनल बँक (1894, लाहोर), युनियन बँक ऑफ इंडिया (1919, मुंबई) आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र (1935, पुणे). दुसरा — राष्ट्रीयीकरण : जुलै 1969 मध्ये चौदा मोठ्या बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले आणि 1980 मध्ये आणखी सहा बँका राष्ट्रीयीकृत झाल्या. तिसरा — अलीकडचे एकत्रीकरण : सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांच्या विलीनीकरणाची मालिका, ज्यात 1 एप्रिल 2020 पासून आंध्र बँक आणि कॉर्पोरेशन बँक युनियन बँक ऑफ इंडियात विलीन झाल्या. महाराष्ट्रापुरता आणखी एक धागा उपयोगी आहे : बँक ऑफ महाराष्ट्र मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या पुढाकाराने, लहान व्यापारी व उद्योजकांना पतपुरवठा मिळावा या हेतूने स्थापन झाली — म्हणजे तिचा जन्मच राज्याच्या उद्योगविश्वाशी जोडलेला आहे.

हा पेपरातला शेवटचा प्रश्न आहे आणि त्याच्या खाली पानावर पेपर संपल्याची खूण छापलेली आहे. त्याची रचना मात्र शेवटच्या प्रश्नाला शोभेल इतकी वेगळी आहे, आणि तीच त्याची खरी अडचण आहे. जोडणीच्या प्रश्नांची सवय असलेला उमेदवार दुसरा स्तंभ शोधतो, तो सापडत नाही, आणि गोंधळात वेळ जातो — विशेषतः पेपराच्या शेवटी, जिथे वेळ आधीच कमी असतो. म्हणून अशा प्रश्नात सर्वप्रथम रचना ओळखणे हेच काम आहे : इथे प्रत्येक ओळ स्वतःच एक विधान आहे आणि प्रत्येकाविषयी होय किंवा नाही असा स्वतंत्र निर्णय घ्यायचा आहे. दुसरे कौशल्य उत्तरांच्या ओळींचे विश्लेषण करण्याचे आहे. चारही ओळींमध्ये पंक्ती (a) असल्याने ती निर्णायक नाही; निर्णय (b), (c) आणि (d) यांच्यावर आहे. हे लक्षात आले की तपासायच्या गोष्टींची संख्या चारवरून तीनवर येते. पर्यायांच्या संचाची अशी तपासणी उपयुक्त सवय आहे आणि ती अनेक प्रकारच्या प्रश्नांत वेळ वाचवते. आशयाच्या बाजूने या प्रश्नाची तयारी सोपी आहे : प्रमुख बँका, त्यांची घोषवाक्ये, स्थापनावर्षे आणि मुख्यालये यांची एक यादी करून ठेवावी. महाराष्ट्रातल्या उमेदवारासाठी बँक ऑफ महाराष्ट्रची नोंद विशेष महत्त्वाची, कारण राज्याशी संबंधित संस्थांविषयी आयोग जास्त प्रश्न विचारतो.

• या प्रश्नात (i) ते (iv) असा दुसरा स्तंभ छापलेलाच नाही. (a) ते (d) यांतली प्रत्येक ओळ स्वतःच एक प्रस्तावित बँक-घोषवाक्य जोडी असून ती एकाच ओळीत आडव्या रेघेने जोडलेली आहे; काम एवढेच की कोणत्या छापील जोड्या बरोबर आहेत ते ठरवायचे, आणि उत्तरांच्या ओळी त्या पंक्तींचे उपसंच सांगतात.
• छापलेल्या चारही जोड्या बरोबर आहेत — पंजाब नॅशनल बँक व 'द नेम यू कॅन बँक अपॉन', युनियन बँक ऑफ इंडिया व 'गुड पीपल टू बँक विथ', एच.एस.बी.सी. व 'वर्ल्ड्स लोकल बँक', आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र व 'वन फॅमिली वन बँक'.
• एच.एस.बी.सी. समूहाचे जागतिक जाहिरातवाक्य 'the world's local bank' असे होते; 11 मे 2013 रोजी समूहाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी स्टुअर्ट गुलिव्हर यांनी धोरणबदलाचा भाग म्हणून जाहीर केले की समूह यापुढे तसे असण्याचा प्रयत्न करणार नाही. एच.एस.बी.सी. म्हणजे 'द हाँगकाँग अँड शांघाय बँकिंग कॉर्पोरेशन', स्थापना 1865 मध्ये हाँगकाँगमध्ये.
• बँक ऑफ महाराष्ट्रची स्थापना 16 सप्टेंबर 1935 रोजी पुण्यात, लहान व्यापारी व उद्योजकांना सेवा देण्यासाठी मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या पुढाकाराने झाली; जुलै 1969 मध्ये राष्ट्रीयीकृत झालेल्या चौदा बँकांत तिचा समावेश होता आणि तिचे मुख्यालय पुण्यातील शिवाजीनगर येथे 'लोकमंगल' या इमारतीत आहे.
• युनियन बँक ऑफ इंडिया 11 नोव्हेंबर 1919 रोजी मुंबईत सेठ सीताराम पोद्दार यांनी स्थापन केली, तिच्या मुख्य कार्यालयाचे उद्घाटन महात्मा गांधींच्या हस्ते झाले, 1969 मध्ये 240 शाखा असताना तिचे राष्ट्रीयीकरण झाले, आणि 1 एप्रिल 2020 पासून आंध्र बँक व कॉर्पोरेशन बँक तिच्यात विलीन झाल्या. पंजाब नॅशनल बँक 1894 मध्ये लाहोर येथे स्थापन होऊन 1895 मध्ये भारतीय भांडवलावरची भारतीय बँक म्हणून कामकाज सुरू करती झाली; तिच्या स्थापनेशी संबंधित नावांत लाला लजपत राय यांचे नाव येते.

• या प्रश्नात दुसरा स्तंभ शोधत बसणे. इथे (i) ते (iv) अशी यादी छापलेलीच नाही; प्रत्येक ओळ स्वतःच एक प्रस्तावित जोडी आहे आणि तिच्याविषयी होय-नाही असा स्वतंत्र निर्णय घ्यायचा आहे.
• पंक्ती (a) तपासण्यात वेळ घालवणे. ती चारही उत्तरांच्या ओळींमध्ये आहे, त्यामुळे ती कोणताही पर्याय बाद करू शकत नाही; निर्णय (b), (c) आणि (d) यांच्यावर घ्यायचा आहे.
• घोषवाक्य सर्वसाधारण वाटते म्हणून जोडी चुकीची मानणे. 'गुड पीपल टू बँक विथ' हे वाक्य कोणत्याही बँकेचे वाटू शकते, पण ते युनियन बँक ऑफ इंडियाचेच दीर्घकाळ वापरात असलेले जाहिरातवाक्य आहे.
• परदेशी बँकेची पंक्ती अभ्यासक्रमाबाहेरची वाटून वगळणे. एच.एस.बी.सी. आणि 'वर्ल्ड्स लोकल बँक' ही जोडी बरोबर आहे, आणि ती वगळणाऱ्या दोन ओळी त्यामुळेच चुकतात.

बँकिंगवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — जोडणीचा किंवा जोडी-पडताळणीचा, जसा हा प्रश्न आहे : बँक आणि तिचे घोषवाक्य, मुख्यालय, स्थापनावर्ष किंवा संस्थापक. या आकाराची तयारी यादीच्या स्वरूपात करावी लागते, कारण एका बँकेची माहिती दुसऱ्या प्रश्नात दुसऱ्या स्वरूपात येते. दुसरा — इतिहासाचा : राष्ट्रीयीकरणाची वर्षे, किती बँका, आणि अलीकडच्या विलीनीकरणांची तारीखवार यादी. तिसरा — नियमनाचा : भारतीय रिझर्व्ह बँकेची कार्ये, पतधोरणाची साधने आणि बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणा. या प्रश्नाच्या निमित्ताने एक स्वतंत्र कौशल्यही शिकण्यासारखे आहे, आणि ते आशयाचे नाही तर रचनेचे : उत्तरांच्या चार ओळींची तुलना करून कोणती पंक्ती निर्णायक आहे हे आधी ठरवणे. इथे पंक्ती (a) चारही ओळींत असल्याने तपासायच्या गोष्टी चारवरून तीनवर येतात. असे विश्लेषण अनेक प्रकारच्या प्रश्नांत वेळ वाचवते आणि पेपराच्या शेवटी ते विशेषच उपयोगी पडते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  बँक ऑफ महाराष्ट्रविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)तिची स्थापना 1935 मध्ये पुण्यात मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या पुढाकाराने झाली
  • (b)तिची स्थापना 1919 मध्ये मुंबईत झाली
  • (c)तिचे मुख्यालय मुंबईत आहे
  • (d)1969 च्या राष्ट्रीयीकरणात तिचा समावेश नव्हता

  उत्तर(a) तिची स्थापना 1935 मध्ये पुण्यात मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या पुढाकाराने झाली — नेमकी तारीख 16 सप्टेंबर 1935, आणि हेतू लहान व्यापारी व उद्योजकांना पतपुरवठा मिळावा हा होता. जुलै 1969 मध्ये राष्ट्रीयीकृत झालेल्या चौदा बँकांत तिचा समावेश होता आणि तिचे मुख्यालय पुण्यातील शिवाजीनगर येथे 'लोकमंगल' या इमारतीत आहे. 1919 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेली बँक युनियन बँक ऑफ इंडिया आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1 एप्रिल 2020 पासून आंध्र बँक आणि कॉर्पोरेशन बँक कोणत्या बँकेत विलीन झाल्या ?

  • (a)पंजाब नॅशनल बँक
  • (b)युनियन बँक ऑफ इंडिया
  • (c)बँक ऑफ महाराष्ट्र
  • (d)बँक ऑफ बडोदा

  उत्तर(b) युनियन बँक ऑफ इंडिया. ही बँक 11 नोव्हेंबर 1919 रोजी मुंबईत सेठ सीताराम पोद्दार यांनी स्थापन केली, तिच्या मुख्य कार्यालयाचे उद्घाटन महात्मा गांधींच्या हस्ते झाले आणि 1969 मध्ये 240 शाखा असताना तिचे राष्ट्रीयीकरण झाले. सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांच्या एकत्रीकरणाच्या मालिकेतला हा एक टप्पा होता, आणि कोणती बँक कोणत्या बँकेत कोणत्या तारखेपासून विलीन झाली ही यादी स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्याजोगी आहे.