MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 96 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — चीनच्या. वांग यापिंग या चिनी अंतराळवीर आहेत. प्रश्नात उल्लेख असलेली अंतराळातली चाल 7 नोव्हेंबर 2021 रोजी झाली. त्या दिवशी चीन मानवी अंतराळ संस्थेने जाहीर केले की देशाच्या अंतराळ स्थानकाबाहेर यानबाह्य कामगिरी सुरू आहे आणि ती शेनझोऊ 13 मोहिमेचे प्रमुख झाई झिगांग आणि वांग यापिंग हे करत आहेत. यामुळे अंतराळात चालणाऱ्या त्या पहिल्या चिनी महिला ठरल्या. त्यापूर्वी ऑक्टोबर 2021 मध्ये ही मोहीम स्थानकावर पोहोचली तेव्हा तियांगोंग या चिनी अंतराळ स्थानकावर पाऊल ठेवणाऱ्या पहिल्या महिलाही त्याच ठरल्या होत्या. ही त्यांची पहिली अंतराळमोहीम नव्हती. 2013 मध्ये त्या शेनझोऊ 10 मधून अंतराळात गेल्या होत्या आणि त्या मोहिमेदरम्यान त्यांनी कक्षेतून चीनभरच्या शालेय विद्यार्थ्यांसाठी विज्ञानाचा पाठ प्रसारित केला होता; त्या कार्यक्रमामुळे त्या देशाच्या अंतराळ कार्यक्रमातल्या सर्वाधिक परिचित चेहऱ्यांपैकी एक बनल्या. उत्तर केवळ आठवण्याऐवजी ते तर्काने पक्के करता येईल असे दोन संदर्भ इथे उपयोगी पडतात. पहिला — चीन मानवी अंतराळ मोहिमा स्वतंत्रपणे चालवतो : तो स्वतःच्या शेनझोऊ यानातून स्वतःचे अंतराळवीर पाठवतो, त्याने स्वतःचे तियांगोंग हे अंतराळ स्थानक उभारले आहे, आणि तो आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाचा भागीदार नाही. म्हणजे जे अंतराळ स्थानक अमेरिकेचेही नाही आणि रशियाचेही नाही त्याच्याबाहेरच्या चालीची बातमी नाव वाचण्याआधीच चीनकडे बोट दाखवते. दुसरा — चिनी महिलांच्या अंतराळप्रवासाचा क्रम : लिऊ यांग या 2012 मध्ये शेनझोऊ 9 मधून जाणाऱ्या पहिल्या चिनी महिला, आणि वांग यापिंग त्यांच्यानंतर 2013 मध्ये शेनझोऊ 10 मधून आणि पुन्हा 2021 मध्ये शेनझोऊ 13 मधून, ज्या मोहिमेत त्यांनी पहिली चिनी महिला अंतराळचाल केली. हा पेपर 23 जानेवारी 2022 रोजी लिहिला गेला, म्हणजे या चालीनंतर तीन महिन्यांच्याही आत — आयोग ज्या ताज्या बातम्यांच्या खिडकीतून प्रश्न काढतो तिच्यात हे नेमके बसते. मराठी स्तंभात चारही देशांची नावे षष्ठी विभक्तीत छापली आहेत — 'चीनच्या', 'दक्षिण कोरीयाच्या' वगैरे — कारण वाक्याचा शेवट 'नागरिक आहेत' असा आहे. हा व्याकरणाचा भाग आहे, अर्थाचा फरक नाही, आणि उत्तर पर्याय (1) हेच राहते.

• (2)दक्षिण कोरीयाच्या — दक्षिण कोरियाने अंतराळात माणूस पाठवला आहे, पण त्याचा स्वतंत्र मानवी अंतराळ कार्यक्रम नाही आणि स्वतःचे अंतराळ स्थानकही नाही. त्या देशाच्या आजवरच्या एकमेव अंतराळवीर यी सो-योन 2008 मध्ये रशियन सोयूझ यानातून आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर गेल्या आणि अंतराळात जाणाऱ्या पहिल्या कोरियन ठरल्या. त्या महिला होत्या हा तपशीलच या ओळीला इतर दोन देशांपेक्षा अधिक धोकादायक बनवतो : 'आशियातली महिला अंतराळवीर' एवढेच आठवणारा उमेदवार इथे थांबू शकतो. पण दुसऱ्या देशाच्या यानातून प्रवास करणे आणि स्वतःच्या स्थानकाबाहेर चालणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि प्रश्नातली बातमी दुसऱ्या प्रकारची आहे.
• (3)जपानच्या — जपानचा मानवी अंतराळ प्रवासातला सहभाग मोठा आणि जुना आहे, पण तो स्वतंत्र नाही. जपानी अंतराळवीर जपान एरोस्पेस एक्सप्लोरेशन एजन्सीमार्फत, म्हणजे भागीदार देशांच्या प्रक्षेपकांवरून अंतराळात जातात. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकात जपानचे योगदान 'किबो' ही प्रयोगशाळा-कक्ष आणि मालवाहू यान असे आहे; स्वतःचे स्थानक जपानकडे नाही. त्यामुळे 'आशियातला प्रगत अंतराळ कार्यक्रम' या निकषावर जपान निवडणारा उमेदवार अर्धवट बरोबर आणि प्रश्नापुरता चुकीचा ठरतो. या प्रश्नात निर्णायक ठरणारा तपशील तंत्रज्ञानाची पातळी नसून स्वतःचे अंतराळ स्थानक असणे हा आहे.
• (4)व्हिएतनामच्या — व्हिएतनामकडे मानवी अंतराळ कार्यक्रम नाही. मानवी अंतराळप्रवासाशी त्याचा एकमेव संबंध ऐतिहासिक आहे आणि तो स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्याजोगा आहे : फाम तुआन हे 1980 मध्ये सोव्हिएत सोयूझ यानातून इंटरकॉसमॉस कार्यक्रमाखाली अंतराळात गेले. त्या कार्यक्रमाखाली सोव्हिएत संघाने मित्रराष्ट्रांच्या नागरिकांना पाहुणे अंतराळवीर म्हणून नेले होते, आणि फाम तुआन हे अंतराळात जाणारे पहिले व्हिएतनामी आणि पहिले आशियाई ठरले. याच कार्यक्रमाखाली भारताचे राकेश शर्मा 1984 मध्ये अंतराळात गेले. ही माहिती उपयुक्त आहे, पण या प्रश्नाचे उत्तर नाही — प्रश्न 2021 मधल्या अंतराळचालीविषयी आहे.

चीनचा मानवी अंतराळ कार्यक्रम स्वतंत्र आहे आणि हीच त्याची सर्वांत महत्त्वाची ओळख आहे. तो स्वतःची शेनझोऊ याने वापरतो, स्वतःचे तियांगोंग हे अंतराळ स्थानक उभारतो आणि आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाचा भागीदार नाही. आजच्या घडीला स्वतःच्या यानातून स्वतःचे नागरिक अंतराळात पाठवण्याची क्षमता मोजक्या देशांकडे आहे, आणि भारताचा गगनयान कार्यक्रम याच क्षमतेकडे नेणारा प्रयत्न आहे — म्हणून हा विषय भारतीय उमेदवारासाठी दुहेरी उपयोगाचा ठरतो. दुसरी लक्षात ठेवण्याजोगी संकल्पना म्हणजे यानबाह्य कामगिरी, म्हणजे स्पेसवॉक : अंतराळवीर यानाबाहेर पडून दुरुस्ती, उपकरणे बसवणे किंवा प्रयोग करण्याचे काम करतो, आणि त्यासाठी वेगळा दाबयुक्त पोशाख आणि विशेष प्रशिक्षण लागते. एखाद्या देशाच्या अंतराळ कार्यक्रमात 'पहिली अंतराळचाल' ही स्वतंत्र टप्पा मानली जाते, आणि म्हणूनच वांग यापिंग यांची चाल बातमी ठरली. तिसरी बाजू इतिहासाची : इंटरकॉसमॉस कार्यक्रमाखाली सोव्हिएत संघाने मित्रराष्ट्रांच्या नागरिकांना अंतराळात नेले, आणि त्यातूनच व्हिएतनामचे फाम तुआन 1980 मध्ये आणि भारताचे राकेश शर्मा 1984 मध्ये अंतराळात गेले. स्वतःच्या यानातून जाणे आणि दुसऱ्याच्या यानातून जाणे यांतला फरक अशा प्रश्नांत निर्णायक ठरतो.

अंतराळ कार्यक्रमांवरचे प्रश्न आयोगाच्या विज्ञान-तंत्रज्ञान आणि चालू घडामोडी या दोन्ही भागांत येतात, आणि त्यांची रचना बहुधा 'पहिले कोण' या स्वरूपाची असते — पहिली महिला, पहिली अंतराळचाल, पहिले स्थानक. अशा प्रश्नांची अडचण ही की 'पहिले' हा शब्द अनेक वेगवेगळ्या यादींना लागू होतो आणि त्या याद्या एकमेकांत मिसळतात : अंतराळात जाणारी पहिली चिनी महिला (लिऊ यांग, 2012), अंतराळात चालणारी पहिली चिनी महिला (वांग यापिंग, 2021), आणि तियांगोंगवर पाऊल ठेवणारी पहिली महिला (पुन्हा वांग यापिंग). म्हणून नोंद करताना 'पहिले काय' हे स्पष्ट लिहावे. या प्रश्नाची दुसरी बाजू अशी की त्याचे उत्तर केवळ आठवणीवर अवलंबून नाही — अंतराळ स्थानकाबाहेरची चाल आणि 'अलीकडेच' हा शब्द एकत्र आले की स्वतःचे स्थानक असलेल्या देशाकडेच बोट जाते, आणि चार पर्यायांपैकी तसा देश एकच आहे. चालू घडामोडींच्या प्रश्नात असा तर्काचा मार्ग सापडतो का हे नेहमी तपासावे; तो सापडला की उत्तर अधिक विश्वासाने देता येते. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या पेपरात असे विज्ञानविषयक चालू घडामोडींचे प्रश्न दरवर्षी येतात आणि भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाशी त्यांची जोडणी वारंवार विचारली जाते.

• वांग यापिंग या चिनी अंतराळवीर असून 7 नोव्हेंबर 2021 रोजी त्यांनी शेनझोऊ 13 मोहिमेचे प्रमुख झाई झिगांग यांच्यासह यानबाह्य कामगिरी केली; अंतराळात चालणाऱ्या त्या पहिल्या चिनी महिला ठरल्या.
• ऑक्टोबर 2021 मध्ये ही मोहीम स्थानकावर पोहोचली तेव्हा तियांगोंग या चिनी अंतराळ स्थानकावर पाऊल ठेवणाऱ्या पहिल्या महिलाही त्याच होत्या.
• यापूर्वी 2013 मध्ये त्या शेनझोऊ 10 मधून अंतराळात गेल्या होत्या आणि त्या मोहिमेदरम्यान त्यांनी कक्षेतून चीनभरच्या शालेय विद्यार्थ्यांसाठी विज्ञानाचा पाठ प्रसारित केला होता.
• चीन मानवी अंतराळ मोहिमा स्वतंत्रपणे चालवतो — स्वतःची शेनझोऊ याने, स्वतःचे तियांगोंग अंतराळ स्थानक — आणि तो आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाचा भागीदार नाही. अंतराळात जाणाऱ्या पहिल्या चिनी महिला लिऊ यांग होत्या, 2012 मध्ये शेनझोऊ 9 मधून.
• इतर पर्यायांची पार्श्वभूमी : दक्षिण कोरियाच्या यी सो-योन 2008 मध्ये रशियन सोयूझमधून आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर गेल्या; जपानचे योगदान त्या स्थानकातील 'किबो' प्रयोगशाळा-कक्ष आहे; आणि व्हिएतनामचे फाम तुआन 1980 मध्ये इंटरकॉसमॉस कार्यक्रमाखाली सोव्हिएत सोयूझमधून अंतराळात गेले.

• 'आशियातली महिला अंतराळवीर' एवढ्या आठवणीवर दक्षिण कोरिया निवडणे. यी सो-योन 2008 मध्ये रशियन यानातून आंतरराष्ट्रीय स्थानकावर गेल्या; या प्रश्नातली बातमी स्वतःच्या स्थानकाबाहेरच्या चालीची आहे.
• प्रगत तंत्रज्ञान म्हणजे स्वतंत्र मानवी अंतराळ कार्यक्रम असे समजून जपान निवडणे. जपानचे अंतराळवीर भागीदार देशांच्या प्रक्षेपकांवरून जातात आणि जपानकडे स्वतःचे स्थानक नाही.
• 'पहिली चिनी महिला अंतराळवीर' आणि 'अंतराळात चालणारी पहिली चिनी महिला' या दोन याद्या एकत्र करणे. पहिली लिऊ यांग (2012) आणि दुसरी वांग यापिंग (2021).
• मराठी पर्याय षष्ठी विभक्तीत असल्याने ते वेगळे काही सुचवतात असे मानणे. 'चीनच्या' हे 'नागरिक आहेत' या क्रियापदाशी जुळणारे व्याकरणिक रूप आहे, अर्थाचा फरक नाही.

अंतराळ कार्यक्रमांवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — 'पहिले कोण' या स्वरूपाचा, जिथे नेमके काय पहिले हे वाचणे निर्णायक असते, कारण एकाच देशाच्या अनेक 'पहिल्या' नोंदी असतात. दुसरा — देशाचा किंवा संस्थेचा : ही मोहीम कोणत्या देशाची, कोणत्या यानाची, कोणत्या स्थानकाची; इथे स्वतंत्र कार्यक्रम असलेले देश आणि भागीदार म्हणून सहभागी होणारे देश यांतला फरक तपासला जातो, आणि तोच या प्रश्नाचा गाभा आहे. तिसरा — भारताशी जोडणीचा : राकेश शर्मा यांची मोहीम, गगनयान कार्यक्रम आणि भारताच्या अंतराळ संस्थेच्या अलीकडच्या मोहिमा. या तिन्हींसाठी प्रत्येक मोहिमेची चार भागांची नोंद पुरते — देश, यान, वर्ष आणि ती मोहीम कशासाठी लक्षात राहिली. चालू घडामोडींच्या प्रश्नात तर्काचा मार्ग शोधण्याची सवय इथे विशेष फायद्याची ठरते, कारण 'स्वतःचे अंतराळ स्थानक' हा एकच निकष चारपैकी तीन पर्याय बाद करतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अंतराळात जाणाऱ्या पहिल्या चिनी महिला कोण आणि कोणत्या मोहिमेतून ?

  • (a)वांग यापिंग, शेनझोऊ 13 (2021)
  • (b)लिऊ यांग, शेनझोऊ 9 (2012)
  • (c)यी सो-योन, सोयूझ (2008)
  • (d)वांग यापिंग, शेनझोऊ 10 (2013)

  उत्तर(b) लिऊ यांग, शेनझोऊ 9 (2012). वांग यापिंग त्यांच्यानंतर 2013 मध्ये शेनझोऊ 10 मधून अंतराळात गेल्या आणि 2021 मध्ये शेनझोऊ 13 मोहिमेत त्यांनी अंतराळात चालणारी पहिली चिनी महिला ही नोंद केली. यी सो-योन दक्षिण कोरियाच्या असून त्या रशियन सोयूझमधून आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर गेल्या होत्या.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  चीनच्या अंतराळ स्थानकाचे नाव काय ?

  • (a)मीर
  • (b)तियांगोंग
  • (c)स्कायलॅब
  • (d)किबो

  उत्तर(b) तियांगोंग. चीन मानवी अंतराळ मोहिमा स्वतंत्रपणे चालवतो — स्वतःची शेनझोऊ याने आणि स्वतःचे तियांगोंग स्थानक — आणि तो आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाचा भागीदार नाही. 'मीर' हे सोव्हिएत-रशियन स्थानक होते, 'स्कायलॅब' अमेरिकेचे, आणि 'किबो' हा आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकातील जपानचा प्रयोगशाळा-कक्ष आहे.