MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 94 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — देह व्यापार (मानवी देह व्यापार). 'ब्लु हार्ट अभियान' ही संयुक्त राष्ट्रांच्या अमली पदार्थ व गुन्हे कार्यालयाची — म्हणजे युएनओडीसीची — मानवी तस्करीविरोधी आंतरराष्ट्रीय मोहीम आहे. ती मार्च 2009 मध्ये त्या कार्यालयाचे तत्कालीन कार्यकारी संचालक अँटोनियो मारिया कोस्टा यांनी व्हिएन्ना येथे — जिथे युएनओडीसीचे मुख्यालय आहे — एका महिला परिषदेतील भाषणात सुरू केली. मोहिमेचे चिन्ह निळे हृदय आहे. तिचा उद्देश जनजागृतीचा आहे : व्यक्ती, संस्था आणि सरकारांनी हे निळे हृदय दाखवावे — तस्करीच्या बळींशी एकजुटीचे आणि माणसांच्या व्यापाराला नकार देण्याचे चिन्ह म्हणून. अनेक देशांच्या सरकारांनी ती राष्ट्रीय मोहीम म्हणून स्वीकारली आहे. हा प्रश्न दिसतो त्यापेक्षा कठीण का आहे, याचे उत्तर प्रायोजक संस्थेच्या नावातच आहे — आणि प्रश्न संस्थेचे नाव न घेता 'संयुक्त राष्ट्रांशी संबंधित संस्थेने चालवलेले' एवढेच म्हणून त्याकडे लक्ष वेधतो. युएनओडीसी हे संयुक्त राष्ट्रांचे गुन्हेविषयक कार्यालय असले तरी ते अमली पदार्थांविषयीचेही कार्यालय आहे. त्यामुळे संस्था बरोबर ओळखणारा आणि मग तिच्या नावावरून विषय ठरवणारा उमेदवार अमली पदार्थांकडे सरकतो आणि चुकीचा पर्याय निवडतो. मानवी तस्करी युएनओडीसीकडे का येते याचे कारण करारांच्या रचनेत आहे. हे कार्यालय संयुक्त राष्ट्रांच्या आंतरदेशीय संघटित गुन्हेगारीविरोधी कराराचे आणि त्याला पूरक असलेल्या — विशेषतः महिला व मुलांच्या तस्करीविषयीच्या — प्रोटोकॉलचे रक्षक आहे. हा प्रोटोकॉल 2000 साली पालेर्मो येथे मान्य झाला आणि त्याने जगाला तस्करीची पहिली सर्वमान्य व्याख्या दिली : शोषणाच्या हेतूने धमकी, बळ, जबरदस्ती, अपहरण, फसवणूक किंवा कपट यांचा वापर करून व्यक्तींची भरती, वाहतूक, हस्तांतरण, आश्रय किंवा स्वीकार करणे. एकदा हा करारांचा दुवा समजला की मोहीम याच कार्यालयाची का, हा प्रश्न उरत नाही. मराठी स्तंभाविषयी एक महत्त्वाची नोंद. पर्याय (2) मध्ये 'देह व्यापार (मानवी देह व्यापार)' असे शब्द छापले आहेत, तर इंग्रजी स्तंभात 'Human trafficking' असे. रोजच्या मराठीत 'देह व्यापार' म्हणजे प्रामुख्याने वेश्याव्यवसाय, तर 'human trafficking' ही त्याहून व्यापक संज्ञा आहे — तिच्यात वेठबिगारी, सक्तीचे श्रम, भीक मागायला लावणे आणि अवयवांचा व्यापार हेही येते. म्हणजे मराठी वाचकाच्या समोर संकुचित वाटणारा शब्द आहे आणि प्रत्यक्ष मोहीम त्याहून मोठ्या गुन्ह्याविषयी आहे. छापील शब्द तसाच ठेवला आहे, पण उत्तर देताना तो 'व्यक्तींची तस्करी' या अर्थाने वाचावा. मराठी वाक्य थेट प्रश्नाचे आहे, तर इंग्रजी वाक्य रिकाम्या जागेचे — तोही छपाईतला फरक आहे.

• (1)एड्स — एड्सशी जोडले जाणारे जनजागृतीचे चिन्ह लाल फीत आहे, निळे हृदय नव्हे; आणि त्या विषयाशी संबंधित संयुक्त राष्ट्रांची संस्था युएनएड्स आहे — एचआयव्ही आणि एड्सविषयीचा संयुक्त कार्यक्रम, जो अनेक संस्थांच्या कामाचा समन्वय करतो आणि अमली पदार्थ व गुन्हे कार्यालयाच्या आत बसत नाही. जागतिक एड्स दिन 1 डिसेंबर रोजी पाळला जातो. ही ओळ त्या उमेदवारावर चालते ज्याला 'आंतरराष्ट्रीय जनजागृती मोहीम' एवढेच आठवते आणि जो सर्वाधिक परिचित आरोग्यविषयक मोहिमेकडे वळतो. चिन्ह, रंग आणि संस्था या तिन्हींची जोडी लक्षात ठेवली की अशा प्रश्नांत गोंधळ होत नाही : एड्ससाठी लाल फीत आणि युएनएड्स, तस्करीसाठी निळे हृदय आणि युएनओडीसी.
• (3)अमली पदार्थ — हाच या प्रश्नाभोवती बांधलेला सापळा आहे, आणि तो कमी तयारीच्या उमेदवारापेक्षा अधिक माहिती असलेल्याला पकडतो. मोहीम चालवणारे कार्यालय अमली पदार्थ आणि गुन्हे या दोन्ही विषयांचे आहे, म्हणून संस्था बरोबर ओळखणारा उमेदवार तिच्या नावातल्या पहिल्याच शब्दावरून विषय ठरवतो आणि इथे येऊन थांबतो. पण युएनओडीसीच्या अखत्यारीत अमली पदार्थांबरोबरच संघटित गुन्हेगारी, भ्रष्टाचार, दहशतवादाला प्रतिबंध आणि व्यक्तींची तस्करी हे विषयही येतात, आणि 'ब्लु हार्ट' ही त्यांपैकी तस्करीविषयीची मोहीम आहे. संस्थेच्या नावावरून तिच्या प्रत्येक मोहिमेचा विषय ठरवणे हा आंतरराष्ट्रीय संस्थांविषयीच्या प्रश्नांत वारंवार फसणारा तर्क आहे.
• (4)पूर मदत कार्य — या नावाची कोणतीही संयुक्त राष्ट्रांची मोहीम पुरांशी संबंधित नाही, आणि आपत्ती निवारण हे अमली पदार्थ व गुन्हे कार्यालयाच्या कार्यकक्षेतच येत नाही. संयुक्त राष्ट्रांच्या रचनेत मानवतावादी मदतकार्याचा समन्वय मानवतावादी कार्यांचा समन्वय कार्यालय करते, तर आपत्तीचा धोका कमी करण्याचे काम आपत्ती जोखीम न्यूनीकरण कार्यालयाकडे आहे. ही ओळ इथे केवळ चौथा पर्याय म्हणून आहे आणि तिचे आकर्षण सर्वांत कमी आहे. तरीही तिच्यातून एक उपयुक्त सवय शिकता येते : आंतरराष्ट्रीय मोहिमेचा प्रश्न आला की आधी 'ही मोहीम कोणत्या संस्थेची' हे ठरवावे आणि मग त्या संस्थेच्या कार्यकक्षेत हा विषय बसतो का हे तपासावे.

संयुक्त राष्ट्रांचे अमली पदार्थ व गुन्हे कार्यालय हे व्हिएन्ना येथे मुख्यालय असलेले कार्यालय असून त्याची कार्यकक्षा नावापेक्षा मोठी आहे. अमली पदार्थांचे नियंत्रण, आंतरदेशीय संघटित गुन्हेगारी, भ्रष्टाचारविरोध, दहशतवादाला प्रतिबंध आणि व्यक्तींची तस्करी हे सर्व त्याच्याकडे येतात. या कामांचा आधार दोन मोठ्या करारांत आहे : संयुक्त राष्ट्रांचा आंतरदेशीय संघटित गुन्हेगारीविरोधी करार आणि त्याला पूरक प्रोटोकॉल, जे 2000 साली पालेर्मो येथे मान्य झाले. यांतल्या तस्करीविषयक प्रोटोकॉलने तस्करीची पहिली सर्वमान्य व्याख्या दिली आणि तिचे तीन घटक ठरवले — कृती (भरती, वाहतूक, हस्तांतरण, आश्रय, स्वीकार), साधन (धमकी, बळ, जबरदस्ती, अपहरण, फसवणूक, कपट) आणि हेतू (शोषण). लहान मुलांच्या बाबतीत साधनाची अट लागू होत नाही. भारतासाठी हा विषय स्वतंत्रपणे महत्त्वाचा आहे : राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 23 ने माणसांचा व्यापार आणि वेठबिगारी यांना बंदी घातली आहे, अनुच्छेद 24 ने चौदा वर्षांखालील मुलांना धोकादायक कामांत ठेवण्यास बंदी घातली आहे, आणि अनैतिक व्यापार प्रतिबंध कायदा तसेच भारतीय दंडविधानातील तरतुदी या गुन्ह्यांना लागू होतात. म्हणजे आंतरराष्ट्रीय व्याख्या आणि भारतीय कायदा या दोन्ही बाजू एकत्र वाचल्या पाहिजेत.

आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि त्यांच्या मोहिमांवरचे प्रश्न आयोग नियमितपणे विचारतो, आणि त्यांतली अडचण जवळपास नेहमीच एकाच प्रकारची असते : मोहिमेचे नाव आकर्षक असते, प्रायोजक संस्थेचे नाव दिशाभूल करणारे असते, आणि उत्तर देण्यासाठी संस्थेची कार्यकक्षा माहीत असावी लागते. इथे तर आयोगाने संस्थेचे नावही छापलेले नाही — 'संयुक्त राष्ट्रांशी संबंधित संस्था' एवढेच म्हटले आहे — म्हणजे उमेदवाराने आधी संस्था ओळखावी आणि मग विषय ठरवावा अशी दुहेरी पायरी आहे. मराठी माध्यमाच्या वाचकासाठी इथे एक अतिरिक्त अडचण आहे. पर्यायातला 'देह व्यापार' हा शब्द रोजच्या वापरात वेश्याव्यवसायापुरता मर्यादित अर्थाने येतो, तर मोहीम ज्या गुन्ह्याविषयी आहे तो त्याहून व्यापक आहे — सक्तीचे श्रम, वेठबिगारी, भीक मागायला लावणे आणि अवयवांचा व्यापार हेही त्यात येतात. त्यामुळे मराठी वाचकाला हा पर्याय संकुचित वाटून तो नाकारण्याचा मोह होऊ शकतो, आणि तो मोह इंग्रजी वाचकाला होत नाही. अशा वेळी छापील शब्द नाकारण्याऐवजी तो कोणत्या इंग्रजी संज्ञेचा अनुवाद आहे हे ओळखणे आणि त्या अर्थाने वाचणे हाच योग्य मार्ग आहे.

• 'ब्लु हार्ट अभियान' ही संयुक्त राष्ट्रांच्या अमली पदार्थ व गुन्हे कार्यालयाची — युएनओडीसीची — मानवी तस्करीविरोधी आंतरराष्ट्रीय मोहीम असून तिचे चिन्ह निळे हृदय आहे.
• ती मार्च 2009 मध्ये युएनओडीसीचे तत्कालीन कार्यकारी संचालक अँटोनियो मारिया कोस्टा यांनी व्हिएन्ना येथे सुरू केली; युएनओडीसीचे मुख्यालय व्हिएन्नातच आहे.
• मोहिमेचा उद्देश जनजागृतीचा आहे — व्यक्ती, संस्था आणि सरकारांनी निळे हृदय दाखवून तस्करीच्या बळींशी एकजूट आणि माणसांच्या व्यापाराला नकार व्यक्त करावा; अनेक सरकारांनी ती राष्ट्रीय मोहीम म्हणून स्वीकारली आहे.
• मानवी तस्करी युएनओडीसीकडे येते कारण ते संयुक्त राष्ट्रांच्या आंतरदेशीय संघटित गुन्हेगारीविरोधी कराराचे आणि त्याला पूरक तस्करीविषयक प्रोटोकॉलचे रक्षक आहे; हा प्रोटोकॉल 2000 साली पालेर्मो येथे मान्य झाला आणि त्याने तस्करीची पहिली सर्वमान्य व्याख्या दिली.
• मराठी स्तंभात पर्याय (2) 'देह व्यापार (मानवी देह व्यापार)' असा छापला आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'Human trafficking'. मराठीतला शब्द रोजच्या वापरात संकुचित अर्थाचा असला तरी इथे तो व्यक्तींच्या तस्करीच्या व्यापक अर्थाने वाचावा.

• संस्थेच्या नावावरून मोहिमेचा विषय ठरवणे. युएनओडीसीच्या नावात अमली पदार्थ येतात, पण 'ब्लु हार्ट' ही तस्करीविरोधी मोहीम आहे.
• 'देह व्यापार' हा मराठी शब्द वेश्याव्यवसायापुरता वाचून तो पर्याय संकुचित वाटल्याने नाकारणे. इंग्रजी स्तंभात तिथे 'Human trafficking' असे असून त्यात सक्तीचे श्रम आणि इतर शोषणही येते.
• जनजागृतीच्या मोहिमांची चिन्हे एकमेकांत मिसळणे. एड्ससाठी लाल फीत आणि युएनएड्स; तस्करीसाठी निळे हृदय आणि युएनओडीसी.
• आपत्ती निवारण किंवा मदतकार्य युएनओडीसीकडे येते असे समजणे. ते काम मानवतावादी कार्यांचा समन्वय कार्यालय आणि आपत्ती जोखीम न्यूनीकरण कार्यालय यांच्याकडे आहे.

आंतरराष्ट्रीय मोहिमा आणि संस्थांवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — 'ही मोहीम कशाशी संबंधित आहे' असा विषयाचा प्रश्न, जसा हा आहे; याचे उत्तर देण्यासाठी प्रायोजक संस्थेची कार्यकक्षा माहीत असावी लागते आणि संस्थेच्या नावावरून अंदाज बांधणे धोक्याचे असते. दुसरा — 'ही मोहीम कोणत्या संस्थेची' असा संस्थेचा प्रश्न; यात संयुक्त राष्ट्रांच्या वेगवेगळ्या कार्यालयांची आणि कार्यक्रमांची गल्लत तपासली जाते. तिसरा — करारांचा : कोणता करार कोणत्या वर्षी, कोणत्या शहरात आणि त्याने काय ठरवले; इथे पालेर्मो 2000 ही जोडी वारंवार येते. या तिन्हींची तयारी एकाच नोंदीत बसते — मोहिमेचे नाव, तिचे चिन्ह, प्रायोजक संस्था, सुरू झाल्याचे वर्ष आणि त्यामागचा करार. भारताशी जोडणी विचारली जाण्याची शक्यताही लक्षात ठेवावी : तस्करीच्या प्रश्नावर अनुच्छेद 23 आणि 24 हे नेहमीचे दुवे आहेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'ब्लु हार्ट अभियान' कोणत्या संस्थेकडून चालवले जाते ?

  • (a)युनिसेफ
  • (b)युएनएड्स
  • (c)संयुक्त राष्ट्रांचे अमली पदार्थ व गुन्हे कार्यालय (युएनओडीसी)
  • (d)जागतिक आरोग्य संघटना

  उत्तर(c) संयुक्त राष्ट्रांचे अमली पदार्थ व गुन्हे कार्यालय (युएनओडीसी). ही मोहीम मार्च 2009 मध्ये व्हिएन्ना येथे सुरू झाली आणि तिचे चिन्ह निळे हृदय आहे. मानवी तस्करी या कार्यालयाकडे येते कारण ते आंतरदेशीय संघटित गुन्हेगारीविरोधी कराराचे आणि त्याला पूरक तस्करीविषयक प्रोटोकॉलचे रक्षक आहे; युएनएड्स एचआयव्ही व एड्सविषयी काम करते आणि तिचे चिन्ह लाल फीत आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  व्यक्तींच्या तस्करीची पहिली सर्वमान्य आंतरराष्ट्रीय व्याख्या कोणत्या दस्तऐवजाने दिली ?

  • (a)2000 सालचा पालेर्मो येथील तस्करीविषयक पूरक प्रोटोकॉल
  • (b)1948 चा मानवी हक्कांचा वैश्विक जाहीरनामा
  • (c)1989 चा बालहक्क करार
  • (d)1987 चा मॉन्ट्रियल करार

  उत्तर(a) 2000 सालचा पालेर्मो येथील तस्करीविषयक पूरक प्रोटोकॉल. तो संयुक्त राष्ट्रांच्या आंतरदेशीय संघटित गुन्हेगारीविरोधी कराराला पूरक असून विशेषतः महिला व मुलांच्या तस्करीविषयी आहे. त्याने व्याख्येचे तीन घटक ठरवले — कृती, साधन आणि शोषणाचा हेतू; लहान मुलांच्या बाबतीत साधनाची अट लागू होत नाही.