MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 93 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — नेदरलँड्स. पॉल योझेफ क्रुटझन हे डच होते. त्यांचा जन्म 3 डिसेंबर 1933 रोजी ॲम्स्टरडॅममध्ये झाला आणि आयुष्यभर ते नेदरलँड्सचेच नागरिक राहिले — जरी त्यांच्या कारकिर्दीचा मोठा भाग परदेशात गेला. प्रश्न नेमके नागरिकत्व विचारतो, कार्यक्षेत्र नाही, आणि हा फरकच या प्रश्नाचा गाभा आहे. 1995 मध्ये त्यांना मारिओ मोलिना आणि एफ. शेरवूड रोलंड यांच्यासह रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक विभागून मिळाले — वातावरणीय रसायनशास्त्रातील, विशेषतः ओझोनच्या निर्मिती आणि विघटनासंबंधीच्या कामासाठी. या संशोधनाने दाखवून दिले की जमिनीच्या पातळीवर सोडलेले मोजके सूक्ष्मप्रमाणातील वायू समताप मंडलातील ओझोन थराचा नाश करू शकतात, आणि त्यातूनच मॉन्ट्रियल कराराला वैज्ञानिक आधार मिळाला. क्रुटझन यांचे स्वतःचे योगदान असे की नायट्रोजनची ऑक्साइडे उत्प्रेरकाप्रमाणे काम करून ओझोनचे विघटन गतिमान करतात हे त्यांनी सिद्ध केले; त्यानंतर मोलिना आणि रोलंड यांनी क्लोरोफ्लुरोकार्बनही तेच करतात हे दाखवले. प्रश्नात आलेला 'अँथ्रोपोसिन' हा शब्दही त्यांचाच. 2000 साली जीवशास्त्रज्ञ यूजीन एफ. स्टोर्मर यांच्याबरोबर त्यांनी हा शब्द नव्या भूवैज्ञानिक युगासाठी सुचवला — असे युग ज्यात पृथ्वीच्या प्रणालींवरचा प्रमुख प्रभाव मानवी कृतींचा आहे — आणि त्याची सुरुवात अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात धरावी असे मांडले. ही संज्ञा पुढे भूविज्ञानाच्या मर्यादा ओलांडून धोरणाच्या भाषेत गेली, आणि याच पेपरात काही प्रश्न आधी आलेल्या मानवी विकास अहवाल 2020 चे शीर्षक तिनेच पुरवले आहे. त्यांचे निधन 28 जानेवारी 2021 रोजी, जर्मनीतील माइन्त्स येथे झाले — म्हणजे हा पेपर लिहिला जाण्याच्या वर्षभर आधी. जर्मनीशी असलेला हा संबंधच या प्रश्नाची संपूर्ण अडचण आहे आणि तिचा तपशील पर्याय (2) च्या टिपणीत आहे. छपाईविषयी दोन नोंदी, दोन्ही दुरुस्त न करता तशाच ठेवलेल्या. पहिली — मराठी स्तंभात हे वाक्य रिकाम्या जागेचे आहे ('_________ चे नागरिक होते'), तर इंग्रजी स्तंभात ते अपुऱ्या वाक्याप्रमाणे फुलस्टॉपऐवजी अपूर्णविरामाने संपते. दुसरी — मराठी स्तंभात इथे हा शब्द 'अँथ्रोपोसिन' असा छापला आहे, तर मानवी विकास अहवालाच्या प्रश्नात तोच शब्द 'अँथ्रोपोसीन' असा आहे. यांपैकी कशाचाही उत्तरावर परिणाम होत नाही; उत्तर पर्याय (1) हेच.

• (2)जर्मनी — जर्मनी हाच या प्रश्नाभोवती बांधलेला सापळा आहे, आणि तो प्रामाणिक सापळा आहे — कारण क्रुटझन यांचे व्यावसायिक आयुष्य खरोखरच जर्मनीत गेले. 1980 पासून ते माइन्त्स येथील माक्स प्लांक रसायनशास्त्र संस्थेच्या वातावरणीय रसायनशास्त्र विभागात काम करत होते आणि 2021 मधल्या निधनापर्यंत तिथेच राहिले; त्यांच्या नावाशी जोडले जाणारे बहुतांश काम तिथेच झाले. त्यामुळे 'क्रुटझन म्हणजे माक्स प्लांक संस्था' एवढी आठवण असणारा उमेदवार जर्मनी निवडतो, आणि तो अर्धवट बरोबर असतो. पण प्रश्नात विचारले आहे नागरिकत्व, आणि नागरिकत्व डच होते. शास्त्रज्ञांच्या बाबतीत जन्मदेश, नागरिकत्वाचा देश आणि कार्यक्षेत्राचा देश हे तीन वेगळे असू शकतात — प्रश्न यांपैकी नेमके काय विचारतो हे आधी वाचावे.
• (3)फ्रान्स — फ्रान्सचा पॉल क्रुटझन यांच्याशी कोणताही संबंध नाही. 'शास्त्रज्ञ युरोपियन होते' एवढेच माहीत असलेला आणि खंडातल्या मोठ्या देशांमध्ये अंदाज लढवणारा उमेदवार या ओळीवर थांबतो, आणि म्हणूनच ती इथे छापली आहे. या ओळीच्या निमित्ताने लक्षात ठेवण्यासारखी उपयुक्त गोष्ट अशी की ओझोनची कहाणी मुळात बहुराष्ट्रीय आहे : 1995 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल तीन शास्त्रज्ञांना विभागून मिळाले आणि ते तिघे वेगवेगळ्या देशांचे होते. म्हणून 'हा शोध कोणा एका देशाचा' असा प्रश्न विचारला तर तो चुकीचाच ठरेल. देशाचा अंदाज लढवण्यापेक्षा तीन नावे आणि त्यांचे नेमके योगदान लक्षात ठेवणे अधिक उपयोगाचे आहे.
• (4)पोलंड — पोलंडचाही क्रुटझन यांच्याशी काहीही संबंध नाही, आणि ही ओळ फ्रान्सप्रमाणेच काम करते — ज्या उमेदवाराला हे नावच आठवत नाही त्याच्या अंदाजांना सामावून घेणारा युरोपीय देश. या प्रश्नाचे उत्तर देणारा निर्णायक तपशील मात्र लहान आणि सहज लक्षात राहणारा आहे : क्रुटझन यांचा जन्म ॲम्स्टरडॅमचा आणि नागरिकत्व डच, तर त्यांची प्रयोगशाळा जर्मनीतली. या दोन देशांची जोडी लक्षात ठेवली की उर्वरित दोन्ही युरोपीय पर्याय आपोआप गळून पडतात. शास्त्रज्ञांविषयीच्या प्रश्नांत अंदाजाने देश निवडणे जवळपास नेहमीच चुकते, कारण चुकीचे पर्याय याच अंदाजासाठी निवडलेले असतात.

ओझोन थराची कहाणी विज्ञान आणि आंतरराष्ट्रीय धोरण यांच्या जोडणीचे उत्तम उदाहरण म्हणून अभ्यासली जाते. समताप मंडलातला ओझोन सूर्याकडून येणारी अतिनील किरणे शोषून घेतो आणि पृथ्वीवरील जीवसृष्टीचे रक्षण करतो. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात असे लक्षात आले की जमिनीवर सोडलेले काही वायू वरपर्यंत पोहोचून उत्प्रेरकाप्रमाणे काम करतात आणि एका रेणूच्या साखळीतून हजारो ओझोन रेणूंचे विघटन घडवतात. क्रुटझन यांनी नायट्रोजनच्या ऑक्साइडांविषयी हे दाखवले आणि मोलिना व रोलंड यांनी क्लोरोफ्लुरोकार्बनविषयी. या संशोधनावर 1995 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल मिळाले आणि त्याच्याच आधारावर 1987 चा मॉन्ट्रियल करार — ओझोनक्षयकारक पदार्थांचे उत्पादन व वापर टप्प्याटप्प्याने बंद करणारा करार — आकाराला आला. हा करार जागतिक पर्यावरण करारांपैकी सर्वाधिक यशस्वी मानला जातो. क्रुटझन यांचे दुसरे मोठे योगदान संकल्पनात्मक आहे : 'अँथ्रोपोसीन' ही संज्ञा. भूवैज्ञानिक कालमापनात पृथ्वीचा इतिहास कल्प, कालखंड आणि युगे अशा उतरंडीत विभागला जातो; क्रुटझन आणि स्टोर्मर यांनी 2000 साली सुचवले की मानवी कृतींचा प्रभाव एवढा निर्णायक झाला आहे की त्यासाठी वेगळे युग मानावे. ही संज्ञा अजून औपचारिकपणे स्वीकारली गेलेली नाही, पण धोरणाच्या आणि लोकचर्चेच्या भाषेत ती पूर्णपणे रुजली आहे.

आयोगाने या पेपरात एकाच संकल्पनेतून दोन स्वतंत्र प्रश्न काढले आहेत — Q90 मानवी विकास अहवालाच्या शीर्षकाविषयी आणि हा प्रश्न ती संज्ञा वापरणाऱ्या शास्त्रज्ञाविषयी. ही आयोगाची ओळखण्याजोगी सवय आहे : एखादी संकल्पना बातमीत आली की तिच्याभोवतीची नावे, अहवाल आणि वर्षे यांतून वेगवेगळे प्रश्न तयार होतात. म्हणून चालू घडामोडींची नोंद करताना केवळ बातमीचे शीर्षक न लिहिता तिच्याशी जोडलेली दोन-तीन नावे आणि त्यांचे तपशीलही लिहून ठेवावेत. या प्रश्नाचा दुसरा धडा प्रश्न वाचण्याचा आहे. 'नागरिक होते' हे शब्द नेमके काय विचारतात हे ओळखणे आवश्यक आहे, कारण शास्त्रज्ञांच्या बाबतीत जन्मदेश, नागरिकत्व आणि कार्यक्षेत्र हे तीन वेगळे असू शकतात आणि आयोग नेमका तोच फरक तपासतो. अशाच रचनेचे प्रश्न इतर शास्त्रज्ञांविषयीही विचारले जातात — भारतीय वंशाचे पण परदेशी नागरिकत्व असलेले नोबेल विजेते हा तर स्वतंत्र वर्गच आहे. तिसरा मुद्दा असा की या प्रश्नात 1995 हे वर्ष स्वतःच दिलेले आहे; म्हणजे आयोग नोबेलचे वर्ष विचारत नाही, ते पुरवतो — आणि तपासतो ती केवळ देशाची माहिती.

• पॉल योझेफ क्रुटझन हे डच होते — जन्म 3 डिसेंबर 1933 रोजी ॲम्स्टरडॅममध्ये आणि निधन 28 जानेवारी 2021 रोजी जर्मनीतील माइन्त्स येथे; नागरिकत्व आयुष्यभर नेदरलँड्सचेच राहिले.
• 1995 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक त्यांना मारिओ मोलिना आणि एफ. शेरवूड रोलंड यांच्यासह विभागून मिळाले — वातावरणीय रसायनशास्त्रातील, विशेषतः ओझोनच्या निर्मिती व विघटनासंबंधीच्या कामासाठी.
• क्रुटझन यांनी नायट्रोजनची ऑक्साइडे उत्प्रेरकाप्रमाणे काम करून ओझोनचे विघटन गतिमान करतात हे दाखवले; मोलिना आणि रोलंड यांनी क्लोरोफ्लुरोकार्बनविषयी तेच सिद्ध केले. या कामातूनच मॉन्ट्रियल कराराला वैज्ञानिक आधार मिळाला.
• 2000 साली क्रुटझन यांनी जीवशास्त्रज्ञ यूजीन एफ. स्टोर्मर यांच्याबरोबर 'अँथ्रोपोसीन' ही संज्ञा नव्या भूवैज्ञानिक युगासाठी सुचवली आणि तिची सुरुवात अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात धरावी असे मांडले.
• 1980 पासून ते माइन्त्स येथील माक्स प्लांक रसायनशास्त्र संस्थेच्या वातावरणीय रसायनशास्त्र विभागात कार्यरत होते — जर्मनी हा पर्याय याच कारणाने या प्रश्नात सापळा म्हणून काम करतो.

• शास्त्रज्ञाचे कार्यक्षेत्र आणि नागरिकत्व एकच समजणे. क्रुटझन 1980 पासून जर्मनीत काम करत होते, पण त्यांचे नागरिकत्व डच होते आणि प्रश्न नेमके तेच विचारतो.
• ओझोनक्षय आणि हवामान बदल एकच मानणे. ओझोनक्षयाचे कारण क्लोरोफ्लुरोकार्बनसारखे वायू आणि त्याचा करार मॉन्ट्रियल; हवामान बदलाचे कारण हरितगृह वायू आणि त्याचा करार पॅरिस.
• 'अँथ्रोपोसीन' ही संज्ञा औपचारिकपणे स्वीकारलेले भूवैज्ञानिक युग आहे असे समजणे. ती 2000 साली सुचवली गेली आणि तिच्यावरची वैज्ञानिक चर्चा अजून चालू आहे.
• याच पेपरातल्या दोन प्रश्नांतले शुद्धलेखन वेगळे दिसल्याने संकल्पना वेगळ्या समजणे — Q90 मध्ये 'अँथ्रोपोसीन' आणि इथे 'अँथ्रोपोसिन'; दोन्ही एकाच संज्ञेची छापील रूपे आहेत.

शास्त्रज्ञ आणि त्यांच्या शोधांवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — व्यक्तिविषयक तपशिलाचा, जसा हा प्रश्न आहे : नागरिकत्व, जन्मदेश किंवा ज्या संस्थेत काम केले ती संस्था. इथे सापळा नेहमी एकच असतो — कार्यक्षेत्राचा देश उत्तर म्हणून पुढे केला जातो, म्हणून प्रश्न नेमके काय विचारतो ते वाचावे. दुसरा — शोधाच्या आशयाचा : कोणत्या वायूमुळे ओझोनचा ऱ्हास होतो, उत्प्रेरकीय क्रिया म्हणजे काय, नोबेल कोणत्या कामासाठी मिळाले. तिसरा — धोरणाच्या जोडणीचा : या संशोधनातून कोणता आंतरराष्ट्रीय करार निघाला आणि तो कोणत्या वर्षीचा. या तिन्हींसाठी प्रत्येक मोठ्या शोधाची चार भागांची नोंद पुरते — शास्त्रज्ञाचे नाव व देश, शोधाचा आशय, पारितोषिकाचे वर्ष, आणि त्यातून निघालेला करार किंवा धोरण. आयोग एकाच संकल्पनेतून अनेक प्रश्न काढतो, हे या पेपरात Q90 आणि Q93 यांच्या जोडीवरून स्पष्ट दिसते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पॉल जे. क्रुटझन यांना 1995 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक कोणत्या कामासाठी मिळाले ?

  • (a)प्रकाशसंश्लेषणाच्या रासायनिक प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी
  • (b)वातावरणीय रसायनशास्त्रातील, विशेषतः ओझोनच्या निर्मिती व विघटनासंबंधीच्या कामासाठी
  • (c)बहुवारिकांच्या संरचनेच्या शोधासाठी
  • (d)किरणोत्सर्गी मूलद्रव्यांच्या शोधासाठी

  उत्तर(b) वातावरणीय रसायनशास्त्रातील, विशेषतः ओझोनच्या निर्मिती व विघटनासंबंधीच्या कामासाठी. हे पारितोषिक त्यांना मारिओ मोलिना आणि एफ. शेरवूड रोलंड यांच्यासह विभागून मिळाले. क्रुटझन यांनी नायट्रोजनची ऑक्साइडे उत्प्रेरकाप्रमाणे ओझोनचे विघटन गतिमान करतात हे दाखवले आणि मोलिना व रोलंड यांनी क्लोरोफ्लुरोकार्बनविषयी तेच सिद्ध केले; या कामातूनच मॉन्ट्रियल कराराला वैज्ञानिक आधार मिळाला.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'अँथ्रोपोसीन' ही संज्ञा कोणी आणि कधी सुचवली ?

  • (a)पॉल क्रुटझन आणि यूजीन स्टोर्मर यांनी 2000 साली
  • (b)मारिओ मोलिना यांनी 1974 साली
  • (c)संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने 2020 साली
  • (d)आंतरराष्ट्रीय भूविज्ञान संघटनेने 1987 साली

  उत्तर(a) पॉल क्रुटझन आणि यूजीन स्टोर्मर यांनी 2000 साली. त्यांनी मानवी कृतींचा प्रभाव निर्णायक झालेल्या नव्या भूवैज्ञानिक युगासाठी ही संज्ञा सुचवली आणि तिची सुरुवात अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात धरावी असे मांडले. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने ही संज्ञा 2020 च्या मानवी विकास अहवालाच्या शीर्षकात वापरली, पण ती तयार केली नाही.