2020 चा बुकर पुरस्कार खालीलपैकी कोणत्या कादंबरीला मिळाला आहे ?
- (1)दी सेलऑऊट
- (2)शुगी बेन
- (3)दी लुमिनरीज
- (4)ब्रिंग अप दी बॉडीज
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — शुगी बेन. 2020 चा बुकर पुरस्कार डग्लस स्टुअर्ट यांच्या 'शुगी बेन' या कादंबरीला मिळाला. ही त्यांची पदार्पणातील कादंबरी असून ती 2020 मध्ये प्रसिद्ध झाली. तिचे कथानक 1981 ते 1992 या काळातल्या उद्योगोत्तर ग्लासगोमध्ये घडते आणि ते ॲग्नेस या मद्यसक्त आईबरोबर वाढणाऱ्या एका मुलाची गोष्ट सांगते. पुरस्काराच्या एक्कावन्न वर्षांच्या इतिहासात स्टुअर्ट हे बुकर मिळवणारे दुसरे स्कॉटिश लेखक ठरले. या प्रश्नाची रचना ओळखणे महत्त्वाचे आहे, कारण तीच त्याची अडचण आहे : छापलेले चारही पर्याय खरेखुरे बुकर विजेते आहेत, फक्त वेगवेगळ्या वर्षांचे. म्हणजे 'हे नाव बुकरशी जोडलेले वाटते का' या निकषावर निवड करता येत नाही — चारही नावे त्या निकषावर उतरतात. उत्तर देण्यासाठी वर्ष आणि कादंबरी यांची जोडी नेमकी माहीत असावी लागते. उरलेली तीन नावे अशी : 'दी सेलऑऊट' ही पॉल बीटी यांची 2016 ची विजेती कादंबरी, 'दी लुमिनरीज' ही एलेनॉर कॅटन यांची 2013 ची, आणि 'ब्रिंग अप दी बॉडीज' ही हिलरी मँटेल यांची 2012 ची. आयोगाने हा प्रश्न विचारण्याचे कारण वेळापत्रकात आहे. 2020 च्या बुकरची घोषणा नोव्हेंबर 2020 मध्ये झाली आणि हा पेपर 23 जानेवारी 2022 रोजी लिहिला गेला — म्हणजे बातमी सव्वा वर्ष जुनी, जी आयोगाच्या चालू घडामोडींच्या खिडकीत नेमकी बसते. साहित्यिक पुरस्कारांच्या प्रश्नांत आयोग बहुधा परीक्षेच्या आधीच्या एक-दोन वर्षांचे विजेते विचारतो, आणि चुकीचे पर्याय त्याच पुरस्काराच्या इतर वर्षांचे विजेते ठेवतो. मराठी स्तंभातली लिप्यंतरे इंग्रजी नावांची ध्वनिरूपे आहेत — 'दी सेलऑऊट', 'शुगी बेन', 'दी लुमिनरीज', 'ब्रिंग अप दी बॉडीज' — आणि ती छापली तशीच ठेवली आहेत. इंग्रजी स्तंभात शेवटचे नाव 'Bring up the bodies' असे लहान आद्याक्षरांनी छापले आहे. अशा लिप्यंतरांतून अर्थ काढण्याचा प्रयत्न करू नये; कादंबरीचे नाव आणि तिचे वर्ष हीच जोडी लक्षात ठेवावी लागते.
- (1)दी सेलऑऊट — 'दी सेलऑऊट' ही पॉल बीटी यांची कादंबरी आहे आणि तिला 2016 चा बुकर पुरस्कार मिळाला — म्हणजे ती खरी विजेती आहे, फक्त चुकीच्या वर्षाची. बीटी हे बुकर मिळवणारे पहिले अमेरिकन लेखक ठरले, कारण 2014 पासून हा पुरस्कार इंग्रजीत लिहिलेल्या आणि ब्रिटनमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या कोणत्याही कादंबरीसाठी खुला झाला; त्याआधी तो राष्ट्रकुल देशांतील आणि आयर्लंडमधील लेखकांपुरता मर्यादित होता. या पर्यायाचे बळ त्याच्या खरेपणातच आहे : उमेदवाराने नाव कोठेतरी वाचलेले असते, ते बुकरशी जोडलेले असते, आणि वर्ष आठवत नसल्याने तो तिथेच थांबतो. अशा प्रश्नांत नाव ओळखीचे वाटणे हा पुरावा नाही — प्रत्येक ओळ तशीच ओळखीची वाटावी म्हणूनच निवडलेली असते.
- (3)दी लुमिनरीज — 'दी लुमिनरीज' ही एलेनॉर कॅटन यांची कादंबरी असून तिला 2013 चा बुकर पुरस्कार मिळाला. न्यूझीलंडशी जोडलेल्या कॅटन त्या वेळी अठ्ठावीस वर्षांच्या होत्या आणि त्या पुरस्काराच्या इतिहासातल्या सर्वांत तरुण विजेत्या ठरल्या. एकोणिसाव्या शतकातल्या न्यूझीलंडमधल्या सोन्याच्या शोधमोहिमेच्या पार्श्वभूमीवरची ही मोठ्या आकाराची कादंबरी आहे. या ओळीचे आकर्षण दुहेरी आहे : नाव खरे आहे आणि ते इतर तीन नावांसारखेच ओळखीचे वाटते. वर्ष लक्षात नसेल तर या चौघांत निवड करण्याचा कोणताही तर्कशुद्ध मार्ग उरत नाही, आणि आयोगाला नेमके तेच तपासायचे असते.
- (4)ब्रिंग अप दी बॉडीज — 'ब्रिंग अप दी बॉडीज' ही हिलरी मँटेल यांची कादंबरी असून तिला 2012 चा बुकर पुरस्कार मिळाला. ती त्यांच्या ट्यूडर काळावरील मालिकेतली दुसरी कादंबरी आहे; याच मालिकेतल्या 'वुल्फ हॉल'ला 2009 चा बुकर मिळाला होता, आणि त्यामुळे मँटेल दोनदा बुकर मिळवणाऱ्या मोजक्या लेखकांपैकी एक ठरल्या. हा तपशीलच या ओळीला विशेष बळकट करतो : दोनदा विजेत्या लेखिकेचे नाव उमेदवाराच्या स्मरणात अधिक ठाशीव असते आणि म्हणून ते कोणत्याही वर्षाला चिकटवले जाण्याची शक्यता जास्त असते. इंग्रजी स्तंभात हे नाव लहान आद्याक्षरांनी छापले आहे, पण त्याचा उत्तराशी काहीही संबंध नाही.
बुकर पुरस्कार हा इंग्रजी कादंबरीसाठीचा सर्वाधिक चर्चिला जाणारा साहित्यिक पुरस्कार आहे. त्याची सुरुवात 1969 मध्ये झाली आणि सुरुवातीच्या काळात तो राष्ट्रकुल देशांतील, आयर्लंडमधील आणि झिम्बाब्वेतील लेखकांच्या कादंबऱ्यांपुरता मर्यादित होता. 2014 पासून तो इंग्रजीत लिहिलेल्या आणि ब्रिटन व आयर्लंडमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या कोणत्याही कादंबरीसाठी खुला झाला, आणि त्या बदलामुळेच पुढच्या काही वर्षांत अमेरिकन लेखक विजेते ठरू लागले. याखेरीज 'इंटरनॅशनल बुकर प्राइझ' हा स्वतंत्र पुरस्कार आहे : तो इंग्रजीत अनुवादित झालेल्या आणि ब्रिटन वा आयर्लंडमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकासाठी दिला जातो आणि त्याची रक्कम लेखक व अनुवादक यांच्यात समान वाटली जाते. भारतीय वाचकासाठी हा भेद महत्त्वाचा आहे, कारण भारतीय लेखकांचे यश या दोन्ही पुरस्कारांत नोंदले गेले आहे आणि आयोग नेमका तोच फरक विचारू शकतो. साहित्यिक पुरस्कारांच्या तयारीत उपयोगी पडणारी चौकट अशी : पुरस्काराचे नाव, तो कोणासाठी खुला, दरवर्षी कधी जाहीर होतो, आणि अलीकडचे दोन-तीन विजेते त्यांच्या पुस्तकांसह. भारतातल्या ज्ञानपीठ, साहित्य अकादमी आणि बुकर या तिन्हींची अशी नोंद एकत्र ठेवली की त्यांची आपसात गल्लत होत नाही.
साहित्यिक पुरस्कारांचे प्रश्न आयोगाच्या चालू घडामोडींच्या भागात नियमित येतात आणि त्यांची रचना जवळपास ठरलेली असते : वर्ष दिले जाते आणि विजेते विचारले जातात, किंवा विजेते दिले जातात आणि वर्ष विचारले जाते. चुकीचे पर्याय त्याच पुरस्काराच्या इतर वर्षांचे विजेते असतात — याच पेपरात तिन्ही चुकीचे पर्याय खरे बुकर विजेते आहेत. या रचनेचा अर्थ असा की केवळ 'ऐकलेले नाव' या निकषावर उत्तर देता येत नाही, आणि तिथेच अर्धवट तयारी उघडी पडते. या प्रकारच्या प्रश्नांची तयारी करताना दोन गोष्टी उपयोगी पडतात. पहिली — प्रत्येक मोठ्या पुरस्काराच्या अलीकडच्या तीन-चार वर्षांची विजेत्यांची यादी वर्षासह पाठ करणे, कारण आयोग तेवढ्याच खिडकीतून प्रश्न काढतो. दुसरी — पुस्तकाबरोबर लेखकाचा देश आणि पुस्तकाचा विषय एका ओळीत नोंदवणे, कारण पुढच्या वर्षी तोच विजेता वेगळ्या प्रश्नात — 'ही कादंबरी कोणत्या शहराच्या पार्श्वभूमीवर आहे' अशा स्वरूपात — येऊ शकतो. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या या पेपरात साहित्य, चित्रपट, क्रीडा आणि नोबेल यांचे प्रश्न शेवटच्या वीस प्रश्नांत गटाने आले आहेत, आणि ते सर्व एकाच पद्धतीने तयार करता येतात.
- 2020 चा बुकर पुरस्कार डग्लस स्टुअर्ट यांच्या 'शुगी बेन' या पदार्पणातील कादंबरीला मिळाला; ती 2020 मध्ये प्रसिद्ध झाली.
- 'शुगी बेन'चे कथानक 1981 ते 1992 या काळातल्या उद्योगोत्तर ग्लासगोमध्ये घडते आणि ते ॲग्नेस या मद्यसक्त आईबरोबर वाढणाऱ्या मुलाची गोष्ट सांगते; पुरस्काराच्या एक्कावन्न वर्षांच्या इतिहासात स्टुअर्ट हे बुकर मिळवणारे दुसरे स्कॉटिश लेखक ठरले.
- या प्रश्नातले उरलेले तीन पर्यायही खरे बुकर विजेते आहेत, फक्त वेगवेगळ्या वर्षांचे — 'दी सेलऑऊट' (पॉल बीटी, 2016), 'दी लुमिनरीज' (एलेनॉर कॅटन, 2013) आणि 'ब्रिंग अप दी बॉडीज' (हिलरी मँटेल, 2012).
- हिलरी मँटेल यांना 2009 मध्ये 'वुल्फ हॉल'साठीही बुकर मिळाला होता, त्यामुळे त्या दोनदा हा पुरस्कार मिळवणाऱ्या मोजक्या लेखकांपैकी एक आहेत; 'ब्रिंग अप दी बॉडीज' ही त्याच मालिकेतली पुढची कादंबरी आहे.
- बुकर पुरस्काराची सुरुवात 1969 मध्ये झाली. 2014 पासून तो इंग्रजीत लिहिलेल्या आणि ब्रिटन व आयर्लंडमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या कोणत्याही कादंबरीसाठी खुला आहे; याखेरीज अनुवादित पुस्तकांसाठीचा 'इंटरनॅशनल बुकर प्राइझ' हा स्वतंत्र पुरस्कार आहे, ज्याची रक्कम लेखक व अनुवादक यांच्यात समान वाटली जाते.
2020 चा विजेता 'शुगी बेन' — पर्याय (2). पुरस्कारांची तयारी नावांची यादी म्हणून नव्हे तर वर्षांसह तक्ता म्हणून करा, कारण चुकीचे पर्याय नेमके त्याच नावांच्या यादीतून उचललेले असतात; आणि तक्त्याला शेवटचा एक स्तंभ ठेवा — 'हा विजय कशासाठी लक्षात राहतो' — कारण आयोगाला त्यातून निघणारा प्रश्न आवडतो : बुकर मिळवणारे पहिले अमेरिकन कोण, सर्वांत तरुण विजेती कोण, दोनदा मिळवणारी कोण. बुकर पुरस्कार आणि 'इंटरनॅशनल बुकर प्राइझ' वेगळे ठेवा; दुसरा इंग्रजीत अनुवादित होऊन ब्रिटन वा आयर्लंडमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका कलाकृतीसाठी असतो आणि त्याची रक्कम लेखक व अनुवादक यांच्यात समान वाटली जाते. एक नोंद तुमच्या स्तंभापुरती : चारही शीर्षके इथे लिप्यंतरात छापली आहेत, म्हणून इंग्रजी स्तंभात दिसणारा 'Bring up the bodies' असा मूळ शीर्षकाच्या मोठ्या-लहान अक्षरांचा फरक तुमच्यापर्यंत पोहोचतच नाही — तो फरक उत्तरावर परिणाम करत नाही.
- नाव ओळखीचे वाटते म्हणून ते उत्तर मानणे. या प्रश्नातले चारही पर्याय खरे बुकर विजेते आहेत, म्हणून ओळखीचा निकष इथे पूर्णपणे निरुपयोगी आहे.
- दोनदा बुकर मिळवणाऱ्या लेखकाचे नाव कोणत्याही वर्षाला चिकटवणे. हिलरी मँटेल यांना 2009 आणि 2012 अशी दोन वर्षे मिळाली, पण 2020 चे वर्ष त्यांचे नाही.
- बुकर आणि इंटरनॅशनल बुकर एकच समजणे. पहिला इंग्रजीत लिहिलेल्या कादंबरीसाठी आहे आणि दुसरा इंग्रजीत अनुवादित झालेल्या पुस्तकासाठी.
- मराठी लिप्यंतरातून पुस्तकाच्या विषयाचा अंदाज बांधणे. 'शुगी बेन' हे कादंबरीतल्या मुलाचे नाव आहे आणि नावावरून विषय कळत नाही.
साहित्यिक पुरस्कारांवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — 'अमुक वर्षीचा पुरस्कार कोणत्या पुस्तकाला किंवा कोणाला' असा थेट प्रश्न, जसा हा आहे; याचे चुकीचे पर्याय हमखास त्याच पुरस्काराच्या इतर वर्षांचे विजेते असतात, म्हणून ओळखीवर उत्तर देऊ नये. दुसरा — पुरस्काराच्या रचनेचा : तो कोण देते, कोणासाठी खुला आहे, त्याचे स्वरूप काय; इथे ज्ञानपीठ आणि साहित्य अकादमी, किंवा बुकर आणि इंटरनॅशनल बुकर यांच्यातला फरक तपासला जातो. तिसरा — पुस्तकाच्या आशयाचा : कादंबरी कोणत्या शहराच्या किंवा काळाच्या पार्श्वभूमीवर आहे, हा प्रकार कमी येतो पण येतो. या तिन्हींसाठी एकच नोंदपद्धत पुरते — पुरस्कार, वर्ष, पुस्तक, लेखक, देश आणि एका ओळीत विषय. आयोग परीक्षेच्या आधीच्या एक-दोन वर्षांतले विजेते विचारतो, त्यामुळे संपूर्ण यादी पाठ करण्याची गरज नाही; पण भारतीय किंवा भारतीय वंशाच्या विजेत्यांची यादी मात्र वेगळी ठेवावी.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2020 च्या बुकर पुरस्कार विजेत्या 'शुगी बेन' या कादंबरीचे लेखक कोण ?
- (a)डग्लस स्टुअर्ट
- (b)पॉल बीटी
- (c)हिलरी मँटेल
- (d)एलेनॉर कॅटन
उत्तर(a) डग्लस स्टुअर्ट. ही त्यांची पदार्पणातील कादंबरी असून तिचे कथानक 1981 ते 1992 या काळातल्या उद्योगोत्तर ग्लासगोमध्ये घडते; पुरस्काराच्या एक्कावन्न वर्षांच्या इतिहासात ते बुकर मिळवणारे दुसरे स्कॉटिश लेखक ठरले. बीटी यांना 2016 चा, कॅटन यांना 2013 चा आणि मँटेल यांना 2012 चा बुकर मिळाला होता.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
बुकर पुरस्कार आणि इंटरनॅशनल बुकर प्राइझ यांच्यातील फरकाविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
- (a)दोन्ही एकाच पुस्तकाला एकाच वर्षी दिले जातात
- (b)इंटरनॅशनल बुकर इंग्रजीत अनुवादित झालेल्या पुस्तकासाठी असून त्याची रक्कम लेखक व अनुवादक यांच्यात समान वाटली जाते
- (c)बुकर फक्त राष्ट्रकुल देशांतील लेखकांसाठीच आजही मर्यादित आहे
- (d)इंटरनॅशनल बुकर फक्त कवितेसाठी दिला जातो
उत्तर(b) इंटरनॅशनल बुकर इंग्रजीत अनुवादित झालेल्या पुस्तकासाठी असून त्याची रक्कम लेखक व अनुवादक यांच्यात समान वाटली जाते. मूळ बुकर पुरस्कार इंग्रजीत लिहिलेल्या कादंबरीसाठी आहे आणि 2014 पासून तो राष्ट्रकुल देशांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही — तो इंग्रजीत लिहिलेल्या आणि ब्रिटन व आयर्लंडमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या कोणत्याही कादंबरीसाठी खुला आहे.