MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 90 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — अँथ्रोपोसीन. उत्तर अहवालाच्या शीर्षकातच आहे. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने प्रसिद्ध केलेला आणि 15 डिसेंबर 2020 रोजी जाहीर झालेला मानवी विकास अहवाल 2020 याचे नाव 'The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene' असे आहे — म्हणजे 'पुढील सीमारेषा : मानवी विकास आणि अँथ्रोपोसीन'. अहवालाची संपूर्ण मांडणी एका मुद्द्याभोवती फिरते : पृथ्वी ही मानवी विकासाची अमर्याद पार्श्वभूमी आहे असे गृहीत धरून यापुढे विकास मोजताही येणार नाही आणि साधताही येणार नाही. अहवालाचा दावा असा की मानवजात आता एक भूवैज्ञानिक शक्ती बनली आहे — हवामान, वातावरणाची रचना, महासागरांचे रसायनशास्त्र आणि प्रजातींचे वितरण या सर्वांत ती एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर बदल घडवते आहे की तेवढे बदल यापूर्वी केवळ नैसर्गिक प्रक्रियांनीच घडवले होते. आणि या दाबाचा परिणाम पुन्हा मानवी विकासावरच होतो — उष्णता, रोगराई, पाण्याचा ताण आणि ज्या परिसंस्थांवर गरीब लोक सर्वाधिक थेट अवलंबून असतात त्यांचा ऱ्हास या मार्गांनी. हा मुद्दा मोजता यावा म्हणून अहवालाने प्रथमच मानवी विकास निर्देशांकाला जोडून एक प्रायोगिक निर्देशांक मांडला — ग्रहावरील दाबानुसार समायोजित मानवी विकास निर्देशांक. तो देशाच्या मानवी विकास निर्देशांकातून त्या देशाने पृथ्वीवर टाकलेल्या भाराच्या दोन मापांची सूट देतो : दरडोई कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन, ते उत्पादनाच्या आधारावर मोजलेले, आणि दरडोई भौतिक पदचिन्ह. जिथे मानवी विकास उच्च आणि उपभोगही उच्च, तिथे हे समायोजन लावताच क्रमवारीत मोठी घसरण होते; आणि कमी उत्सर्जन असणारे देश वर सरकतात. त्या अहवालात भारत मानवी विकास निर्देशांकावर 189 देशांत 131 व्या क्रमांकावर होता, मूल्य 0.645; समायोजित मापावर तो आठ स्थाने वर जाऊन 123 व्या क्रमांकावर आला, मूल्य 0.626 — कारण भारताचे दरडोई कार्बन उत्सर्जन आणि दरडोई भौतिक पदचिन्ह ही दोन्ही जागतिक सरासरीच्या बरीच खाली आहेत. हा समायोजित निर्देशांक मुद्दाम प्रायोगिक ठेवला आहे आणि तो मूळ मानवी विकास निर्देशांकाची जागा घेत नाही. प्रश्नातल्या रिकाम्या जागेत हवा असलेला शब्द अहवालाने स्वतःच्या शीर्षकात घातलेला शब्द आहे, आणि तो अँथ्रोपोसीन हाच. एक शुद्धलेखनाची नोंद : याच पेपरात Q93 मध्ये हाच शब्द 'अँथ्रोपोसिन' असा — म्हणजे शेवटच्या अक्षरात ऱ्हस्व 'सि' सह — छापला आहे, तर इथे तो 'अँथ्रोपोसीन' असा आहे. दोन्ही रूपे छापली तशीच ठेवली आहेत आणि ती एकाच संकल्पनेची आहेत.

• (1)होलोसीन — होलोसीन हे आपण औपचारिकपणे अजूनही ज्यात आहोत ते युग, आणि अँथ्रोपोसीन ही संज्ञा नेमकी त्याच्याच जागी सुचवण्यासाठी तयार करण्यात आली. होलोसीनची सुरुवात सुमारे अकरा हजार सातशे वर्षांपूर्वी, शेवटच्या हिमयुगाच्या अखेरीस झाली, आणि त्यात मानवाचा संपूर्ण स्थायिक इतिहास येतो — शेतीची सुरुवात, पहिली नगरे आणि नोंद असलेली प्रत्येक संस्कृती. म्हणूनच ही ओळ बळकट सापळा आहे : उत्तर भूवैज्ञानिक शब्दच असणार एवढे ओळखणारा उमेदवार सध्याचे अधिकृत युग निवडतो. पण अहवाल सध्याच्या अधिकृत युगाविषयी बोलत नाही; तो मानवामुळे निर्माण झालेल्या नव्या युगाविषयी बोलतो आणि तो शब्द त्याने शीर्षकातच वापरला आहे.
• (3)मायोसीन — मायोसीन हे युग मानवी विकासाशी जोडता येण्याइतके अलीकडचे नाहीच. ते निओजीन कालखंडातले युग असून साधारण दोन कोटी तीस लाख वर्षांपूर्वीपासून सुमारे पन्नास लाख वर्षांपूर्वीपर्यंत चालले — म्हणजे मानवाच्या वंशाचा उदय होण्याच्याही खूप आधी. गवताळ प्रदेशांचा विस्तार आणि कपिवंशातील विविधता यांच्या अभ्यासासाठी हे युग महत्त्वाचे मानले जाते; विकासाच्या अहवालाशी त्याचा काहीही संबंध नाही. ही ओळ इथे केवळ भूवैज्ञानिक शब्दांची गर्दी वाढवण्यासाठी आहे : चारही पर्याय '-सीन' या शेवटाचे आहेत, त्यामुळे शब्दाच्या रूपावरून निवड करता येत नाही आणि अहवालाचे नाव माहीत असणे भाग पडते.
• (4)इओसीन — इओसीन हे तर आणखी मागचे युग आहे. ते पॅलिओजीन कालखंडातले दुसरे युग असून सुमारे पाच कोटी साठ लाख वर्षांपूर्वीपासून सुमारे तीन कोटी चाळीस लाख वर्षांपूर्वीपर्यंत चालले. जागतिक पातळीवरचे उबदार हवामान आणि आधुनिक सस्तन प्राण्यांच्या गणांचा सुरुवातीचा विस्तार यांसाठी ते ओळखले जाते. समकालीन मानवी विकासाच्या कोणत्याही प्रश्नाशी त्याचा संबंध नाही. मायोसीनप्रमाणेच ते इथे पर्यायांची यादी भूवैज्ञानिकदृष्ट्या विश्वसनीय दिसावी म्हणून छापले आहे — आणि नेमक्या याच कारणाने या प्रश्नात तर्काने उत्तर काढता येत नाही; अहवालाचे शीर्षक आठवावेच लागते.

मानवी विकास अहवाल संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाकडून दरवर्षी प्रसिद्ध होतो आणि त्याचा गाभा मानवी विकास निर्देशांक हा आहे — आयुर्मान, शिक्षण आणि दरडोई राष्ट्रीय उत्पन्न या तीन मितींचा एकत्रित निर्देशांक. हा निर्देशांक 1990 मध्ये महबूब उल हक आणि अमर्त्य सेन यांच्या मांडणीतून पुढे आला आणि विकासाचे मोजमाप केवळ उत्पन्नापुरते मर्यादित न ठेवण्याचा तो प्रयत्न होता. काळाबरोबर अहवालाने या गाभ्याभोवती जोडनिर्देशांक मांडले — विषमतेनुसार समायोजित मानवी विकास निर्देशांक, लिंगभाव विकास निर्देशांक, लिंगभाव विषमता निर्देशांक आणि बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक. 2020 च्या अहवालाने या मालिकेत ग्रहावरील दाबानुसार समायोजित निर्देशांक जोडला. त्यामागची कल्पना अशी की एखाद्या देशाचा उच्च मानवी विकास जर उच्च उत्सर्जनावर आणि प्रचंड साधनवापरावर उभा असेल, तर तो विकास तेवढाच खरा मानता येणार नाही — म्हणून निर्देशांकातून त्या भाराची सूट द्यायची. दुसरीकडे 'अँथ्रोपोसीन' ही संज्ञा भूविज्ञानातून आली आहे : पृथ्वीचा इतिहास कल्प, कालखंड आणि युगे अशा उतरंडीत विभागला जातो, आणि मानवाच्या कृतीने निर्माण झालेले वेगळे युग म्हणून अँथ्रोपोसीनची मांडणी 2000 सालाच्या आसपास पुढे आली. ती संज्ञा वैज्ञानिक चर्चेतून धोरणाच्या भाषेत उतरली, आणि हा अहवाल त्याचेच उदाहरण आहे.

आंतरराष्ट्रीय अहवाल आणि निर्देशांक हा आयोगाचा ठरलेला विषय आहे, आणि त्यातले प्रश्न तीन गोष्टींपैकी एकावर बेतलेले असतात : अहवाल कोण प्रसिद्ध करते, त्या वर्षीचे शीर्षक किंवा संकल्पना काय होती, आणि भारताचा क्रमांक किती. हा प्रश्न दुसऱ्या प्रकारचा आहे आणि तो शीर्षकातला एकच शब्द विचारतो. अशा प्रश्नात तर्काने पोहोचण्याचा मार्ग नसतो, कारण चारही पर्याय भूवैज्ञानिक युगांची नावे आहेत आणि त्यांतले तीन खरेखुरे युग आहेत. म्हणजे 'हे नाव खरे वाटते का' या निकषावर निवड करता येत नाही. या प्रकारच्या प्रश्नांची तयारी करण्याचा मार्ग म्हणजे दरवर्षीच्या प्रमुख अहवालांची तीन भागांची नोंद ठेवणे — प्रसिद्ध करणारी संस्था, त्या वर्षीचे शीर्षक किंवा संकल्पना, आणि भारताचा क्रमांक व मूल्य. या पेपरातला आणखी एक तपशील लक्षात घेण्यासारखा आहे : याच अहवालातून निघालेला दुसरा प्रश्न Q93 मध्ये आहे, जो अँथ्रोपोसीन ही संज्ञा वापरणाऱ्या पॉल क्रुटझन यांच्या नागरिकत्वाविषयी विचारतो. म्हणजे आयोगाने एकाच बातमीतून दोन स्वतंत्र प्रश्न काढले आहेत — एक अहवालाचा आणि एक व्यक्तीचा. एखादी संकल्पना बातमीत आली की तिच्याभोवतीची दोन-तीन नावेही तयार ठेवावीत, हा त्यातून घ्यायचा धडा आहे.

• संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाचा मानवी विकास अहवाल 2020 हा 15 डिसेंबर 2020 रोजी प्रसिद्ध झाला आणि त्याचे शीर्षक 'The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene' असे होते.
• या अहवालाने प्रथमच ग्रहावरील दाबानुसार समायोजित मानवी विकास निर्देशांक मांडला — देशाच्या मानवी विकास निर्देशांकातून दरडोई कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन (उत्पादनाच्या आधारावर) आणि दरडोई भौतिक पदचिन्ह यांची सूट देणारा प्रायोगिक निर्देशांक; तो मूळ निर्देशांकाची जागा घेत नाही.
• त्या अहवालात भारत मानवी विकास निर्देशांकावर 189 देशांत 131 व्या क्रमांकावर होता (मूल्य 0.645) आणि समायोजित मापावर आठ स्थाने वर जाऊन 123 व्या क्रमांकावर आला (मूल्य 0.626).
• अहवालाचा मुख्य दावा असा की मानवजात भूवैज्ञानिक शक्ती बनली असून तिच्यामुळे निर्माण होणारा ग्रहावरील दाब उष्णता, रोगराई, पाण्याचा ताण आणि परिसंस्थांच्या ऱ्हासामार्फत पुन्हा मानवी विकासावरच परिणाम करतो.
• होलोसीन हे आपण औपचारिकपणे ज्यात आहोत ते युग असून त्याची सुरुवात सुमारे अकरा हजार सातशे वर्षांपूर्वी झाली; मायोसीन साधारण दोन कोटी तीस लाख ते पन्नास लाख वर्षांपूर्वीचे आणि इओसीन सुमारे पाच कोटी साठ लाख ते तीन कोटी चाळीस लाख वर्षांपूर्वीचे युग आहे.

• उत्तर भूवैज्ञानिक शब्द असणार एवढे ओळखून सध्याचे अधिकृत युग — होलोसीन — निवडणे. अहवालाचे शीर्षक अँथ्रोपोसीन हा शब्द वापरते, आणि तीच संज्ञा होलोसीनच्या जागी सुचवली गेली आहे.
• समायोजित निर्देशांक मूळ मानवी विकास निर्देशांकाची जागा घेतो असे समजणे. तो मुद्दाम प्रायोगिक ठेवला आहे आणि मूळ निर्देशांक कायम आहे.
• समायोजनानंतर भारताचा क्रमांक खालावला असेल असे गृहीत धरणे. प्रत्यक्षात भारत आठ स्थाने वर सरकून 131 वरून 123 वर आला, कारण त्याचे दरडोई उत्सर्जन व भौतिक पदचिन्ह कमी आहेत.
• याच पेपरातल्या दोन प्रश्नांतले शुद्धलेखन वेगळे दिसल्याने गोंधळणे — इथे 'अँथ्रोपोसीन' आणि Q93 मध्ये 'अँथ्रोपोसिन'. दोन्ही एकाच संकल्पनेची छापील रूपे आहेत.

आंतरराष्ट्रीय अहवालांवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — 'अमुक अहवाल कोण प्रसिद्ध करते' असा संस्थेचा प्रश्न; यात मानवी विकास अहवाल आणि जागतिक बँकेचे किंवा जागतिक आर्थिक मंचाचे अहवाल एकमेकांत मिसळण्याची चूक तपासली जाते. दुसरा — त्या वर्षीच्या शीर्षकाचा किंवा संकल्पनेचा, जसा हा प्रश्न आहे; याला तर्काचा मार्ग नसतो आणि अहवालाचे नाव आठवावेच लागते. तिसरा — आकड्यांचा : भारताचा क्रमांक, निर्देशांकाचे मूल्य किंवा एकूण किती देशांची क्रमवारी. या तिन्हींसाठी दरवर्षीच्या प्रमुख अहवालांची तीन ओळींची नोंद पुरते — संस्था, शीर्षक आणि भारताचा क्रमांक व मूल्य. आयोग बहुधा परीक्षेच्या आधीच्या एक-दोन वर्षांतले अहवाल विचारतो, आणि तो एकाच अहवालातून एकापेक्षा जास्त प्रश्न काढू शकतो — याच पेपरात Q90 आणि Q93 हे दोन्ही प्रश्न एकाच संकल्पनेतून निघाले आहेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या मानवी विकास अहवाल 2020 ने प्रथमच कोणता निर्देशांक मांडला ?

  • (a)बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक
  • (b)ग्रहावरील दाबानुसार समायोजित मानवी विकास निर्देशांक
  • (c)लिंगभाव विषमता निर्देशांक
  • (d)जागतिक भूक निर्देशांक

  उत्तर(b) ग्रहावरील दाबानुसार समायोजित मानवी विकास निर्देशांक. हा प्रायोगिक निर्देशांक देशाच्या मानवी विकास निर्देशांकातून दरडोई कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन आणि दरडोई भौतिक पदचिन्ह यांची सूट देतो; तो मूळ निर्देशांकाची जागा घेत नाही. या मापावर भारत 131 व्या क्रमांकावरून आठ स्थाने वर जाऊन 123 व्या क्रमांकावर आला. जागतिक भूक निर्देशांक हा वेगळ्या संस्थांकडून प्रसिद्ध होतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'अँथ्रोपोसीन' या संज्ञेचा अर्थ काय ?

  • (a)शेवटच्या हिमयुगानंतरचे, सुमारे अकरा हजार सातशे वर्षांपूर्वी सुरू झालेले युग
  • (b)मानवी कृतींनी पृथ्वीवर निर्णायक ठसा उमटवल्याने सुचवले गेलेले नवे भूवैज्ञानिक युग
  • (c)गवताळ प्रदेशांचा विस्तार झालेले, दोन कोटी वर्षांपूर्वीचे युग
  • (d)आधुनिक सस्तन प्राण्यांचा विस्तार झालेले, पाच कोटी वर्षांपूर्वीचे युग

  उत्तर(b) मानवी कृतींनी पृथ्वीवर निर्णायक ठसा उमटवल्याने सुचवले गेलेले नवे भूवैज्ञानिक युग. पहिली ओळ होलोसीनचे वर्णन आहे — तेच युग अँथ्रोपोसीनच्या जागी अजून औपचारिकपणे चालू आहे; तिसरी ओळ मायोसीनचे आणि चौथी इओसीनचे वर्णन आहे. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने 2020 च्या मानवी विकास अहवालाच्या शीर्षकातच ही संज्ञा वापरली आणि तिला धोरणाच्या चर्चेत आणले.